Troya Savaşı’ndan İstiklal Harbi’ne Anadolu’da Yunanlar

J. FREELY, Troya Savaşı’ndan İstiklal Harbi’ne Anadolu’da Yunanlar. İstanbul 2011. Doğan Kitap, 290 sayfa (4 harita ve 29 resim ile birlikte). Çev. G. Çağalı-Güven. ISBN: 9786050904345

Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü’nde profesör olarak görev yapan John Freely’nin Troya Savaşı’ndan İstiklal Harbi’ne Anadolu’da Yunanlar isimli kitabının orijinal ismi Children of Achilles: The Greeks in Asia Minor Since the Days of Troy’dur. Yazar, fizik profesörü olmasına rağmen özel­likle İstanbul, Batı Anadolu, Hellas ve Kyklad Adaları hakkında yazdığı gezi ve tarih kitapları ile tanınmaktadır. Kitap İçindekiler, Görsel Malzemeler, Önsöz ve numaralandırılmış 20 bölümün ar­dından Notlar, Kaynakça ve Dizin kısımlarından oluşmaktadır. Antik Çağda Küçük Asya, Günümüz Türkiye’si ve Küçük Asya’nın Ege Kıyısında Antik Yunan Kentleri adlı 3 harita ve de 29 resim ile zenginleştirilmiş olan eser, bahsedilen yerlerin konumu ve özellikleri hakkında bilgi vermektedir. Önsöz (13-17) kısmında yazar, Türkiye’deki Robert Koleji’nde görev yapmaya başladıktan sonra eşi ve Rum asıllı Türk öğrencisi Andreas Dimitriadis ile birlikte yaptığı ilk Troia ziyaretinden bah­set­mektedir. Ayrıca burada, söz konusu antik kentten geriye kalan izlerin kendisinde uyandırdığı Hellen tarihini araştırma merakına değinmektedir.

Akhalar Anadolu’da (23-31) olarak adlandırılan birinci bölümde yazar, Küçük Asya’nın topog­rafik özelliklerini antikçağ bölge isimlerini kullanarak kısaca açıklamakta ve Paleolitik Çağ’dan Troia Savaşı’na kadar olan tarihi süreci kısaca aktarmaktadır. Büyük Göç (32-42) başlıklı ikinci bö­lüm­de Dor, Aiol ve Ion göçlerinden; Hellenlerin Küçük Asya kıyıları ile Ege Adaları’ndaki koloni­zasyon hareketlerinden ve yerleştikleri yerlerdeki kurdukları siyasi ve dini birliklerden bahset­mek­tedir. Bunu yaparken göç eden toplulukların anayurtlarına, efsanevi şahsiyetlerine ve göç ettikleri yerleşim yerlerinin kuruluş mitlerine değinmektedir. Arkaik Rönesans (43-55) adlı üçün­cü bölümde Homeros’un eserleri olan İlias ve Odysseia’nın derlenme tarihinin birkaç yüzyıl ön­ce­sinden başlayarak, Küçük Asya’nın siyasi tarihini burada yaşamış olan Hellen düşünürlerini ve kentlerini merkeze alarak anlatmakta ve bölüm Pers egemenliğine karşı başlayan Ionia İsyanı’nın sonuçlarının aktarılması ile sonlandırılmaktadır.

Pers Savaşları (56-64) adlı dördüncü bölümde, Ionia isyanı sonrasında Persler ile Hellenler arasında vuku bulan ve etkileri Hellas’a kadar ulaşan kara ve de deniz muharebelerinden ve Kü­çük Asya’ki Hellen polis’lerinin bu savaşlardaki rollerinden bahsedilmektedir. Doğu ile Batı Arasında (65-74) olarak adlandırılan beşinci bölümdeyse, Pers Savaşları’nın sona ermesiyle mey­dana gelen siyasi olayların Küçük Asya üzerindeki etkilerine değinilmektedir. İskender’in Düşü (75-88) adlı altıncı bölümde, Makedonya kralı II. Philippos’a ve ayrıca Pers Krallığı’nı ortadan kaldırıp Makedonya İmparatorluğu’nu kuran ve daha sonra kendisine tanrı olarak tapınılan Büyük İskender’in Anadolu topraklarındaki seferlerine değinilmektedir. İskender’in Ardılları (88-103) başlıklı yedinci bölümde, İskender’in ölümünü takiben Makedonya Krallığı’nın parçalanma­sından Actium Muharebesi’ne kadar geçen tarihi süreci kapsayan Diadokhoi Dönemi, Roma’nın Küçük Asya’ya egemen oluşu ve Pompeius’un Karadeniz’de korsanlara karşı verdiği mücadeleler konu edinilmektedir.

Roma Hâkimiyeti ve Vahiy (104-115) adlı sekizinci bölümde Pax Romana başlangıcından Dioc­letianus’un kontrolü ele geçirdiği zamana kadar geçen dönemde, Anadolu topraklarında meyda­na gelen olaylar ele alınmaktadır. Ayrıca, Roma İmparatorluk Dönemi tapınımları ve bu dönemin başında yeni ortaya çıkan Hıristiyanlığın erken tarihiyle ilgili bilgiler verilmektedir. Yeni Roma (116-129) başlıklı dokuzuncu bölümdeyse, Diocletianus Dönemi’nden MS V. yüzyılın ikinci yarısına kadar geçen sürede meydana gelen taht çekişmeleri, Hıristiyanlara yapılan kovuşturmalar, Cons­tantinus’un Hıristiyanlığı kabulü ve II. Theodosius Dönemi gibi konulara değinilmektedir. Iustinia­nos Çağı (130-140) adlı onuncu bölümde, II. Theodosius’tan Müslümanlığın yayılmaya başladığı dönemde imparator olan ve Doğu Roma İmparatorluğu’na rahat bir nefes aldıran Herakleios’un ölümüne kadar geçen süreç özetlenmektedir.

Orta Çağda Bizans (141-149) adlı on birinci bölümde, Doğu Roma İmparatorluğu’nun MS VII. yüzyıl ile MS XI. yüzyıl arasında maruz kaldığı taht çekişmelerine, papalık ile patriklik arasındaki uyuşmazlıklara, ikonaklazm gibi dini anlaşmazlıklara ve Müslüman istilalarına değinilmektedir. Selçuklular ve Haçlılar (150-160) başlıklı on ikinci bölümde söz konusu imparatorluğun doğu sı­nır­larında tehdit olarak beliren Selçuklular ile yapılan savaşlardan ve Hristiyan dünyasının bu savaşlara Haçlı Seferleri ile verdiği karşılıktan bahsedilmektedir. Latin İşgali (161-170) başlıklı on üçün­cü bölüm, 1204 yılında Konstantinopolis’in istilaya uğramasından sonra kurulan Nikaia ve Trabzon imparatorlukları ile diğer iki baskın güç olan Selçuklular ve Latinler arasındaki çatışma­ları içermektedir.

Osmanoğulları (171-184) adlı on dördüncü bölümde, Osmanlı Beyliği’nin kurulmasından II. Meh­met’in tahta geçişine kadarki süreci kapsayan Osmanlı Yükseliş Dönemi ve Osmanlı’nın yükselişine karşı Doğu Roma İmparatorluğu ve Avrupa’nın gösterdiği tepkilere değinilmektedir. Bi­zans Düşüyor (185-194) başlıklı on beşinci bölümde, Müslümanlar için zaptı müjdelenen kent olan Konstantiniyye’nin II. Mehmet tarafından alınışından ve daha sonra Anadolu topraklarında Pon­tus ve Cenevizlilere karşı yaptığı fetihlerden bahsedilmektedir. Fetih Dalgası Tersine Dönüyor (195-210) başlıklı on altıncı bölümdeyse, Fatih Sultan Mehmet’ten Kanuni Sultan Süleyman’a ka­darki dönemi kapsayan Yükseliş Dönemi ve Kanuni’nin ardından başlayıp I. Dünya Savaşı sonun­da İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından işgaliyle sonuçlanan Duraklama ve Gerileme dö­nemleri anlatılmaktadır.

Tourkokrateia ve Rhomaioi (211-224) başlığını taşıyan on yedinci bölümde, Osmanlı egemen­li­ğindeki Rumların tarih boyunca Batı Anadolu’dan Karadeniz’e ve Bolu’dan Akdeniz’e Küçük As­ya topraklarındaki nüfus değişimleri ve Türk egemenliği altındaki yaşamları ele alınmaktadır. Me­gali İdea ve Katastrophia (225-235) adını taşıyan on sekizinci bölümdeyse, Yunan Krallığı’nın ku­rul­ma­sından sonra Yunanlıların Osmanlı toprakları ile ilgili emellerine ve bu emellerin hem Rum­lara hem de Türklere getirdiği felaketlere değinilmektedir. Göç ve Diaspora (236-244) adlı on do­kuzuncu bölümde Türk Kurtuluş Savaşı ardından 1923 yılında imzalan anlaşma ile yürürlüğe konan mübadelenin her iki taraf için bilançosu verilerek mübadele sürecinin seyrine, toplumsal sonuçlarına ve mübadillerin yaşadıkları zorluklara değinilmektedir.

İyonya’ya Ağıt (245-254) adlı son bölümdeyse, günümüzde Rum ve Türk azınlıklarının mevcu­di­yetine ve geçmişte Rumların yoğun olarak yaşamış olduğu kentlerin mübadele sonrasındaki de­ği­şimlerine değinilmekte; aynı zamanda da mübadillerin edebi eserlerine yansıyan Anadolu öz­lem­lerinden bahsedilmektedir. Sonuç itibariyle, eserin genelinde yazarın kitabını kaleme alır­ken kullandığı tarafsız üslup ve yalın anlatım dikkat çekmektedir. Ayrıca, kitabın sonuna iliştirilen ör­nekler, okuyucuyu 20. yüzyıl başlarına götürmekte, diğer bir yandan mübadelenin yaşattığı acıl­arı okurlara hissettirmekte ve okurların içine söz konusu döneme ilişkin bir araştırma merakı düşürmektedir.