Eski Çağ’da Lahitler

S. M. Z. HASDAĞLI, Eski Çağ’da Lahitler. İstanbul 2019. Türk Eskiçağ Bilimler Enstitüsü Yayınları, 82 sayfa (Bibliyografya ve 92 resim ile birlikte). ISBN: 9786059680578

Yazar Melike Zeren Hasdağlı’nın bu eserinin araştırma süreci, Uşak Üniversitesi, BAP Koordinasyon Biriminin 2016/SOSB008 numaralı projesine istinaden yapılmıştır. Kitap, insanoğlunun en eski za­manlarından beri ölümden sonra yeniden dirilme inancının temelini oluşturan, ölüm ve öte dünya inancına ait konulara değinmekle birlikte, Eskiçağ ölü gömme biçimlerinin en yaygın ve önemlile­rinden olan lahitler hakkında bilgi vermektedir. Bu çalışmada lahit kullanımının başlangıcından, Geç Antikçağ’a kadar olan süreçte, bölgelere ve zamana göre değişiklik gösteren lahit biçimleri ve bezeme özellikleri kısaca tanıtılmaktadır.  Kitap, İçindekiler (IV), Önsöz (V), Giriş (1-2), Lahit Mezar Geleneğinin Uygulandığı Bölgeler ve Lahitler (3), Mısır (3-7), Girit (7-10), Mezopotamya (10-14), Anadolu (14-37), Kıta Yunanistan ve Kykladlar (37-40), Etruria ve Magna Graecia (40-50), Kuzey Afrika ve Levant (50-65), Thrakia ve Makedonia (65-70), Karadeniz (70-73), Kaynakça (73-81) bö­lümlerinden oluşmaktadır.

Lahit Mezar Geleneğinin Uygulandığı Bölgeler ve Lahitler (3) kısmında Mısır, Girit, Mezopo­tamya, Anadolu, Kıta Yunanistan ve Kykladlar, Etruria ve Magna Graecia, Kuzey Afrika ve Levant, Thrakia ve Makedonia, Karadeniz, lahitllerine dair tarihsel süreç içerisinde malzeme, mimari, be­zemesine ve ritüeline dair bilgiler verilmiştir.

Mısır (3-7) bölümünde kronolojik gelişim takip edilmiş, krallar ve sülaleler dönemi içinde ba­rındırdığı tipolojiler baz alınarak incelenmiştir. Bu döneme dair incelenen lahitlerde, kil, ağaç, ba­zalt, granit, alabaster, kuvarts, metal malzemelerin kullanımına dair bilgiler verilmiş, mimari olarak sandık ve anthropomorphik biçimli lahitler, üzerlerindeki bezeme unsurları ve içerdiği ritüel an­lamlarıyla anlatılmıştır.

Girit (7-10) bölümünde ise, Erken, Orta, Geç Minos dönemlerine dair bilgiler verilmiş, Girit’in özgün lahitleri olarak larnakslar üzerinden malzeme, kullanım detayları, bezeme süreci gelişimi, MÖ 2000 yıllarından yaklaşık olarak MÖ 980 sonrasına kadar değerlendirilmiş, mezar gelenekleri­nin değişimine dikkat çekilerek larnaksların dönemsel artış ve azalışları vurgulanmıştır.

Mezopotamya (10-14) kısmında yoğun kültürel etkileşimin sonucu olarak, tipolojideki çeşitlilik detaylı bir sınıflandırma ile aktarılmıştır. Bu bölgede ve aynı zaman diliminde birlikte kullanılan larnaks ve lahitler incelenmiş, Asur ve Babil mezar örnekleri malzeme ve plan olarak karşılaştırılıp, çizimlerle desteklenip, statü ve uygulanan mezar ritüeline göre yorumlanmıştır.

Anadolu (14-37) bölümünde ise Anadolu’daki lahit kullanım geçmişi, bu coğrafyanın barındır­dığı çok uluslu yapıyla birlikte incelenmiş, bölgesel farklılıklar gösterdiği için tipolojinin yanı sıra, bölgeler ve kültürler üzerinden sınıflandırılmıştır. Doğuda Urartu kaya mezarları ve lahitleri; Batıda Klazomenai, Sardis, Lydia, Pergamon, Ephesos, Karia, Lykia; Ota Anadolu’da ise Frig kaya mezarları ve tümülüslerden çıkarılan mezar ve lahitler malzeme, plan ve bezeme unsurlarıyla incelenmiş, kendi içlerinde tipolojilere ayrılarak karşılaştırılmıştır. Lahit üzerlerindeki bezeme unsurlarında dö­nemin ruhunu yansıtan konular ile lahitlere uygulanan ritüeller bölgesel olarak karşılaştırılıp, kro­nolojik değerlendirilmiştir.

Kıta Yunanistan ve Kykladlar (37-40) bölümünde ise Miken bağlantılarına değiniliyor, en erken MÖ 900 tarihli lahit örneklerinden başlayarak, mimari, malzeme ve süsleme gelişimi inceleniyor. Arkaik Dönem, Klasik Dönem ve Hellenistik Dönem yapılarının karşılaştırılması bölgesel farklılıklar da göz önüne alınarak Kerameikos, Makesalia, Eretria, Thessalia, Attika, Akarnania, Aigina örnek­leri üzerinden değerlendiriliyor. Özellikle iç kısımlarında estetik anlayışa dikkat çekilirken, fresko stuko kaplı, yüksek kabartmalı lahit tekneleri ile kırma çatılı lahit kapakları Hellen sosyal yaşantısı­nın ve mimarisinin lahitlerdeki yansıması olarak nitelendiriliyor.

Etruria ve Magna Graecia (40-50) bölümünde Etrüsk mezarlarının, Mısır mezarları ile olan benzerliğine dikkat çekilirken gelişmiş Etrüsk lahit tiplerinin de Hellen Uygarlığı tarafından sürdü­rülmesi geleneksel bir aktarım olarak yansıtılıyor. Ölü evi geleneğinin devamı olarak lahit ve kline ilişkisine yer verilirken, inhumasyon ve kremasyon geleneklerine bağlı olarak gelişen lahit tipleri açıklanıyor. Etrüsk sanatında Anthropomorfik olarak nitelendirilen lahit kapaklarının üzerindeki heykel ve büstler hakkındaki aktarımlar, sosyal sınıflandırma, yaşam kültürü ve mimari tarzlar hak­kındaki oluşumlar hakkında bilgiler veriliyor. Geçmişi MÖ VII. yüzyıla dayanan Etrüsk lahit gelene­ğinin MÖ III. yüzyıla değin Hellen Uygarlığı’nca uzantısına dair Tarentum, Matapontum, Rhegion, Aleksandria, Sicilya, Palermo, Kartaca’da bulunan örnekler üzerinden analitik olarak değerlen­dirme yapılmıştır.

Kuzey Afrika ve Levant (50-65) bölümünde Byblos’taki MÖ 2000 yıllarına ait kral mezarları üzerinden kullanılan lahitler, üzerlerindeki boyalı bezemeler ve Fenike alfabesine ait yazıtlar ince­lenmiş, Mısır ve Yakındoğu sanatı ile ilişkilerine dikkat çekilerek, Fenike lahitlerinde görülen anth­ropomorphik uygulamanın Mısır ile etkileşimi üzerinde durulmuş, Akdeniz çanağındaki Sidon, Byb­los, Fenike, Mısır, Tyros, Gaza, Paros, Soloi, Kıbrıs, Malta, Sicilya, Gardes, Kartaca’da bulunan la­hitlerin birbirleriyle etkileşiminin yanı sıra, lahit üzerlerindeki betimlemelerden dönemlerinin ta­rihî ve sosyal olayların  lahit mimari yansımaları olarak  aktarılmıştır.

Thrakia ve Makedonia (65-70) bölümünde eski gömü şekilleri hakkında bilgiler verilip, bu yön­temler ile birlikte lahit mezarların kullanımları anlatılmaktadır. Thrakia’da bulunan tümülüslerden çıkarılan lahitler bölgesel olarak incelenmiştir. Makenonia’da bulunan lahitlerdeki kronolojik mi­mari gelişim ve değişimler, toplumdaki sosyal tabaka nezdinde değerlendirilmiş, kral mezarları hakkında bilgiler verilmiştir.

Karadeniz (70-73) bölümünde ise arkaik dönemlerden başlayarak gelişen lahit mezar gelenek­leri ve kurganlarla olan ilişkileri aktarılıp bölgedeki kurganlardan çıkan lahitler ve gömü buluntuları hakkında detaylı bilgiler aktarılmıştır.

Sonuç olarak yazar, akademik bir araştırma olarak hazırladığı eserini yalın bir dil ile, zamansal çerçeve içinde konuyu dağıtmadan kısa ve öz biçimde ilgili okuyucusuna sunmuştur. Verdiği bilgi­leri çizim ve fotoğraflar ile desteklemesi konu hakkında hiç bilgisi olmayanların bile rahatça anlayıp kavrayabilmesine olanak sağlayacak niteliktedir.