Hellenistik Dünya Tarihi MÖ 323-30

 

R. M. ERRINGTON, Hellenistik Dünya Tarihi MÖ 323-30. İstanbul 2017. Homer Kitabevi, 344 sayfa. Çev. G. Günata. ISBN: 9789944483766

Kitap, İçindekiler (5-7), Resimler Listesi (8), Haritalar Listesi (9), Önsöz (10), Kısaltmalar (11-19) ve Giriş (20-29) beş bölümden oluşmaktadır.

Birinci bölüm Hellenistik Dünyanın Doğuşu (29-90) olarak isimlendirilmiş­tir. Büyük İskender’in ölümüyle imparatorluktaki yönetim mücadeleleri, iç çekişmeler anlatılmış ve Büyük İskender’in nereye gömüleceği üzerinde du­rulmuştur. Komutanların (kralların) akrabalık bağıyla konumlarını güçlendir­meleri ve birbirleriyle mücadeleleri üzerinde durulmuştur. Paylaşılan bölge­lerdeki krallar, kendi destekledikleri kişilerin karşı tarafta yönetime gelmesini istemiştir. Bu bölümde daha çok Makedonya ve Hellas topraklarında kralların ve komutanların birbirleriyle mücadeleleri genel hatlarıyla anlatılmıştır. Ko­mutaların/kralların Hellas haricindeki diğer bölgelerde özerklik ve özgürlük vaadiyle toplumu etkileme çalışmaları üzerinde durulmuştur.

MÖ 311 ile MÖ 301 arasındaki olaylar tüm Hellenistik dünyanın temel ya­pısını oluşturması, Seleukos, Lysimakhos, Ptolemaios ve Kassandros’un yö­netimleri altındaki topraklarda ve diğer yönetim bölgeleriyle ilişkileri incelen­miştir. Seleukosların İpsos Muharebesi’ne kadarki faaliyetleri, Lysimakhos’un hakimiyeti altındaki bölgelerde rahatça hareket etmesi, Ptolemaiosların I. Antigonos’la ilişkileri ve Kassandros-Demetrios Poliorketes, Kassandros-Pto­lemaios ilişkileri bunların yanında Hellas halkının tavrı ile İpsos Muhare­besi’ne kadarki süreç mercek altına alınmıştır.

İpsos’tan sonraki 20 yıllık dönemin çok net olmadığı belirtilmiştir. Demet­rios’un topraklarının galipler arasında paylaşıldığı ve Kassandros’un ölümüyle gelişen olaylar anlatılmıştır. Ege Denizi’nde Demetrios-Ptolemaios mücade­lesi, Makedonya’nın Pyrrhos ve Lysimakhos arasında bölünmesi anlatılmıştır. Lysimakhos’un Küçük Asya’daki politikalarına değinilmiş, bazı olaylarda istek­siz davrandığı anlatılmıştır. Makedonya, Hellas, Syria ve Mısır’da suların ısın­dığını ilaveten saraylarda yapılan evliliklere değinilmiştir. Neden ve sonuçla­rıyla Kurupedion Muharebesi’ne değinilmiş, Seleukos’un ölümüyle Diodok­hoslar (halef) döneminin nasıl son bulduğu anlatılmıştır.

Yazar Büyük İskender’den sonra kurulan krallıkların bulundukları bölge­lere uyum sağladığını ve kurulan bu krallıkların kurucularının Makedon oldu­ğunu ifade etmiştir. Makedon kökenli yöneticilerin her fırsatta Makedon kö­kenli eş alma eğiliminde olduklarını ve kurulan bu yeni krallıklarda yönetici grubun artık çok uluslu bir yapıda olduğunu belirtmiştir. Daha sonra yazar kurulan yeni kentlerden ve bu yeni kent ve krallıklardaki insan ihtiyacını kar­şılamak için uyguladıkları politikalardan bahsetmiştir. Ardından ele geçirilen topraklardaki merkeze bağlı yönetim sistemi (satraplık) üzerinde durmuştur.

İkinci bölüm Hellenistik Dünya Çarpışıyor (91-166) olarak isimlendirilmek­tedir. Ptolemaios Keraunos’un Avrupa’daki (Makedonya) faaliyetleri, Kerau­nos’un ölümü, Galat akınları ve Galat akınlarına karşı bölge halkının girişim­leri incelenmiştir. Galatlara karşı sağlanan başarıdan sonra iyimserlik hava­sından bahsedilmektedir. Antiokhos ve Seleukos’un imparatorluğu ikiye ayırma anlaşması üzerinde durulmuş, Aitolia Birliği’nin yeniden yükselişi ak­tarılmıştır. Makedonya’da ve Hellenler üzerinden Pyrrhos ve Antigonos II Go­natas arasındaki mücadele, Antigonos Gonatas’ın Makedonya’da genişle­mesi, Aitolia Birliği’ne göz yumması sonucunda gerçekleşen olaylar anlatıl­mıştır. Antigonos II Gonatas ile II. Ptolemaios arasındaki anlaşmaya değinil­miş, Antigonos II Gonatas’a karşı Khremonides’in önerisiyle Ptolemaios des­tekli Hellen kentlerinin birleştirilmesi düşünülmüş, Khremonides Muharebesi ve sonucunda Antigonos II Gonatas’ın kazanması ve sınırlarını genişletmesi anlatılmıştır. Khremonides Muharebesi’nden sonra Hellas’ta Aitolia Bir­liği’nin barışçıl faaliyetleri ve Makedonya’ya karşı Akhaia Birliği’nin faaliyet­leri üzerinde durulmuştur. Hellas’ta Ptolemiosların Akhaialıları destekleyerek Makedonya’ya karşı kullanmaları ve Hellen birliklerinin ve kentlerin birbirle­riyle mücadeleleri, birliklerin genişlemesi ve Makedonya’nın zayıflaması konu edilmiştir. Antigonos III Dosonzamanında Roma’nın bölgedeki faaliyet­leri, Makedonya ve Hellas anlatılarak, Antigonos Doson’un Hellas’ta yeniden Makedon egemenliği kurması incelenmiştir. Hellen kent devletlerinin birbir­lerine olan yaklaşımları başka yönetimler altındaki kent kararları ve normal işleyiş yer almaktadır.

Kurupedion Muharebesi’nden sonra Asya’da gerçekleşen olaylar, Helle­nistik Krallıklar, Pers, Büyük İskender ve kendi sistemlerini birleştirerek yöne­tim geliştirmeleri aktarılmıştır. Yerel krallıkların gelişmesi ve Küçük Asya’daki faaliyetleri anlatılmıştır. Galatların Küçük Asya’ya getirilmesi ve burada yer­leşimleri üzerinde durulmuştur. I. Antiokhos’un Galat zaferi sonucunda Soter unvanı alması ve Seleukos-Ptolemaios mücadelesi anlatılmıştır. II. Syria Sa­vaşı’ndan sonra yapılan anlaşma ve neticeleri incelenmiştir. Küçük Asya’da ortaya çıkan yeni krallıklardan, krallıkların kız alıp verme gibi konularda işbir­liği yapmalarına rağmen yine de birbirleriyle savaştıkları anlatılmıştır. Antiok­hos II Hieraks ve  Seleukos II Kallinikos’un mücadelesi ve Küçük Asyakrallıkla­rın tutumu ile bu krallıkların Seleukoslar ile mücadelelerine yer verilmiştir. Küçük Asya’da krali ailelerin ortaya çıkması, genişlemesi ve evlilik düşüncele­rine değinilmiştir. Kraliyet orduları, bunları oluşturan etnik yapı ve kullandık­ları malzemelerden bahsedilmiştir. Eski kentlerin korunduğu ve bu sayede onların sadık kaldıkları anlatılmıştır. Makedon kralların Hellen şehirleri tar­zında yeni kentler kurmalarını, festival ve oyunlar düzenlemeleri nakledilmiş­tir.

Ptolemaios I Soter’in Büyük İskender’in ölümünden sonra  Mısır’a satrap olarak atanması ve sonrasında Büyük İskender’i model olarak alması ardın­dan gerçekleşen olaylar ve siyasi-sosyal yapılanma incelenmiştir. Var olan ge­leneksel sistemlerin Ptolemaios tarafından hala kullanıldığı, Mısır’daki festi­valler, tapınak ve kült yapılar hakkında ayrıca Ptolemaioslardaki evlilik kültü (kardeş evliliği) hakkında bilgi verilmiştir. Ptolemaiosların deniz aşırı ve uzak coğrafyalardaki topraklarının hangi amaçla elde tutulduğu üzerinde durul­muştur.

Üçüncü bölüm Roma’yla Karşılaşma (167-244) olarak isimlendirilmiştir. Mısır’daki taht karışıklıkları, iç ve dış politikaya etkileri incelenmiştir. III. Anti­okhos’un Ptolemaios Syriası’na saldırması Molon’un isyanı ve isyanın bastı­rılması üzerinde durulmuştur. Seleukos-Ptolemaios mücadelesi, Mısır’daki karışıklıklar yerel krallıkların etkilerinden bahsedilmiştir. Mısır’ın uzaktaki üs ve topraklarındaki faaliyetleri incelenmiş, Ptolemaiosların Hellas ve Make­donya topraklarındaki faaliyetlerine değinilmiştir. Roma ile yapılan savaş­larda Ptolemaiosların tarafsız olması üzerinde durulmuştur. Seleukosların tekrar toparlanıp Küçük Asya’da büyümeleri, Seleukos-Ptolemaios mücade­lesinin yeniden başlaması mercek altına alınmıştır. Küçük Asya’da Seleukos-Pergamon ilişkileri, Seleukoslardaki iç mücadeleler ve bu mücadelelerin bas­tırılması aktarılmıştır. Pergamon-Roma ilişkilerine değinilmiştir. Make­donya’daki karışıklıklar, tahta çıkma süreçleri ve politikaları hakkında bilgiler sunulmuştur. Makedonya-Roma ilişkileri, Hellen birliklerinin birbirleriyle mü­cadeleleri MÖ 217 yılındaki Naupaktos barışına giden süreç ve Makedonya-Kartaca yakınlaşması incelenmiştir.

Mısır’daki yönetim değişikliğinden, Ege ve Akdeniz’de değişen dengeler­den bahsetmektedir. III. Antiokhos’un Küçük Asya’daki faaliyetleri, V. Philip­pos ve Prusias’ın Ege ve çevresindeki hareketleri ile Roma ve müttefiklerinin icraatları anlatılmıştır. MÖ 197 yılındaki Kynoskephalai Muharebesi’ne kadar giden süreçte Roma’nın Balkanlardaki faaliyetleri, Hellas’ta müttefik toplama faaliyetleri ile savaş sonrası barış görüşmelerinde ve sonrasında Roma’nın rolünden bahsedilmektedir. Küçük Asya’da yaklaşan tehlikeden (Seleukoslar) bahsedilmektedir. Roma’nın MÖ 197 yılındaki kazanımını koruyarak MÖ 197 öncesi mevcut durumu istediği aktarılmış, Roma ile Seleukosların ilk karşılaş­maları üzerinde durulmuştur. III. Antiokhos ile Roma ve müttefiklerinin dip­loması yoluyla olayları çözemeyeceğinin anlaşılması üzerinde durularak, Hel­las’taki iç çekişmelerden ve Roma’nın buradaki etkisinden söz edilmiştir. Roma’nın Küçük Asya’ya ayak basmasından Magnesia Muharebesi’ne ve sonrasındaki Apameia Barışı’na giden süreç anlatılmıştır. Magnesia Muhare­besi’nden sonra Küçük Asya’daki Seleukos topraklarının paylaştırılması ve Roma senatosunun rolü üzerinde durulmuştur. Apameia Barışı’nın Seleukos­lara getirdiği ağır durum üzerinde durularak anlaşma sonrası Pergamon’a bı­rakılan topraklar ve Roma-Pergamon yakınlaşması ile Pergamon’un Küçük Asya’daki ilişkileri incelenmiştir. Rodos’un anlaşmadan sonraki Küçük Asya politikalarına, özgür bırakılan kentlere değinilmiştir. MÖ 188 yılından sonra Güney Hellas’ta yaşanan çalkantılı dönem incelenmiştir. V. Philippos’un Ma­kedonya ve Hellas’taki MÖ 188 sonrası faaliyetlerine değinilmiş, Philippos’un oğlu Demetrios ile Perseus’un taht çekişmeleri üzerinde durulmuştur. Per­seus’un faaliyetleri ve Pydna Muharebesi’ne giden süreç anlatılmıştır.

Dördüncü bölüm Hellenistik Dünyada Roma (245-302) olarak isimlendiril­miştir. Pydna’dan sonra Makedonya toprakları üzerinde yapılan düzenleme­ler Makedonya’nın Roma eyaleti olması aktarılmıştır. Andriskus İsyanı, Ak­haia Savaşı’na giden süreç ile Atina ve Delos’un MÖ 168 sonrası gelişim ve faaliyetleri incelenmiştir. Mısır’daki gelişmeler, taht çevresinde yaşanan olaylar ve Nil deltasındaki isyanlar ile MÖ 168 sonrasında Roma’nın Mısır ve Seleukos anlaşmazlıklarına dahil olması incelenmiştir. Pydna’dan sonra Kü­çük Asya’daki olaylar anlatılarak, Rodos, Pergamon ve Bithynia’nın faaliyet­leri incelenmiştir. Pergamon ve Rodos için Roma’nın değişen tutumu ve Per­gamon’un sonu anlatılmıştır. IV. Antiokhos’un tahta çıkması ve sonrasındaki iç çatışmalar ile taht kavgaları aktarılmıştır. Seleukosların toprak kaybetmesi, yıkılma sürecine doğru gitmesine değinilmiştir. Seleukoslardaki iç karışıklık­lardan sonra Roma’nın bölgede hakim güç olması üzerinde durulmuştur. Kü­çük Asya’nın Hellenleşmesinden bahsedilerek Kappadokia ve Pontos kralları­nın faaliyetlerine yer verilmiştir. Pontos’un büyümesi üzerinde durularak, Roma’nın Küçük Asya’daki yerel krallıklar üzerindeki etkileri anlatılmıştır. Kü­çük Asya’daki Romalı yöneticilerin tutumları, Roma-Pontos mücadelesi, IV. Nikomedes’in ölümü ve vasiyeti ile Roma-Mithradates savaşları sonucunda Pontos’un yenilmesi anlatılmıştır. MÖ 168 yılındaki Pydna Muharebesi’nden sonra Mısır’da da Roma’nın tutumunun değişmesinden, Ptolemaioslardaki taht kavgalarından ve Mısır’daki iç savaş ile savaş sonra durumdan bahsedil­miştir. Ptolemaioslarda kadınların yönetimde söz sahibi olmaları üzerinde durulmuş, Roma’nın Mısır’ı almak istemesi aktarılarak Roma’nın Mısır’da ka­lıcı olması ve Roma’daki iç mücadelelerde Mısır’ın rolü ve sonu üzerine yo­ğunlaşılmıştır.

Sonsöz (303-308) bölümünde Büyük İskender’in ölümüyle başlayan dö­nemde kurulan Hellenistik krallıkların ortaya çıkmaları, gelişimleri, siyasi-sos­yal faaliyetleri ve ortadan kalkmaları üzerinde durulmuştur. Roma’nın büyü­mesi ve Hellenistik dünyaya etkileri ve Hellenistik Dönem’in sonu tartışılmış­tır. Kitabın sonunda Seçilmiş Kaynakça (309-312), Krali Hanedanlar (313-316) ve Dizin (317-344) kısımları yer almaktadır.