Psykhe Yunanlarda Ruhlar Kültü ve Ölümsüzlük İnancı

E. ROHDE, Psykhe Yunanlarda Ruhlar Kültü ve Ölümsüzlük İnancı. İstanbul 2020. Pinhan Yayıncılık, 593 sayfa (41 görsel ile birlikte). Çev. Ö. Orhan. ISBN: 9786057768100

Ölüm geldiğinde, ardından ne gelirse gelsin, yaşamın ve güneşin şavkı altındaki yaşamımızın bitmiş olduğu kesindir. Fakat onun ardından gelen nedir? Yaşam cansız bedenden sonsuza kadar ayrılınca ne olur? Klasik filoloji ile antikçağ retoriği ve felsefesi uzmanı olan Erwin Rohde, “Psykhe” isimli başyapıtında bu soruları Hellen dünyası özelinde ayrıntılı olarak değerlendirmiştir. Homeros ve Hesiodos şiirlerinden mitolojik kahramanlara, dini tasavvur ve geleneklerden Eleusis Gizemlerine, filozoflardan halk edebiyatına kadar Hellen kültürünün tümünü kuşatan bu eser aynı zamanda çağdaş antropolojik ve folklorik çalışmalardan da yararlanmıştır.

Eser Homeros Şiirlerinde Ruh İnancı ve Ruhlar Kültü, Nakil ve Mutlu Adaları, Mağara Tanrıları-Dağa Nakil, Kahramanlar, Ruhlar Kültü, Eleusis Gizemleri, Ahiret Yaşamı Tasavvurları, Ölümsüzlük İnancının Kökenleri Trak Dionysos Tapınımı, Yunanistan’da Dionysosçu Din/Apolloncu Dinle Birleşmesi/Cezbeli Kehanet/Ritüel Arınma ve Ruh Kovma/Çilecilik, Orpeusçular, Filozoflar, Halk Edebiyatı, Platon, Yunan Dünyasının Geç Dönemi (Felsefe-Halk İnancı) adlı on dört bölümden; Yıldırım Çarpmasıyla Ölenlerin Kutsanması, Maskhalismos, Amyetoi/Agamoi/Yeraltı Dünyasında Danaidler, Antiphon’un Dörtlemeleri, Akar Su ile Törensel Arınma/Hayvani ve Bitkisel Maddelerle Ovma, Hekate ve Hekatika Phasmata (Hekate’nin Hayaletleri), Hekate’nin Gece Sürüsü (Vahşi Avcılar), Bilincin Bölünmesi ve Kişiliğin İkileşmesi, Orpheusçu Büyük Theogonia, Pythagoras’ın Önceki Yaşamları ve Hades’e İnişi, İntisap Törenlerinin Müntesiplerin Tanrı Tarafından Evlat Edinilmesi Olarak Görülmesi, Geç Dönemde Büyü ile Ölülerin Çağrılması/Katedesmoi/Phimotika adlı on iki ekten oluşmaktadır.

Kitabın Sunuş, Çeviri Hakkında Açıklama ve Terimlere Dair Açıklama bölümlerinde çevirmenin eserle ilgili görüşleri, konu hakkında kendisinin tavsiye niteliğinde oluşturmuş olduğu kaynakça, ve çeviride izlenen yol yer almaktadır. Rohde’nin Psykhe’si – I, Rohde’nin Psykhe’si – II bölümleri Jane E. Harrison’un 1890 ve 1894 yıllarında eser ile ilgili yazmış olduğu yorumlardan oluşmaktadır. Rohde’nin Tezi ve Sonraki Düzeltmeler bölümü W. K. C. Guthrie’nin “The Greeks and Their Gods” adlı kitabından alınmıştır. Daha sonra Birinci Baskıya Önsöz, İkinci Baskıya Önsöz, Yedinci ve Sekizinci Baskılara Not bölümleri yer almaktadır.

Eserin Homeros Şiirlerinde Ruh İnancı ve Ruhlar Kültü bölümünde psykhe kavramı Homeros’un İlyada ve Odysseia adlı eserlerindeki ruhlar kültü ve ölümsüzlük inancı ekseninde derinlemesine irdelenmiştir. Nakil ve Mutlu Adaları bölümünde Hesiodos’un beş kuşak hikâyesi, daimonlar ve özellikle Menelaos ve Rhadamanthys özelinde Elysion tartışılmıştır. Mağara Tanrıları-Dağa Nakil bölümü Amphiaraos, Trophonios, Erekhtheus, Python figürleri ekseninde mağaraya naklin normal ölümden ve Elysion’a aktarılmaktan farklı olduğu ve bu tarz nakiller sonucu oluşan kültler tartışılmıştır. Kahramanlar bölümünde “kahraman” kavramının içeriği ve kahramanlar inancı ve tapınımı ile atalar kültü arasındaki benzerlikler üzerinde durulmuştur. Ruhlar Kültü bölümü “Khthonik Tanrılar Kültü”, “Ölülere Bakım ve Tapınım”, “Kan Davası ve Kefarette Ruhlar Kültünün İzleri” alt başlıklarından oluşmaktadır. Eleusis Gizemleri bölümünde antikçağda önemli izler bırakan bu gizemlerin içeriği, ritüelleri, tarihsel arka planı, başka kültürlerle etkileşimi tartışılmıştır. Hades’in ayrıntılı tasviri ve Katabasis (Yeraltına Giriş) tecrübesi ise Ahiret Yaşamı Tasavvurları bölümünde yer almaktadır. Ölümsüzlük İnancının Kökenleri Trak Dionysos Tapınımı bölümünde ise bu inançta bulunan “insan ruhunun ilahiliği” ve “yaşamın Tanrı temelli sonsuzluğu” düsturları ekseninde ekstasis, mistisizm gibi kavramlar yorumlanmış ve bu inanç ile İslam tasavvufu ve Hint inancı arasındaki bağlar tartışılmıştır. Yunanistan’da Dionysosçu Din/Apolloncu Dinle Birleşmesi/Cezbeli Kehanet/Ritüel Arınma ve Ruh Kovma/Çilecilik bölümünde epiphaneia, katharsis ve ekstasis kavramları ekseninde özellikle kehanet geleneği tartışılmıştır. Zagreus figürünün önemli olduğu ve bedenin zincirlerinin kırılması gerektiği üzerine temellenen Orpeusçular bölümünde, Orfizm-Çilecilik-Hristiyanlık etkileşimi de irdelenmiştir. Filozoflar bölümünde Antikçağ Hellen filozoflarının gözünden psykhe ve arkhe kavramları tartışılmıştır. Halk Edebiyatı bölümünde özellikle Pindaros, Melanippides ve tragedya yazarlarının (Aiskhylos, Sophokles, Euripides) eserleri baz alınarak ruhlar kültü ve ölümsüzlük inancının halk edebiyatındaki yansımaları tartışılmıştır. Eserde, tartışmış olduğu ve literatüre kazandırdığı ebedi formlar, idealar dünyası ve demiourgos mefhumları ile sonraki dönemleri da derinden etkilemiş olan Platon’a ayrı bir bölüm ayrılmıştır. Yunan Dünyasının Geç Dönemi (Felsefe-Halk İnancı) bölümü “Felsefe” ve “Halk İnancı” alt başlıklarından oluşmaktadır. Felsefe alt başlığında Aristoteles, Hellen ve Roma’da Stoacılar ve Epikourosçular ekseninde dönem yorumlanmıştır. Halk İnancı alt başlığında ise halkın psykhe, ölümsüzlük inancı ve kültler ile ilgili algısı, günlük yaşam ritüelleri, sıradan insanların cenaze törenleri, arkhegetes kavramı ile temellendirilen kahraman cenaze törenleri ve tapınımları tartışılmıştır.

Kitapta, antik kaynakların çok detaylı bir şekilde irdelenmesi sonucu ortaya çıkarılan, ruhlar kültü ve ölümsüzlük inancı ile ilgili geleneklerin ve inançların bulunduğu on iki ek bulunmaktadır. Bu bölümde başlıkla ilgili tüm antik kaynaklarda bulunan veriler derlenmiştir. Kısaltmalar ve Kaynakça bölümlerinden sonra kitabın sonunda kırk bir adet görsel verilmiştir. Erwin Rohde’un dönemin önemli entelektüelleri Friedrich Nietzsche, Carl von Gersdorff ile birlikte fotoğraflarının da yer aldığı görsellerde antik Hellen ruhlar kültü ve ölümsüzlük inancı ile ilgili resimlere yer verilmiştir.

Eser, Hellen ruhunun birçok anlamda dinsel inançların nazari biçimlerinin yanında modern uygarlığın tümünde, bilimde ve sanatta varlığını fazlasıyla neden devam ettirdiğini anlamamıza vesile olmaktadır. Hellen ruhunun ruhani bir varoluş olarak yaşamaya devam ettiği ve kendine özgü ölümsüzlüğe ulaştığı aşikârdır. Eserde, Hellen düşünce pınarının neden insanlık tarihi boyunca asla kurumadığı, sadece yeniden ortaya çıkmak üzere kaybolduğu ve tekrar yüzeye çıkmak için kendisini sakladığı ile ilgili argümanlar ayrıntılarıyla verilmiştir. Nitekim kitapta Hellenlerde ruhlar kültü ve ölümsüzlük inancı ile ilgili hemen her ayrıntıyı bulmak mümkündür. Ruha dair Hellen düşüncesi üzerine çağdaş araştırmaları başlatmış olan ve klasikleşmiş olan bu eserin yazarı hakkında yakın dostu Friedrich Nietzsche’nin “Böyle bir Erwin Rohde ikinci defa dünyaya gelmez” diyerek hakkını teslim etmesi de bu kitabın değerini göstermesi bakımından önemlidir.