Çevresel Tarih Nedir?

J. D. HUGHES, Çevresel Tarih Nedir?. İstanbul 2019. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 220 sayfa. Çev. M. F. Çalışır. ISBN: 9789753333627

Tarihçiler 20. yüzyılın başlarına kadar tarihin temel meselesinin savaşlar, önemli kişiler, iktidar mücadeleleri ile bu bağlamda gerçekleşen olaylar olduğunu savunarak çalışmalarını bu konular üzerine yoğunlaştırmış ve sosyal konuları göz ardı etmişlerdir. Sosyal tarih anlayışı, bu tarih yazım geleneği içerisinde ancak bir sahne dekoru olarak yer alabilmiştir. Yirminci yüzyıldan itibaren batı kökenli tarih yazımında “tarih olgusu”nun yeniden şekillendirilmeye başlanmasıyla yeni tarih anlayışları inşa edilmiştir. Bu yeniden şekillendirme girişimiyle ortaya çıkan anlayışlardan birisi de çevresel tarihtir. Tarih yazımında bir devrim etkisi yaratan Annales Ekolü’nün de ortaya çıkmasıyla bu yeni tarih anlayışları kurumsallaşma eğilimine girmiştir. Bu ekole mensup Febvre ve Braudel gibi önemli tarihçilerin eserlerinde çevrenin etkisine büyük yer ayırması ile çevresel tarihe olan ilgi artmıştır.

Çevresel tarih, siyasi, askeri, sosyal, iktisadi ve kültürel tarih gibi geleneksel tarih yazım biçimleri ile birlikte doğal çevrede bulunan canlı-cansız varlıkların ve bu varlıklar arasındaki etkileşimin tarihinin de yazılması gerektiğini savunan yenilikçi bir tarih anlayışıdır. Çevre ile insanın birbirleri üzerindeki etkileriyle ilgilenen bu alan, antik döneme kadar uzanan öncülerine rağmen 1960’lara kadar bir disiplin olarak kurumsallaşmamıştır. Çevresel tarih, özellikle 1970’lerdeki toplumsal çevre hareketlerinin etkisiyle ilgiyi üzerine çekmiş ve bu tarihten itibaren dünyanın farklı coğrafyalarında hızlı bir şekilde gelişmiştir. Bu çalışmada tanıtımını yaptığımız eser, çevresel tarih alanının önde gelen isimlerinden biri olan J. Donald Hughes tarafından yazılmış ve Türkçe’ye Çevresel Tarih Nedir? ismiyle çevrilen What is Environmental History? isimli kitaptır. Bu eser, ilk baskısını 2005 yılında yaptıktan sonra 2019 yılında M. Fatih Çalışır tarafından dilimize kazandırılmıştır. Yazar Donald Hughes lisans eğitimini 1954 yılında Kaliforniya Üniversitesi Biyoloji bölümünde, lisansüstü eğitimini ise 1960 yılında Boston Üniversitesi Bilim Tarihi bölümünde tamamlamıştır. Hughes bazı çevresel tarih derneklerinin kuruluşunda yer almış, bu alanda biri ele aldığımız eser olmak üzere birçok çalışma üretmiş saygın bir akademisyendir. Ülkemizde ise henüz emekleme döneminde olan bu anlayış hakkında yapılmış çalışmalar kısıtlıdır. Bu anlayış bağlamında çalışma yapmış kişiler arasında çalışmamızda tanıtacağımız kitabın çevirmeni olan Fatih Çalışır ile birlikte Selçuk Dursun ve Güven Arif Sargın’ın adını zikredebiliriz.

Kitap, çevirmen M. Fatih Çalışır’ın Önsözü ve Selçuk Dursun’un kitabın Türkçe baskısında özel olarak yer alan Çevresel Bağlantılar: Tarihi Yeniden Düşünmek isimli giriş niteliğindeki yazısı ile birlikte 7 ana başlıktan oluşmaktadır. Ayrıca metnin bağlamı dahilinde belirli bölümlerde 26 adet fotoğraf kullanılmıştır. İlk bölüm Çevresel Tarihi Tanımlamak (1-24) ana başlığı altında Giriş (1-4), Çevresel Tarihin İlgilendiği Konular (4-11), Çevresel Tarihin Diğer Disiplinler Arasındaki Yeri (11-21), Çevresel Tarih ve Eski Tarihçilik (21-25) adlı bölümlerden oluşmaktadır. Hughes, bu bölümde çevresel tarihin tanımını yaparak dünyanın farklı bölgelerinde bu alana olan ilginin artmaya başladığını, birçok araştırmacı ve tarihçinin konu üzerine eğildiğini ve birçok okulda çevresel tarihin ders olarak okutulmaya başlandığını belirtmektedir. Yazar ayrıca çevresel tarihin 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren artan çevre problemlerinin paralelinde geliştiğini belirtmektedir. Hughes çevresel tarihin ilgilendiği konuları üç ana madde altında şu şekilde toplamaktadır: Çevresel faktörlerin insanlık tarihine etkisi, insan kaynaklı çevre değişiklikleri ve bu değişikliklerin insan topluluklarındaki değişime etkisi, çevreyle ilgili düşünceler tarihi. Yazar bu bölümde çevresel tarih bağlamında çalışmaları bulunan araştırmacıların üzerinde durmuş ve çevresel tarihin diğer disiplinler arasındaki yerini tartışmıştır. Çevresel tarihin Antropoloji, Sosyoloji, Siyaset Bilimi ve Ekonomi gibi alanlarla benzer bir yaklaşıma sahip olduğunu belirtmektedir. Ayrıca çevresel tarihin geleneksel tarih anlayışına eleştirel yeni bir soluk getirdiğini ifade etmektedir.

İkinci bölüm; Çevresel Tarihin Öncüleri (25-45) üst başlığı altında Giriş (25-25), Antik Dünya (25-35), Orta Çağ ve Erken Modern Dönemde Çevreye Dair Düşünceler (35-41) ve Yirminci Yüzyıl Başları (41-45) isimli bölümlerden oluşmaktadır. Bu bölümde çevresel tarihin tarihsel süreçteki gelişimi örneklerle açıklanmıştır. Yazar, çevresel tarihin bir disiplin olarak 20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmasına rağmen kökenlerinin antik dünyaya kadar dayandığını belirterek başta Herodotos ve Thukydides olmak üzere Hippokrates, Platon, Mensiyüs, Cicero ve İbn Haldun gibi şahsiyetlerin eserlerinden örneklerle bu savunusunu güçlendirmektedir. Hughes daha sonra orta çağ ve erken modern dönemde çevreye bakışın nasıl olduğunu tartışmaktadır. Yazar bu bölümü 20. yüzyılın başlarında Fransa’da ortaya çıkan Annales Ekolü’nün ve bu ekolün çatısı altında toplanan tarihçilerin çevresel tarihin ilerlemesinde oynadıkları rolü değerlendirerek bitirir.

Çevresel Tarihçiliğin ABD’de Doğuşu ve Gelişimi (45-69) başlıklı üçüncü bölüm yazar tarafından Giriş (45-46), Korumacılıktan Çevresele Amerikan Tarihi (46-51), ABD Çevresel Tarihçiliğinin Temel Eğilimleri (51-63), Çevresel Tarih ile İşbirliği İçindeki Diğer Disiplinler (63-69) başlıkları altında bölümlendirilmiştir. Hughes bu bölümde çevresel tarihin bir alt disiplin olarak ilk kez kabul edildiği ve kurumsallaşma sürecine girdiği ABD’deki serüvenini anlatmaktadır. Amerikan çevresel tarihine ve Amerika kıtasının Kolomb’tan önceki durumuna dair yapılan araştırmalara değinen yazar ayrıca bölge çalışmaları, biyografi, kamu tarihi, sivil toplum kuruluşları, kentsel çevre, çevresel adalet ve cinsiyet meseleleri gibi Amerikan çevresel tarihyazımında öne çıkan önemli konu başlıkları üzerinde durmaktadır.

Eserin dördüncü bölümü Yerel, Bölgesel ve Ulusal Çevresel Tarihler (69-123); Giriş (69-71), Kanada (71-75), Avrupa (75-88), Akdeniz (88-93), Ortadoğu ve Kuzey Afrika (93-94), Hindistan, Güney ve Güneydoğu Asya (94-100), Doğu Asya (100-105), Avustralya, Yeni Zelanda ve Pasifik Adaları (105-113), Afrika (113-117), Latin Amerika (117-120), Antik Dünya ve Orta Çağ (120-121) ve Sonuç (121-123) başlıkları altında on iki bölüme ayrılmıştır. Global bir anlayışa sahip olabilmek için yerel verilere ihtiyaç olduğunu belirten Hughes, yukarıda belirtilen bölümlerde isimleri geçen bölgelerde yapılmış ve yapılmakta olan çalışmalara ve bu çalışmaları gerçekleştiren araştırmacılara değinmektedir.

Beşinci bölüm Çevresel Dünya Tarihi (123-147) üst başlığı altında Giriş (123-125), Çevresel Dünya Tarihi Kitapları (125-138), Küresel Önemi Haiz Konular (138-143), Çevreci Hareketler (143-144), Dünya Tarihi Ders Kitapları (144-146) ve Sonuç (146-147) bölümlerinden oluşmaktadır. Küresel çevre değişiminin erken modern dönemde hız kazandığını belirten Hughes, çevresel tarihin küresel boyutta yazılması ve çevresel tarihçilerin de araştırmalarını küresel boyuta taşımalarının gerekliliği hakkındaki düşüncelerini paylaşmaktadır. Ayrıca çevresel dünya tarihinin, bu anlayıştaki en kapsayıcı ve en geniş yaklaşım biçimi olduğunu belirterek bu metot çerçevesinde yazılmış eserleri tek tek incelemektedir. Son olarak Hughes, son dönemlerde dünya tarihi kitaplarında çevresel tarihe ayrılan bölümlerin arttığını belirtmektedir.

Çevresel Tarihçiliğin Meseleleri ve Yeni Yönelimler (147-175) isimli altıncı bölümde Hughes, Giriş (147), İhtisaslaşma Eğilimi (147-149), Müdafilik (149-151), Çevresel Determinizm (151-152), Bugüncülük (Presentizm) (152-153), Gerilemeci Anlatılar (153-155), Siyasi-Ekonomik Teoriler (155-157), Yeni Meseleler (157-173) ve Sonuç (173-175) başlıkları altında çevresel tarihçiliğin karşılaşacağı muhtemel sorunları ve alan içerisindeki farklı eğilimleri irdelemektedir. Yukarıda ismi geçen yönelimleri savunan araştırmacıları ve fikirlerini tartışmakta, ayrıca metnin içinde nüfus artışı, politika belirleme skalası, enerji ve kaynaklar, çevre felaketleri, biyo-çeşitlilik, çevresel onarım, evrim ve biyo-teknoloji, okyanuslar ve denizler başlıklarını vererek bu meseleler üzerinde daha fazla durulması gerektiğini ifade etmektedir.

Nasıl Bir Çevresel Tarih (175-193) isimli bölüm kitabın son bölümü olup şu alt başlıklardan oluşmaktadır: Giriş (175), Metodolojik Rehberlik (175-181), Kaynak Taraması (181-184), Kaynaklar (184-187) ve Sonuç: Çevresel Tarihin Geleceği (187-193). Yazar bu bölümde çevresel tarihe ilgi duyan fakat disiplin hakkında yeterince bilgisi olmayanlar için çevresel tarih eğitimi, araştırması ve yazımı hakkında birtakım önerilerde bulunmaktadır. Kitap, Seçilmiş Kaynakça (193-205) ve Dizin (205-220) ile sona ermektedir.

Sonuç olarak ilgili eser çevresel tarih çalışmaları bakımından önemi haiz bir çalışmadır. Çevresel tarih aslında tarihin bir alt disiplini değil, disiplinler arası bir metottur. Bu metot, dünyanın belli başlı coğrafyalarında kazandığı ivmeyi henüz Türkiye’de kazanmış değildir. Annales Ekolü’nün Türkiye’de yarattığı etkiye paralel olarak çevresel tarihe olan ilgi de artmaya başlamış fakat son yıllara kadar müstakil çalışmalar meydana getirilmemiş ve bu kapsamda ülkemizde yapılan çalışmalar kısıtlı kalmıştır. Bu disiplin hakkındaki Türkçe literatür çoğunlukla çeviri eserler üzerinden oluşmaktadır. Tanıtımına katkı sağlamayı amaçladığımız bu kitap, çevresel tarih anlayışını Türkiye’de daha yaygın hale getirebilmek, çevresel tarihi akademik çevrelere benimsetebilmek ve tanıtabilmek amacıyla M. Fatih Çalışır tarafından gayet yalın ve akıcı bir üslup ile çevrilmiştir. Bu eser çevresel tarih konusunda bir kılavuz ve el kitabı niteliğindedir.