Eski Yunan: Tarih Öncesinden Klasik Çağ’a

T. R. MARTIN, Eski Yunan: Tarih Öncesinden Klasik Çağ’a. İstanbul 2014. Say Yayınları, 407 sayfa (8 harita, 2 plan, 2 tablo, 45 fotoğraf ve 10 kronoloji tablosu ile birlikte). Çev. Ü. H. Yolsal. ISBN: 9786050201277

Amerikalı bir tarihçi olan Thomas R. Martin, Holy Cross Koleji’nde Atina de­mok­rasisi, Hellenizm ve Roma İmparatorluğu ile ilgili dersler vermektedir. An­tik Yunan, Roma ve nümismatik tarihi yazarın ana çalışma alanlarıdır. So­vereignty and Coinage in Classical Greece (Priceton University Press, 1985), The Making of the West: Peoples and Cultures (Bedford/St. Martin’s, 2 vol., 2001) ve Herodotus and Sima Qian: The First Great Historians of Greece and China (Bedford/St. Martin’s, 2009) henüz Türkçeye çevrilmemiş olan eser­leridir. Thomas R. Martin aynı zamanda web tabanlı dijital kütüphane olan Perseus Digital Library’nin yaratıcılarından biridir.

Kitap, İçindekiler, İlüstrasyonlar, Giriş, Teşekkür, Kısaltmalar kısımlarıyla birlikte kronolojik olarak devam eden 10 bölümden oluşmakta ayrıca Okuma Önerileri ve Dizin kısımlarıyla son bulmaktadır. Kitapta aktarılan bilgiler 8 ha­rita, 2 plan, 2 tablo, 45 fotoğraf ve 10 kronoloji tablosu ile desteklenmekte­dir. Giriş (9-13) bölümünde yazar kitabını yazarken kullandığı yöntemi, kay­naklarını, kitap içeriğini oluşturan tarihsel dönemleri ve bu tarihsel dönem­lerden hangilerine daha çok önem verdiğini açıklamaktadır.

Kitabın ilk bölümü olan Eski Yunan Tarihi’nin Artyöreleri’nde (21-41) Yu­nan halkının yaşadığı coğrafya ve fiziksel ortamlar betimlenmekte, bu böl­gede yaşanan prehistorik çağlarda günlük yaşam ve toplum ile ilgili örnekler verilmekte, insan yaşamının Neolitik Çağ’a kadar zamanla nasıl bir değişim gösterdiğine değinilmektedir.

Hint-Avrupalılardan Mikenlere (43-80) adlı ikinci bölümde Yunanlıların kökenlerine Tunç Çağı’nın başlamasıyla silahların gelişimine değinilmektedir. Bölümün ilerleyen sayfalarında büyük ve verimli Girit’in ve Ege’nin ilk uygar­lığı olan Minos Uygarlığı‘ndan; Minos Uygarlığı’nın Mikenler ile bağlantısın­dan; Mikenlerin yükselişinden ve Miken Uygarlığı’nın yaklaşık olarak MÖ 1200’lerde, Akdeniz’in iyice yerleşik hâle gelmiş devletlerinin dağılmasına se­bep olan olaylarla nasıl son bulduğundan bahsedilmektedir.

Karanlık Çağ (81-101) adlı üçüncü bölümde Karanlık Çağ (yak. MÖ 1200-800) olarak adlandırılan ve Yunanistan’daki Miken Uygarlığını yıkıp, Yakın­doğu’daki kentleri ve uygarlıkları zayıflatan ya da ortadan kaldıran savaşlar dö­nemine, bu savaşlardan sonraki toparlanma dönemine ve bu dönemdeki alfabe, Panhellenik özellik gösteren Olimpiyat Oyunlarının doğuşu, Homeros ve Hesiodos’un temel eser niteliğinde sayıldığı din ve mitolojideki yeniliklere değinilmektedir.

Arkaik Çağ (103-129) adlı dördüncü bölümde Karanlık Çağ’dan çıkış ve bu süreçte kent devletlerinin (polis) gelişimine, kent devletlerin gelişmesi ile top­raklarının artan nüfusun ihtiyaçlarına cevap verememesi ile erkek yurt­taşların polislerden çıkarak erken sömürgeleştirmeyi nasıl başlattıklarına de­ğinilmiştir. Kent devletlerinde ortaya çıkan yurttaşlık kavramı ve toplumsal sı­nıflar, özgür yurttaşların başka yurttaşlar için çalışmasının utanç verici sayıl­ması sebebiyle özgür yurttaşların birer malı olan kölelerin yaşamı, kent dev­letlerinde hane yapısı ve evlilik bölümün diğer konuları arasında yer almakta­dır.

Oligarşi, Tiranlık ve Demokrasi (131-174) adlı beşinci bölümde, adından da anlaşılabileceği gibi, iki farklı yönetim biçimi olan Sparta ve Atina’nın siyasi gelişimlerine değinilmektedir. Oligarşi ile yönetilen Sparta’nın yönetim de­tayları, komşuları ile ilişkileri, Messenia’yı köleleştirmesi ve ekonomisini he­lotlara nasıl dayandırdığı, birer asker gibi yetiştirilen Spartalıların yaşam tarz­ları, Korinthos ve Atina gibi kent devletlerinin tiranlık tecrübesi, Ati­na’daki demokratik sistem, Solon reformları ve Kleisthenes ile demokrasinin son ha­lini aldığı değişimler bölümün ana başlıklarını oluşturmaktadır. Ayrıca Sap­pho, Pythagoras, Miletoslu Thales ve Anaksimandros ve Kolophonlu Kse­no­phanes’in öncüleri oldukları yeni edebiyat ve düşüncelerden bahse­dil­mekte­dir.

Pers Savaşları’ndan Atina İmparatorluğu’na (175-216) adlı altıncı bölüm­de MÖ VI. yüzyıl sonunda birbirleri ile karşılaşan Atinalılar ile Perslerin bir itti­fak düşüncesinden nasıl birer düşmana dönüştüklerine, Perslerin ve He­len­lerin Ionia Ayaklanması’ndan MÖ 479’daki Mykale Savaşı’na kadar geçen zaman aralığındaki savaşlarına, Atina’nın nasıl bir imparatorluğa dönüştü­ğüne ve bu dönüşüm esnasında demokrasi, adalet, sanat ve yönetim alan­larındaki yeniliklere değinilmektedir.

Yedinci bölüm olan Klasik Atina’da Kültür ve Toplum’da (217-249) klasik Helen dininin özelliklerine; toplumda önemli bir yer edinen tragedialara ve en önemli tragedia temsilcileri olan Aiskhylos, Sophokles ve Euripides’e; Ati­na günlük yaşamında kadınların konumlarına, erkek ve kız çocukların kamu­sal yaşam eğitimlerini nasıl aldıklarına; sophistler, tarih yazarları ve çeşitli ko­nulardaki düşünürlerin Klasik Atina Toplumu’ndaki etkilerine değinilmekte­dir.

Peloponnesos Savaşı ve Atina’da Doğurduğu Sonuçlar (251-298) adlı seki­zinci bölümde zaman zaman Yunan dünyasının büyük kısmını içine çeken Pelo­ponnesos Savaşı’nın (MÖ 431-404) nedenleri ve sonuçları, Atina’nın yenil­mesinin sebepleri, savaş esnasında Atina’nın çektiği sıkıntılar ve bu sıkın­tıların komedyaya yansımaları, savaşın bitişinden Sokrates’in idamına kadar geçen süreçte Atina toplumunun yaşamından bahsedilmektedir.

Yazar tarafından Peloponnesos Savaşı’ndan Büyük İskender’e (299-334) başlıklı dokuzuncu bölümde Peloponessos Savaşları’nın, 80 yıl önce başlayan ve tarafları tüketen çekişmeyle kuzeydeki Makedonya Krallığı’nın bölge hâki­miyetine nasıl yol açtığına değinilmektedir. Makedonya Krallığı’nda bölgesel gücü oluşturan II. Philippos ile bilinen dünyada hâkimiyet kuran Büyük İsken­der’in yönetim ve askeri faaliyetlerine yüzeysel olarak değinilmektedir. Siyasi tarihle birlikte Platon, Aristoteles ve Isokrates gibi dönemin önde gelen felse­feci ve rhetorikçilerinin etkileri detaylıca ele alınmaktadır.

Onuncu bölüm olan Helenistik Çağ’da (335-368) Büyük İskender’in ölümü üzerine ardılları tarafından kurulan Hellenistik Krallıklar, bu krallıkların idari ve askeri alanlardaki yönetimi, bu dönemdeki toplumun yapısı ve ekonomisi, kadınların toplum içindeki statüsü, Hellence’nin nasıl geniş bir coğrafyaya ya­yıldığı, Theokritos ve Kallimakhos gibi Hellenistik şairler ile heykel sanatındaki önemli değişimler, İskenderiye’de kurulan bilim yuvasının nasıl geliştiği, Epi­kou­rosçuluk, Stoacılık ve Kynikler gibi felsefi akımlar ile felsefedeki ilgi alan­larının değişimi, yerel kültlerin geniş coğrafyalara yayılması ile Hellenistik Dö­nem dini etkileşimleri anlatılmaktadır.

Okuma Önerileri (369-392) kısmında yazar, okuyuculara 10 farklı bölüm için ayrı ayrı olmak üzere oldukça yararlı olan bir okuma listesi önerisinde bu­lun­maktadır. Yazarın öneride bulunduğu kitapların hepsi İngilizce dilinde yazılmış olup antik kaynakların da çevirileri önerilmiştir.

Kitaptaki çeşitli arkeolojik alan ve kalıntıların görsellerinin kullanımı anla­tımı desteklemekte; her bölümde sunulan kronoloji tablosu okuyucunun olay­lar arasında bağlantılar kurmasında yardımcı olmaktadır. Kitap, sade ve anlaşılır bir çevirisi ile akıcı bir şekilde okunabilecek yüzeysel bir Antik Yunan Tarihi kitabı özelliği göstermektedir.