PLUTARKHOS, Agesilaos & Pompeius: Giriş, Değerlendirme ve Açıklayıcı Notlar

N. TÜNER ÖNEN, Plutarkhos, Agesilaos & Pompeius: Giriş, Değerlendirme ve Açıklayıcı Notlar. Antalya 2015. Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü Yayınları, 539 sayfa. Ed. Murat ARSLAN. ISBN: 9786054483259

Modern Batı Edebiyatı’nın önemli isimlerinden Montaigne’den Shakespeare’e pek çok yazarı etkilemiş, Hellen biyografi ve deneme yazarı Plutarkhos (MS 46-120) eserlerinin özgünlüğü ve kendine has üslubu ile Hellen yazımının kuşkusuz en önemli karakterlerinden biridir. Plutar­khos’un en popüler eseri, ünlü Hellen ve Romalı kişilerin hayatlarını kaleme aldığı Bioi Paralleloi / Vitae Parallelae (Paralel Hayatlar) adlı biyografi dizisidir. Genel itibariyle bir Hellen ve bir Romalı­nın yaşam öykülerinin ele alınıp senkritize edildiği bu dizide Plutarkhos, biyografi yazmadaki esas amacının tarih yazmak değil, ele aldığı kişilerin karakterlerini ortaya çıkarmak olduğunu bildir­mektedir.

Akdeniz Üniversitesi, Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü Yayınları tarafından Nisan 2015’te basılan, Prof. Dr. Murat ARSLAN’ın editörlüğünde, Yrd. Doç. Dr. Nihal TÜNER ÖNEN tarafından kaleme alınan Agesilaos & Pompe­ius – Giriş, Değerlendirme ve Açıklayıcı Notlar adlı kitapta, Plutarkhos’un söz konusu biyografi dizisinden, Sparta kralı Agesilaos ile Romalı ünlü komutan Pompeius’un yaşam öyküleri ile karşı­laştırma (synkrisis) bölümünün Hellence aslından Türkçe’ye çevirisi ve kapsamlı bir yorumlaması bulunmaktadır.

Teknik Noktalar, Metinde Kullanılan Terimlere İlişkin Kısaltmalar Listesi, Hellence Harflere İlişkin Transkripsiyon Listesi, Standart ve Süreli Yayınlara İlişkin Kısaltmalar Listesi kısımlarını içeren Önsöz (VII-XIV) bölümünün ardından Giriş (1-23) bölümünde, ilk olarak Plutarkhos’un hayatı ve eserleri hakkında genel bilgi verildikten sonra Plutarkhos’un Para­lel Hayatlar adlı eserindeki yazım amacı, kaleme aldığı çeşitli yaşam öykülerinden alıntılar yapıla­rak değerlendirilmekte, yazım yöntemi olarak ise, tüm bu yaşam öyküleri analiz edilerek, bir giriş bölümü (prooimion), biyografilerin anlatıldığı ikinci bir bölüm (historia) ve sonunda bir karşılaş­tırma bölümünden (synkrisis) oluşan bir şemanın izlendiği belirtilmektedir. Biyografilerin tarih­lenmesi ve sıralanması aşamasında ise öncelik olarak Plutarkhos’un üç eserine ilişkin bizzat açık­ladığı sıralama göz önünde tutulmakta, buna ek olarak biyografiler arasında uyguladığı çapraz referans yöntemi sayesinde çıkarımlarda bulunulmaktadır. Agesilaos & Pompeius biyografileri özelinde ise, Caesar ve Brutus biyografileri ile yapılan gramatikal karşılaştırmalarla diyakronik bir tarihleme ve sıralama yöntemi izlenmektedir. Kitabın Giriş bölümünün sonunda ise, Plutarkhos’un biyografilerini yazarken kullandığı geniş yelpazedeki kaynaklar değerlendirilmekte ve bu aşa­mada, öncesinde bir eserin veya bir eserin bir bölümünün model olarak belirlendiği biyografile­rin yazım aşamasına da değinilmektedir.

Giriş bölümünden sonra Agesilaos & Pompeius çiftinin yaşam öykülerine geçilmektedir. İlk ola­rak bu yaşam öykülerine ilişkin yararlanılan edisyonlar hakkında bilgi verilmekte ve bu edis­yonlar arasındaki noktalama ve yazım farklılıkları her iki çeviri öncesinde Çeviriye İlişkin Not başlığı altında okuyucunun dikkatine sunulmaktadır. Biyografilerin Türkçe çevirileri ve Hellence asılları karşılıklı metinler halinde verildikten sonra her iki biyografinin ardından ayrıntılı Değerlen­dirme (104-179; 341-405) bölümlerine yer verilmektedir. Bu bölümlerde, her iki karakterin yaşam öyküsünün yapısı ve kompozisyon kurgusu başlıklar halinde özetlenip analiz edilmektedir. Bu aşamada, ağırlıklı ola­rak tematik yorumlama yöntemi izlendiği görülse de yazar ayrıca, Plutarkhos’un kendi anlatı­mını zenginleştirmek için kullandığı söz sanatlarını ele alarak filolojik yorumlamalara yer ver­mekte, Agesilaos dönemi Spartası ve Pompeius dönemi Romasına ilişkin diğer dönem tarihçileri­nin anlatılarını da göz önünde bulundurarak karşılaştırmalar yapmakta ve söz konusu yaşam öy­küsü anlatılarından kopmayı engelleyen bir naratolojik (anlatıbilimsel) yorumlama yöntemi ile okuyucuyu da ihmal etmemektedir. Kitabın başında genel olarak değinilen kaynaklar konusu, ele alınan her iki biyografinin değerlendirilmesi sonrasında daha detaylı bir şekilde incelenerek kita­bın tematik biyografi anlatımı son bulmaktadır.

Karşılaştırma (Synkrisis) (425-444) bölümünde ise, çeviriye ilişkin kısa notların ardından yine Hellence aslı ile birlikte Synkrisis bölümünün Türkçe çevirisi verilmekte, bu bölümün değerlendirmesi ise Plutarkhos Açısından Agesilaos ve Pompeius Çifti başlığı altında sunulmaktadır. Bu bölümde ilk olarak Plutarkhos’un her iki biyografide kullandığı ahlaki nitelikler ele alınmakta, sonrasında ise söz konusu kişilerin siyasi ve askeri kariyerlerindeki başarı ve başarısızlıklarından düşmanlara kar­şı tutumlarına, durum analiz yetilerinden ölümlerine kadar geniş bir yelpazede başlıklar altında incelemeler yapılmaktadır.

Agesilaos & Pompeius biyografilerinin çevirisine ilişkin kişi, yer ve tarihsel olaylar hakkında okuyucuyu bilgilendirici notlardan oluşan Açıklayıcı Notlar (445-482) bölümü, ardından gelen Bibliyografya (483-521) ve Dizin (522-539) kısımları ile eser son bulmaktadır.

Son derece özenli bir çalışmanın ürünü olan bu eser, içerisinde bulunan titiz çeviriler, kap­samlı değerlendirme bölümleri, açıklayıcı ve bilgilendirici notlar ile kuru bir antik kaynak çevirisi­nin ötesine geçmekte, Paralel Hayatlar biyografi dizisinin dilimize çevrilen diğer eserleri arasında bir başvuru kaynağı olarak kendine yer edinmektedir.