Religious Practices and Functional Continuity in the Late Antique Phaselis: Epigraphic Finds from the Central Harbor and Surroundings
LIBRI XII (2026) 165-188
Geliş Tarihi: 01.10.2026 | Kabul Tarihi: 22.10.2026
DOI: 10.5281/zenodo.23672812
Elektronik Yayın Tarihi: 27.10.2026
Abstract: This article adopts a holistic approach to evaluating the new finds unearthed during the 2023–2024 excavation seasons at the Central Harbor Structures of Phaselis, together with epigraphic documents from the 2015 surveys and earlier research. The study focuses primarily on three inscribed metal finds of the Late Antique and Byzantine periods (two protective rings and a bronze reliquary cross), unearthed in the Central Harbor Structures and in a shop outside the harbor area. In addition, three inscribed stone fragments recovered from various parts of the city and from earlier excavations and surveys are analyzed with respect to their epigraphic content, as they provide comparative data on the religious practices and urban onomastics of the period. The recovery of the inscribed amuletic metal finds from contexts such as shops, workshops and storerooms documents that, in Late Antique Phaselis, religious and apotropaic practices extended beyond institutional architecture and formed an integral part of commercial and everyday life. Traces of uninterrupted use of the Central Harbor from the 4th century BCE to the mid-7th century CE, together with subsequent architectural adaptations, demonstrate that the area retained its functional flexibility even during periods of urban contraction. The Middle Byzantine reliquary cross from the shop sector further confirms that habitation in the area continued into later periods. In conclusion, the study sheds light not only on the commercial functions of the Central Harbor Structures of Phaselis but also on their multilayered character, in which socio-religious practices were intertwined, and on their functional continuity over time.
Keywords: Phaselis, Central Harbor Structures, Epigraphy, Byzantine Period, Ring, Reliquary Cross
Öz: Bu çalışma, Phaselis Merkezi Liman Yapıları’nda yürütülen 2023–2024 kazı sezonlarında ele geçen yeni buluntuları, 2015 yılı yüzey araştırmaları ve önceki çalışmalardan elde edilen epigrafik belgelerle birlikte bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Çalışmada esas olarak, Merkezi Liman Yapıları’nda ve liman alanı dışındaki bir dükkânda gün ışığına çıkarılan, Geç Antik ve Bizans dönemlerine ait üç yazıtlı metal buluntu (iki koruyucu yüzük ve bir bronz röliker haç) ele alınmaktadır. Bunlara ek olarak, kentin farklı alanlarından ve önceki kazı ve araştırmalardan elde edilen üç yazıtlı taş fragmanı, dönemin dinsel pratiklerine ve kentsel onomastiğine ilişkin karşılaştırmalı veri sunduğu için epigrafik içerikleri açısından incelenmektedir. Amulet niteliğindeki yazıtlı metal buluntuların dükkân, işlik ve depo gibi alanlarda ele geçmesi, Geç Antik Çağ Phaselis’inde dinsel ve apotropaik pratiklerin kurumsal mimarinin ötesine geçerek ticari ve gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası olduğunu belgelemektedir. Merkezi Liman’daki MÖ 4. yüzyıldan MS 7. yüzyıl ortalarına uzanan kesintisiz kullanım izleri ve sonraki mimari uyarlamalar, alanın kentsel daralma dönemlerinde dahi işlevsel esnekliğini koruduğunu göstermektedir. Dükkânlar bölgesinde ele geçen Orta Bizans Dönemi’ne ait röliker haç ise alandaki yerleşimin sonraki dönemlerde de sürdüğünü doğrulamaktadır. Sonuç olarak çalışma, Phaselis Merkezi Liman Yapıları’nın ticari işlevlerinin yanı sıra, sosyo-dinî pratiklerin iç içe geçtiği çok katmanlı yapısına ve tarihsel süreç içindeki işlevsel sürekliliğine ışık tutmaktadır.
Anahtar sözcükler: Phaselis, Merkezi Liman Yapıları, Epigrafi, Bizans Dönemi, Yüzük, Röliker Haç
Alkaç E. & Tomay B. 2023, “Amphora Stamps of the Hellenistic and Roman Periods from Myra and its Harbor Neighborhood of Andriake”. Adalya 26, 149-169.
Arslan M. & Tüner Önen N. 2023, “2023 Yılı Phaselis Kazıları”. Phaselis IX, 107-148.
Avi-Yonah M. 1974, “Abbreviations in Greek Inscriptions: The Near East, 200 B.C.–A.D. 1100”. Ed. A. N. Oikonomides, Abbreviations in Greek Inscriptions, Papyri, Manuscripts and Early Printed Books. Chicago, 1-125.
Bagnoli M. 2011, Transition to Christianity: Art of Late Antiquity, 3rd–7th Century AD. Ed. A. Lazaridou. New York.
Bayburtluoğlu C. 2004, Lykia (Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Gezi-Rehber Dizisi 1). Antalya.
Björklund H. 2017, Protecting Against Child-Killing Demons: Uterus Amulets in the Late Antique and Byzantine Magical World. Unpublished PhD thesis, Department of World Cultures, University of Helsinki. Helsinki.
Blackman D. J. 1973, “The Harbours of Phaselis”. IJNA 2/2, 355-364.
Bonner C. 1950, Studies in Magical Amulets. Chiefly Graeco-Egyptian. Ann Arbor.
Çakmakçı Z. & Ünal, C. 2026, “Halûk Perk Müzesi’ndeki Bizans Dönemi Bronz Röliker Haçların İkonografik Değerlendirmesine İlişkin Ön Çalışma”. Eds. M. Erol Altınsapan & Z. Demirel Gökalp, B. Yelda Olcay Uçkan’a 60. Yaş Armağanı (Cilt 1). Eskişehir, 193-227.
Dalton O. M. 1912, Catalogue of the Finger Rings. London.
Dursun D. 2026, Phaselis Merkezi Liman Yapılarından Ele Geçen Sikke Buluntuları Üzerine Tarihsel Bir Değerlendirme. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi. Antalya.
Feissel D. 1984, “Notes d’épigraphie chrétienne (VII)”. Bulletin de Correspondance Hellénique 108/1, 545-579.
Feld K. 2005, Barbarische Bürger. Die Isaurier und das Römische Reich (Millennium-Studien 8). Berlin & New York.
Felle A. E. 2006, Biblia Epigraphica. La sacra scrittura nella documentazione epigrafica dell’orbis christianus antiquus, III-VIII secolo (Inscriptiones Christianae Italiae, Subsidia 5). Bari.
Foss C. 1994, “The Lycian Coast in the Byzantine Age”. DOP 48, 1-52.
Galavaris G. 1970, Bread and the Liturgy. The Symbolism of Early Christian and Byzantine Bread Stamps. Madison.
Gignac F. T. 1976, A Grammar of the Greek Papyri of the Roman and Byzantine Periods I. Phonology. Milano.
Gillingham S. 2015, “Psalms 90-92 : Text, Images and Music”. Revue des Sciences Religieuses 89/3, 255-276.
Heipp-Tamer C. 1993, Die Münzprägung der lykischen Stadt Phaselis in griechischer Zeit (Saarbrücker Studien zur Archäologie und Alten Geschichte 6). Saarbrücken.
Heller A. & Suspène A. 2019, “C. Asinius Gallus hagnos à Temnos: la rhétorique civique face au pouvoir romain”. Eds. A. Heller, C. Müller & A. Suspène, Philorhômaios kai philhellèn. Hommage à Jean-Louis Ferrary (Hautes études du monde gréco-romain 56). Genève, 501-520.
Hild F. 2004, “Lykien in den Notitiae Episcopatuum”. JÖB 54, 1-17.
Horsley G. H. R. 1983, New Documents Illustrating Early Christianity 3. North Ryde.
Kraus T. J. 2018, “Greek Psalm 90 (Hebrew Psalm 91) – The most widely attested text of the Bible”. Biblische Notizen 176, 47-63.
Lenski N. 1999, “Assimilation and Revolt in the Territory of Isauria, from the 1st Century BC to the 6th Century AD”. JESHO 42/4, 413-465.
Middleton 1998, Seals, Finger Rings, Engraved Gems And Amulets in the Royal Albert Memorial Museum, Exeter. London.
Nowakowski P. F. 2018, Inscribing the Saints in Late Antique Anatolia. Warsaw.
Öztürk B. 2023, “Balatlar Kazısı Erken Bizans Dönemi Mozaik Yazıtları”. Eds. G. Köroğlu, F. İnanan & O. Hetto, Sinop Balatlar Kazısı ve Buluntular I. İstanbul, 57–72.
Petzl G 2019, Sardis: Greek and Latin Inscriptions, Part II: Finds from 1958 to 2017 (Monograph 14). Cambridge, Massachusetts & London.
Pitarakis B. 2006, Les croix-reliquaires pectorales byzantines en bronze (Bibliothèque de l’Antiquité Tardive 16). Paris.
Preisigke F. 1915, Sammelbuch griechischer Urkunden aus Aegypten I. Strassburg.
Pülz A. M. 2020, Byzantinische Kleinfunde aus Ephesos (FiE XVIII/1). Wien.
Sayın E. & Seçkin S. 2023, “Çobankale’den Enkolpion Röliker Haçlar”. Art-Sanat 20, 515–530.
Schäfer J. (Ed.) 1981, Phaselis. Beiträge zur Topographie und Geschichte der Stadt und ihrer Häfen (IstMitt Beiheft 24). Tübingen.
Şirin O. A. (2026), “Samsun Müzesinden Röliker (Enkolpion) Haçlar”. Troy Museum Journal 5, 51-103.
Spier J. 1993, “Medieval Byzantine Magical Amulets and Their Tradition”. JWCI 56, 25-62.
Spier J. 2007, Late Antique and Early Christian Gems. Wiesbaden.
Tüner Önen N. 2008, Phaselis Antik Kenti ve Teritoryumu. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi. Antalya.
Tüner Önen N., E. Alkaç & M. Arslan 2024, “Hellenistic and Roman Stamped Amphora Handles from Phaselis”. Gephyra 27, 69-93.
Vikan G. 1984, “Art, Medicine and Magic in Early Byzantium”. DOP 38, 65-86.
Vikan G. 2003, Sacred Images and Sacred Power in Byzantium: The Art of the Christian East. Aldershot.
Walter C. 1997, “IC XC NIKA: The Apotropaic Function of the Victorious Cross”. REByz 55, 193-220.
Kalıcı Bağlantı Adresi: http://www.libridergi.org/2026/lbr-0364
Leyla KADERLİ
Dr., Erciyes University, Faculty of Architecture, Department of Architecture, Kayseri, Türkiye. leylakaderli@erciyes.edu.tr
Murat ARSLAN
Prof. Dr., Akdeniz University, Faculty of Letters, Department of History, Antalya, Türkiye. marslan@akdeniz.edu.tr