Plutarkhos, Hayvanların Aklı Kullanması Hakkında

Plutarkhos, Hayvanların Aklı Kullanması Hakkında

Homeros’un kahraman Odysseus’un eve dönüş yolculuğunun (nostos) hikayesini anlatan Odys­seia destanı, Eski Hellen edebiyatının en temel ve en etkili epik şiirlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Eser, yalnızca dönemin edebî yapısını yansıtmakla kalmayıp, aynı zamanda eski Hellen kültürü, mitolojisi ve toplumsal değerleri üzerine derin bir kaynak teşkil etmektedir. Odysseia, kahramanlık teması, dramatik anlatımı ve karmaşık karakter yapısıyla, epik türün ge­lişiminde belirleyici bir rol oynamış ve sonraki kuşaklar üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

Plutarkhos’un Moralia adlı eserinde Odysseia destanı üzerine gerçekleştirdiği yeniden yorumda, özellikle Kirke ile ilgili hikâye, kahramanın dönüşüm sürecinde merkezi bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda Plutarkhos, Kirke figürü ile karşılaşmasını salt mitolojik bir büyücü olarak değil, Odysseus’un karşılaştığı zorluklar ve içsel çatışmalar çerçevesinde erdem ve bilgelik kazanımı­nın simgesi olarak ele almaktadır. Dolayısıyla, Kirke ile yaşanan etkileşim, Odysseus’un karakter gelişimi ve ahlakî olgunlaşma süreci açısından derinlemesine bir analiz nesnesi haline gelmek­tedir. Plutarkhos’un bu perspektifi, Odysseia destanının geleneksel anlatısını yeniden değerlen­dirmeye olanak tanımakta ve eserin felsefî boyutunu önemli ölçüde zenginleştirmektedir.

Plutarkhos’un gelenekte Bruta animalia ratione uti başlığıyla anılan ve Kirke ile Odysseus anlatı­sını yeniden yorumlayan Gryllos diyaloğu, adını Kirke tarafından domuza dönüştürülen Odys­seus’un yoldaşlarından Gryllos’tan alır. Plutarkhos’un bu diyalogunun başlığı da metin kadar tartışmalıdır: Günümüzde yaygın olarak kullanılan Bruta animalia ratione uti başlığı, metnin içe­riğini yansıtan geç bir Latince formülasyona dayanırken, antik kodekslerde (özellikle Lamprias listesinde^[1]) eserin hangi başlık altında yer aldığı kesin değildir (no. 127 mi yoksa 135 mi olduğu tartışmalıdır). Bu nedenle modern araştırmada diyalog sıklıkla başkahramanın adından hare­ketle Gryllos olarak da adlandırılmaktadır^[2]. Γρύλλος (Gryllos) ismi, Hellence’de kimi zaman “domuz”, “hırıltılı ses çıkaran hayvan” ya da kaba/sıradan insan çağrışımlarıyla ilişkilendiril­miş; ayrıca komik ve hicivsel karakter tiplerini çağrıştıran bir kullanım alanı da kazanmıştır^[3]. Domuz figürü, bunun yanı sıra, kültürel ve edebî gelenekte sıklıkla ölçüsüzlük, oburluk ve haz düşkünlüğü gibi insanî zaaflarla ilişkilendirilen bir stereotip olarak karşımıza çıkar. Plutar­khos’un Gryllos’u ise bu yerleşik çağrışımı bilinçli biçimde tersine çevirir: Hayvan personası üzerinden konuşan Gryllos, insanlara özgü olduğu düşünülen akıl ve ölçülülüğü savunurken, insanın tutkularına ve haz düşkünlüğüne yönelik eleştirilerde bulunur. Böylece eserdeki hiciv­sel etki, yalnızca bir hayvanın konuşmasından değil, ölçüsüzlükle özdeşleştirilen bir hayvanın bilgece ve ölçülü konuşması ile insanın akıl dışı davranışları arasındaki ironik karşıtlıktan do­ğar. Bu etimolojik ve kültürel arka plan, Plutarkhos’un metnindeki ironik yapıyı güçlendirir^[4].

Diyalogda domuz motifi, dikkat çekici bir şekilde dönüşüm ve kimlik temalarını irdelemek için kullanılmıştır. Genç bir Boiotialının mizahî bakış açısıyla yeniden kurgulanan Odysseia X. kitapta Kirke’nin büyüsüyle hayvana dönüşen Odysseus’un yoldaşları, Plutarkhos’un metninde insan biçimine dönmeyi reddeden birer konuşmacıya dönüşür. Bu bağlamda Gryllos ile Odysseus’un karşı karşıya getirilmesi özellikle anlamlıdır: Homeros geleneğinde kurnazlığı, deneyimi ve in­sanî aklı temsil eden Odysseus, bu kez kendisini hayvanların akıl ve erdemden yoksun olduğu varsayımını savunmak zorunda bulurken, domuz biçimindeki Gryllos insanın erdem iddialarını sorgular. Gryllos’un hayvanların akıl, cesaret ve ölçülülük bakımından insanlardan aşağı olma­dığını savunması, hayvanı insanın karşısında edilgen ve akılsız bir varlık olarak konumlandıran geleneksel hiyerarşiyi tersine çevirir^[5]. Nitekim Gryllos, Odysseus’un cesaret ve ölçülülük iddia­larını kendi davranışları üzerinden sorgulayarak hayvanların ahlaki üstünlüğünü ironik biçimde öne çıkarır.

Bu tersine çevirme, eserin Roma İmparatorluk Dönemi edebiyatında görülen parodik ve hicivsel anlatım teknikleriyle de ilişkilendirilebilir. Plutarkhos, Homeros’un Odysseia’sındaki Kirke anlatısını ye­niden işleyerek tanınmış bir kahramanı, bu kez kendi insanlık statüsünü savunmak zorunda kalan Odysseus’u, konuşan bir domuzun karşısına yerleştirir^[6]. Böylece hayvan personası yal­nızca mizah üretmek için değil, dönemin felsefî ve entelektüel tartışmalarını alışılmadık bir söylem düzlemine taşımak için kullanılır. Modern araştırmalarda da Gryllos’un, hayvanların akıl ve erdem sahibi olup olamayacağına ilişkin antik tartışmayı, özellikle Stoacıların insan ile hayvan arasında kurduğu rasyonellik ayrımını hedef alan ironik ve parodik bir yapı içerisinde işlediği vurgulanmaktadır^[7]. Plutarkhos’un hayvanlara belirli ölçülerde rasyonellik atfetmesi, Stoacı insan-merkezli hiyerarşinin basit bir reddinden ziyade, hayvanların akıl, erdem ve ahlaki değer bakımından konumunu yeniden tartışmaya açan daha geniş bir felsefî çerçeve içerisinde değerlendirilmelidir^[8]. Bu nedenle Gryllos’un hayvan personası aracılığıyla bilgece konuşması, eserin temel hiciv mekanizmasını oluşturur: insanın kendisine atfettiği akıl ve erdem, insan dışı bir varlığın ağzından yeniden değerlendirilirken, insan-hayvan ayrımının dayandığı varsayım­lar ironik biçimde tersine çevrilir.

Bu çevirideki orijinal metin Plutarkhos’un söz konusu eserinin 1895 yılında Gregorius N. Bernardakis tarafından yayımlanmış edisyonundan alınmıştır^[9].

[1]     Krş. Treu 1873.

[2]     Cherniss & Helmbold 1957, 489-491.

[3]     Bk. LSJ, s.v. γρῦλ(λ)ος.

[4]     Herchenroeder 2008, 348 vd.

[5]     Horky 2017, 121 vd.

[6]     Herchenroeder 2008, 359 vd.

[7]     Horky 2017, 125 vd.

[8]     Newmyer 2006, 48 vd.

[9]     Bernardakis 1895, 82-100. Güncel İngilizce çeviri için bk. Newmyer 2020.