Anadolu Kent Modelinin Yayılımı – MÖ 3. Binyılda Batı Anadolu, Ege Adaları ve Balkanlarda Kentleşme

N. NAİBOĞLU, Anadolu Kent Modelinin Yayılımı – MÖ 3. Binyılda Batı Anadolu, Ege Adaları ve Balkanlarda Kentleşme. İstanbul 2018. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 232 sayfa (Bibliyografya ve İndeks ile birlikte).
ISBN: 9786053964810

Anadolu Yarımadası, tarih boyunca birçok büyük medeniyetin kurulmasına, gelişmesine ve yok olmasına şahitlik etmiştir. Kurulan, gelişen ve sona eren her medeniyet bir sonraki medeniyete çok zengin miraslar bırakmış, böylece Anadolu coğrafyası yüzyıllar içerisinde sürekli biriken muaz­zam bir kültür hazinesine ev sahipliği yapmıştır. Bir medeniyetin en önemli göstergelerinden biri de birlikte yaşayan insanların meydana getirdiği kent yaşamıdır. Tanıtımı yapılan eserde, tarih ön­cesi Anadolu – Ege kentlerinin özgün yapıları ortaya konarak, dönemin Mezopotamya medeniyet­lerindeki kent tasavvurundan ne şekilde ayrıştıkları değerlendirilmiştir.

Eser, Teşekkür (7-8), Önsöz (9-10) ve Giriş (11-14) bölümleriyle başlatılmıştır. Söz konusu bö­lümleri Araştırma Tarihçesi (15-20), Tarihlendirme (21-26) bölümleri izlemektedir. Kent Tanımı (27-40) bölümü; Yakındoğuda Kentler (27-28), Anadolu Kent Modeli Kökenleri (29-31), Batı Ana­dolu ve Ege Adalarında Yerleşme Süreci (32-37) ve Balkan Yerleşimleri (38-40) olmak üzere dört alt bölüme ayrılmıştır. Bu bölümü takiben yer alan Kentleşme Ölçütleri (41-186 ) bölümünün ise; Savunma Yapıları (42-105), Sınıf Ayrımı (106-166), Uzak Mesafe Ticareti (167-174), Yıl Boyu Yerle­şim (175-176), Açık Alanlar, Meydanlar ve Yollar (177-183) başlıklarıyla beş alt bölüme ayrıldığı görülmüştür. Eser, Sonuç (187-196), Yararlanılan Kaynaklar (197-227) ve Dizin (228) bölümleriyle tamamlanmaktadır.

Araştırma Tarihçesi bölümünde (15-20), Mezopotamya, Anadolu, Yunanistan ve Balkanlar coğrafyasında tarih öncesi kentler üzerine yazılmış eserler hakkında bilgiler verilmektedir. Tarih­lendirme (21-26) bölümünde, Anadolu İlk Tunç Çağı döneminin kronolojik olarak belirlenmesine ilişkin tarihsel değerlendirmeler yapılmaktadır. Kent Tanımı (27-38) bölümünde ise MÖ 4000-3000 yılları arasında Yakındoğu ve Anadolu kent modelinin kökenlerine değinilmekte, Batı Anadolu ve Ege Adalarında kentleşme süreci ve Balkan yerleşmelerine ilişkin bilgilere yer verilmektedir.

Eserin Kentleşme Ölçütleri (41-183) bölümünde yer alan Savunma Yapıları (41-105) alt bölü­münde, kent olgusunun en belirgin özelliği olarak vurgulanan savunma yapıları, MÖ ca. 3000 yılına tarihlenen ve İç Batı Anadolu’da yer alan Bademağacı, Seyitömer Hacılar Büyük Höyük, Küllüoba, Höyüktepe yerleşimleri özelinde değerlendirilmekte, ayrıca İç Batı Anadolu’da savunma yapılarına haiz diğer yerleşimlere ilişkin bilgiler çok sayıda fotoğraf ve plan çizimleriyle anlatılmaktadır. Sa­vunma yapıları ayrıca; Anadolu Ege kıyılarında Troia, Liman Tepe ve Bakla Tepe yerleşimleri, Ege Adaları; Thermi, Poliochni yerleşimleri, Trakya; Yunatsite, Kanlıgeçit, Ezero yerleşimleri, Batı Bal­kanlar’da; Sitagroi ve Sovjan yerleşimleri kapsamında değerlendirilmiş, adı geçen bölgelerde yer alan diğer savunma yapılarına da değinilmiştir. Sınıf Ayrımı (106-167) alt bölümünde ise insanlık tarihinin en erken dönemlerinden itibaren var olan toplumsal sınıf ayrımının kent yerleşimlerine etkileri değerlendirilmiştir. Bu bağlamda kentlerdeki yukarı ve aşağı yerleşimlere, oluşturulan anıt­sal yapılara ilişkin bilgiler verilmiş, bireylerin kişisel varlıklarının dolayısı ile toplum içindeki statü­lerinin göstergesi olan silahlara, günlük ya da törensel amaçlı kullanılan eşyalara ve hazinelere ilişkin arkeolojik buluntulara değinilmiştir. Bölümde ayrıca, yerleşimlerde üretilen hammadde ve ürünlerin denetimi, depolanma yöntemleri ve bu amaçla inşa edilen ortak depolama alanlarına, ticarette erken bir kayıt ve belirleme sistemi olarak pintadera adı verilen mühür baskılarına ve mühürleme yöntemine, toplumsal yaşamın kaçınılmaz bir unsuru olarak ortaya çıkan iş bölümü ve uzlaşma unsurlarına madencilik ve dokumacılık faaliyetleri temelinde değinilmiştir. Uzak Me­safe Ticareti (167-174) alt bölümünde MÖ ca. 3000 yıllarında uzak coğrafyalar arasındaki ticareti mümkün kılan ticaret ağları, ithal mallar ve ticarette kullanılan ölçü birimlerinin ortaya çıkışı, tica­retin yoğunlaşmasıyla bölgeler arası artan iletişim ve etkileşimin yerleşimler üzerine tesiri değer­lendirilmiştir. Yıl Boyu Yerleşim (175-176), Açık Alanlar, Meydanlar ve Yollar (177-183) ve Altyapı (184-186) bölümlerinde ise günlük yaşamın yerleşimler dahilinde geçici nitelikten yerleşik niteliğe bürünmesi, kent unsuru olarak insanın mekan algısı ve diğer insanlarla iletişim zorunluluğu sonucu ortaya çıkan politik mekanlar olan açık alanlar ve meydanlar ile ulaşımı sağlayan yol yapıları hak­kında bilgiler sunulmuştur.

Sonuç (187 – 196) bölümünde, eserin MÖ ca. 3000 yıllarında İç Batı Anadolu, Ege kıyıları, Ege Adaları, Trakya ve Batı Balkanlar Bölgelerinden seçilen ikişer örnek olarak toplam on yerleşim ör­neği üzerinden kurgulandığı vurgulanmakta, Yakındoğu ile kurulan uzak mesafe ticareti, Batı Ana­dolu’da ve Ege kıyılarında ortaya çıkan özgün kent modeline ilişkin çıkarımlar sunulmakta ve Trakya, Batı Balkanlar Bölgesi ile Mezopotamya ve Suriye Bölgelerine ilişkin kıyasen değerlendir­meler yapılmaktadır. Eser, Yararlanılan Kaynaklar (197-227) ve Dizin (228-232) bölümleriyle sona ermektedir.

Tanıtımı yapılan eser, prehistorya ya da tarih öncesi olarak kabul edilen ve yazının ortaya çık­masıyla yaklaşık olarak MÖ 3000 yılları başında sona eren çok uzun bir tarih aralığının son döne­minde, İç Batı Anadolu, Ege kıyıları, Ege Adaları, Trakya ve Batı Balkanlar bölgelerindeki seçilen yerleşim örneklerine ve bu yerleşimlerde toplumsal yaşama ışık tutan uygarlık unsurlarına değin­mektedir. Birçok fotoğraf ve plan çizimleriyle zenginleştirilmiş olan eser, adı geçen bölgeler ile Yakındoğu arasındaki farklılık, benzeşim ve etkileşimlere ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır.