Elmalı Kazası (1839-1914)

H. DURGUN, Elmalı Kazası (1839-1914). Ankara 2018. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 464 sayfa (10 grafik, 34 tablo, 27 resim, 4 harita ile birlikte) ISBN:9789751636003

Elmalı Kazası (1839-1914) isimli bu eser Hatice Durgun tarafından yazılmış olup, yazarın doktora tez çalışmasının kitaplaştırılmış halidir. Çalışma -yazarın önsöz kısmında da bahsettiği gibi- 1839 Tanzimat Fermanı ile Osmanlı idare sisteminin değiştirilmesi ile başlatılıp Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı 1914 yılı ile sona erdirilmiştir. Eser; giriş, üç bölüm, sonuç ve ekler kısımlarından meydana gelmektedir. Ayrıca, yazar şehir tarihi açısından önem arz eden Şer’iyye Sicil defterleri, salnameler, seyahatnameler ve araştırma eserlerinden yararlandığını eserine başlamadan önce kaynak ve araştırmalar başlığı altında okuyucularıyla paylaşmıştır.

Eserin giriş (1-18) kısmında Elmalı Kazası’nın fiziki ve coğrafi yapısı anlatılmış olup, Elmalı kelimesinin kökeni ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Yazar neolitik çağlardan 19. yüzyıla kadarki süreçte Elmalı bölgesinde hâkimiyet sürmüş siyasi güçlerden bahsetmiştir. Hâkimiyet süren siyasi güçlerin yanı sıra, Osmanlı Devleti döneminde bölgede meydana gelen 16. ve 17. yüzyıl isyanlarına yer vermiştir.

İdari ve Adli Teşkilat (19-94) isimli birinci bölümde Tanzimat Fermanı sonrası gerçekleşen idari yapılanma sonrası hazırlanan 1868 Vilayet Nizamnamesi’ne kadar Elmalı Kazası’nın idari durumuna yer veren yazar, Nizamname ile birlikte Elmalı Kazası’na bağlanan köy ve nahiyeleri ayrıntılı biçimde incelemiştir. Bunun yanında Kazanın adli ve idari teşkilat yapısı ele alınmıştır. Burada yazarın dikkat çektiği noktalardan biri, Elmalı’da ikamet eden seçkin zümrelerin idari ve yargı organlarını denetleyen komisyonlarda yer alması ve devletin bu eşraf aileleri desteklemesidir. Dikkat çeken bir diğer nokta ise idare meclisinde Gayrimüslim cemaatin yer alarak mecliste söz hakkının olmasıdır.

Eserin ikinci bölümünü oluşturan Sosyal Yapı (95-228) ‘da Elmalı Kazası’ndaki nüfus ve aile yapısı, dini ve sosyal yapılar, eğitim kurumları, sağlık hizmetleri, Kazada meydana gelmiş asayiş olayları, salgın hastalıklar ve doğal afetler ile Kazanın folklorik unsurları incelenmiştir. Elmalı Kazası’nda Müslüman ve Gayrimüslim nüfus ve bu iki grup arasındaki hukuki, ticari, sosyal ilişkilere yer vererek bölüme başlayan yazar, Şer’i Hukukun alt dalı olarak ifade edebileceğimiz aile hukuku içerisinde bulunan aile yapısını ele almıştır. Bu bağlamda, Antalya ve Elmalı Şer’iyye Sicil Defterlerinde bahsi geçen evlilik, boşanma, vasi tayini, nafaka, tereke gibi konulara değinilmiştir. Müslüman kesimin yanında Kazadaki gayrimüslim kesimin evlilik akdinin gerçekleşmesine de yer veren yazar, genç nüfusla alakalı sayı, cinsiyet, isim gibi özellikli bilgiler ile kazada kullanılan sıfat ve lakapları eserine eklemiştir. İkinci bölüm içerisinde hırsızlık, hakaret, darp, yaralanma, zina ve ırza geçme kategorileri altında Elmalı’da vuku bulmuş asayiş olayları anlatılmıştır. Ayrıca Elmalı Kazası’nda kurulmuş eğitim kurumlarının tarihine ayrıntılı bir şekilde yer verilmiştir. O dönemdeki mevcut eğitim kurumunun çokluğunun Elmalı Kazası’nın Teke Sancağı genelinde önemli bir eğitim merkezi olduğu kanaatine varılması bu bölümde dikkat çeken önemli noktalardan bir tanesidir. İkinci bölümün son kısmında Elmalı’da mevcut cami, mescit, tekke, zaviye ve kilise gibi dini yapıların yanında; han, hamam, çeşme ve kuyu gibi halkın faydalandığı sosyal yapılara yer verilmiştir.

İktisadi hayat (229-310) başlıklı üçüncü bölümde ise, bölgede yaşayan Müslüman kesimin iktisadi faaliyetleri Temettuat kayıtlarına göre incelenmiştir. Ayrıca Kazada ticaretin de önemli yer tutması hasebiyle yazar, esnaf ve tüccar kesime ayrıntılı bir biçimde yer vermiştir. Elmalı Kazası için önemli gelir kaynakları arasında yer alan tarım, hayvancılık ve ticaretin yanında kereste ihracatının da bulunduğu belirtilmiştir. Yazar bu hususta kereste ihracatının sadece Elmalı Kazası için değil ayrıca Teke Sancağı için de önemli olduğunu ifade etmiştir. Bu bölümün içerisinde 1839’dan sonra Osmanlı Devleti’nin modern bankacılığa geçiş sürecinin Elmalı’ya yansımaları ve Ziraat Bankası’nın Kaza’daki faaliyetleri de anlatılmıştır. Bölümün son kısımlarında ise Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra meydana gelen vergi uygulamasındaki değişikliklerin Kaza’ya yansımaları ve benzer bir şekilde 1881 yılında kurulan Duyun-u Umumiye İdaresi’nin Elmalı Kazası’na etkileri okuyucuya sunulmuştur.

Kitap Antalya’nın Elmalı ilçesinin 19. yüzyıl tarihinin aydınlatılması açısından önem arz eden bir çalışmadır. Gerek birincil kaynak niteliğinde Şer’iyye Sicilleri ve Salnamelerin çalışmada yer alması gerekse daha önce bu konu ve dönemle alakalı fazla çalışmanın bulunmaması eserin orijinalliğini ortaya koymaktadır. Eser şehir tarihi çalışmasının yanında, Osmanlı Devleti’nin Batı’ya entegrasyonu açısından önem arz eden gelişmelerden birisi olarak kabul edilen Tanzimat Fermanı’nı sonrası gerçekleştirilen idari değişikliklerin yansıması da gözler önüne sermektedir.