Anadolu Selçukluları: Ortaçağ Ortadoğusu’nda Saray ve Toplum

A. C. S. PEACOCK & S. N. YILDIZ (Eds.), Anadolu Selçukluları: Ortaçağ Ortadoğusu’nda Saray ve Toplum. İstanbul 2017. Yapı Kredi Yayınları, 234 sayfa (1 harita ve 14 fotoğraf ile birlikte). Çev. A. S. Aykut. ISBN: 9789750841279

Farklı araştırmacıların makalelerinin derlenmesiyle oluşan eser, Anado­lu’ya Türkmen akınlarının başlaması ve Türklerin bölgede ilk teşkilatlanmaları ile baş­layıp, Moğol istilası sonrasında Anadolu Selçuklu Devleti’nin ve diğer top­lulukların durumları hakkında bir çerçeve çizmektedir. A. S. Aykut tarafın­dan dilimize çevrilen eserin Özgün adı The Seljuks of Anatolia Court and Soci­ety in the Medieval Middle East şeklindedir.

Eser; İçindekiler (5-6), Görseller Listesi (7), Teşekkür (8), İmla, Transliteras­yon ve Metin Dışı Açıklamalara Dair (9), Katkıda Bulunanlar (10-11) ve Giriş (13-29) kısımları ile başlamaktadır. Giriş (13-29) kısmında XII. yüzyıl Anado­lusu ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin kaynakları hakkında bilgiler verilmiştir. Öte yandan Anadolu Selçuklu sarayı ve toplumu ile Anadolu Selçuklu saray­ları­nın iç düzeni hakkında da ayrıntılı bilgiler okuyucunun bilgisine sunulmuştur.

Eserin birinci bölümü Hanedan Kimliği ve Büyük Selçuklu Mirası (31-94) ana başlığı ile başlamıştır. Bölümün ilk alt başlığı olan Divriği’deki Mengücek Sülalesi: XII. Yüzyılın Sonunda Hanedan Kimliğinin İnşa Tarzları’nda (32-63) Anadolu Selçuklularının ana kaynağı olan İbn Bibi hakkında bilgiler verilmiş, Mengücek Ailesi’nin kökenlerine, Selçuklular ile olan ilişkilerine, Divriği’de yap­tırdıkları mimari eserlere ve bazı kitabeler ile mimari eserlerin resimlerine değinilmiştir. Ayrıca hükümdarlık alametleri ve çeşitli kitabeler hakkında bil­giler verilmiştir. Türk hâkimiyet unvanları yanında İran ve Arap dilindeki hâki­miyet unvanları da burada zikredilmiştir. Tutbeg’in Ahlât’ta yaptırdığı mimari eserlereyse özellikle dikkat çekilmiştir. Burada Tutbeg döneminde Selçuklu Dev­leti’nde yaşanan siyasi olaylar da ele alınmıştır. Tutbeg’in yapılmasını em­rettiği mimari eserlerden de detaylı olarak bahsedilmiştir.

Birinci ana bölümün ikinci alt başlığı olan Doğunun ve Batının Sultanı: Müs­lüman ve Hıristiyan Kaynaklarında Selçuklu Hanedanlığına Dair Kavram ve Unvanlar‘da (64-78) Selçuklu Devleti’nde kullanılan siyasi ve dini unvanlar üzerinde durulmuştur. Selçukluların Doğu Roma coğrafyasındaki hâkimiyet­leri ile aldıkları unvanlar, İslam dininin getirdiği unvanlar ve bu unvanların bazılarının açıklamalarının verildiği bu bölümde, Selçukluların Türk devlet ge­le­neğinde bulunan evrensel hükümdarlık mefhumuna yönelik faaliyetleri, cihan hâkimiyeti mefkûresi ve hükümdarların kullandığı unvanlar hakkında de­taylı bilgiler verilmiştir. Alt başlık içerisinde Selçukluların Anadolu’da kurdukları siyasi düzen ve hükümdarların burada yöneticilik unvanları da or­taya konmuştur. Ayrıca Selçuklu sultanlarının unvanlarındaki dünya hüküm­darlığı ve dünyanın hâkimi sıfatları ile Rum topraklarındaki hâkimiyetlerini gösteren unvanlardan bahsedilmiştir.

Birinci ana bölümün son alt başlığı olan Sultan İçin Bir Nedim: Ravendi ve Anadolu Selçukluları’nda (79-94) sultanlara kelime oyunları ile şiirler, kaside­ler, övgüler yazanların sarayda gördükleri önem ve nedimlik makamına geçişleri hakkında bilgiler verilmiştir. Meşhur tarihçi Ravendi ve eseri Raha­tu’s-Sudur da çalışmaya konu edilmiştir. Ayrıca saraydaki nedimlerin sahip olması gereken vasıflar ve nedim üzerine görüş belirten dönemin yazarları­nın düşünceleri de aktarılmıştır. Son olarak Ravendi’nin Alaaddin Keykubat’a eserini sunması anlatılmış ve değerlendirme ile alt başlık tamamlanmıştır.

Eserin ikinci ana bölümü Saray Halkı (95-135) başlığı ile başlamaktadır. Ese­rin bu bölümünde Selçuklu sarayını farklı özellikleri ile görmekteyiz. Zira Selçuklu sultanlarının Rum asıllı eşleri gibi bazı konular hakkında bilgiler veril­miştir. Sarayın önemli bir parçası olan haremin içinde yaşayan hatunlar, sul­tanların kızları ve sarayda çalışan kadınların hayatları, Hıristiyan olan kadınla­rın sarayda dinlerini devam ettirmesi gibi hususlar hakkında da malumatlar verilmiştir. Ayrıca Müslüman-Hıristiyan karma evliliklerden, Sultanların anne­lerinin Rum olmasının sultanlarda bıraktığı etkilerden, Rum dilinin sultanlar için öneminden bahsedilmiştir. Sultanların iki kimlikli olduğu görüşü de bu­rada vurgulanmıştır. Bölüm içerisinde Selçuklu devletinde yazılan vakayi­nameler ve kitabeler üzerinde de durulmuştur.

Eserin üçüncü ana bölümü Saray ve Toplumda Sufiler (137-202) başlığını taşımaktadır. Bölümün ilk alt başlığı ise Sultanların Yakınında Mecdüddin İs­hak, İbn-i Arabî ve Selçuklu Sarayı’dır (139-161). Burada Anadolu Selçuklu Devleti’nin âlimleri hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Selçuklu Devleti’nin âlimler ve ulema tarafından gördüğü itibar ve Selçuklu devletinde bu kim­selerin kurduğu meclisler ile sarayda kendilerine verilen makamlardan da bahsedilmiştir. Ayrıca, Selçuklu Devleti’ndeki taht değişiklikleri ile yaşanan is­yan hareketi ve siyasi-ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde Mecdüddin İshak’ın etkisi üzerinde durulmuştur. Selçukluların fetihleri ile kazandıkları şöh­ret ve bu durumun İslam dünyasındaki yankıları da burada zikredilmiştir. Öte yandan Sultanlara verilen unvanlar ile Selçuklu sultanının Bağdat’taki halifeliğe gönderdiği elçilik heyeti hakkında da bilgiler verilmiştir. Alt başlık içerisinde özellikle Mecdüddin ve İbn Arabî’nin şahsiyetleri, düşünceleri ve sultanları yönlendirmele­riyle Selçuklu Devleti’ne olan etkileri değerlen­diril­miştir. Ana bölümün ikinci alt başlığı ise Moğol Anadolusu’nda Sufiler ve Selçuklu Sarayı: Celalettin Rumi ve Sultan Veled’in Eserlerinde Siyaset ve Ha­milik (162-177) başlığını taşımaktadır. Burada Moğol istilası altında Anadolu tarihi ve Selçuklular açısından sufilerin önemi ve tarikatların toplum üzerin­deki etkisinden söz edilmiştir. Sufilerin şiirleriyle toplumu bir görüşe yönlendirmesi ve kurdukları vakıflar hakkında bilgiler verilmiştir. Özellikle Mev­lana’nın Selçuklu seçkinleri ile olan mektuplaşmaları, Moğol istilasının yaşanmasıyla Selçuklu Dev­leti’nin iç işlerinde yaşananlar ve Sultan Veled’in şiirleri üzerinde durulmuştur.

Diğer alt başlık olan 13.Yüzyıl Rum (Anadolu) ve Ermenistan’ında Fütüv­vet: Selçuklu Taşrasında Reform Hareketleri ve Çoklu İttifakların İdaresi’nde (178-202) Selçuklu Devleti içinde ideal insan kavramının oluşmasında etkili olan düzen hakkında bilgiler verilmiştir. Fütüvvet kavramı üzerinde durulmuş ve bu kavramın Selçuklu Devleti içindeki öneminden bahsedilmiştir. Yine bu konu üzerinden Şeyh Sühreverdi’nin anlayışı aktarılmıştır. Fütüvvet hareket­leri esnasında Hıristiyanların Türk hâkimiyeti altına girişleri Hıristiyanlar ve Müslümanların kültürel alışverişleri de zikredilmiştir. Ana bölümün son alt başlığı ise Sonuç: Anadolu Selçuklularına Dair Araştırmalar, Gelinen Seviye Üzerine Bazı Yorumlar (203-212) başlığını taşımaktadır. Burada eserde bulu­nan makalelerin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Eser; Anadolu Selçuklu Sultanlarının Şeceresi (213), Terimler Sözlüğü (214-220), Seçilmiş Kaynakça (221-228) ve Dizin (229-234) kısımları ile sonlandırılmıştır.

Eser farklı araştırmacıların Anadolu Selçuklu Devleti üzerine değerlendir­melerini barın­dırmaktadır. Anadolu Selçuklu Devleti idaresinde sufiler, fütüv­vet teşkilatı, saray içindeki kurumlar ve görevliler hakkında faydalı bilgi­ler de çalışmaya dâhil edilmektedir. Anadolu Selçuklu Devleti’nin manevi ku­rucuları ve toplumsal hayatı, çevresindeki kavimler ile olan ilişkileri farklı din­lere karşı olan tutumları eserin değindiği diğer konular arasındadır. Eser, Anadolu Selçuklu Devleti üzerine çalışma yapan araştırmacıların mutlaka in­ce­lemesi gereken bir çalışmadır ve dilimize çevrilmesi literatürümüze olduk­ça önemli bir katkıdır.