Athens Numismatic Museum: The Zarifis Donation

 

H. PAPAGEORGIADOU-BANI, Athens Numismatic Museum: The Zarifis Donation. Athens 2006. Athens Numismatic Museum, 239 sayfa (77 Levha ile birlikte) ISBN: 960868465X

Georgios Zarifis (1810-1884) başta Şirket-i Umumi olmak üzere pek çok şir­ketin kurucusu veya ortağı olarak Osmanlı Devleti’nin finansmanında önemli rol oynamış olan, dönemin önde gelen bankerlerinden biridir. 19. yüzyılın en önemli nümismatlarından I. N. Svoronos’un önerisi doğrultusunda, 907 par­çalık bir Roma sikkeleri koleksiyonu 1904 senesinde Georgios Zarifis’in oğul­ları Leonidas ile Perikles Zarifis tarafından satın alınarak, gelişimine katkıda bulunmak amacıyla Atina kentindeki Nümismatik Müzesi’ne bağışlanır. Esas itibariyle söz konusu olan Osmanlı Devleti’nde nümismatik alanında ilk çalış­maları ortaya koyan ve ilk Türk nümismat olarak kabul edilen Abdüllatif Suphi Paşa (1818-1886) tarafından oluşturulan, bir bölümü de 1870-1884 yılları ara­sında British Museum tarafından satın alınan sikke koleksiyonunun yalnız­ca bir kısmıdır. Söz konusu sikkeler yaklaşık bir asır sonra, 2006 yılında, H. Pa­pa­georgiadu-Bani tarafından Athens Numismatic Museum: The Zarifis Donation (Atina Nümismatik Müzesi: Zarifis Hibesi) adıyla müze yayınları se­ri­si dahilinde yayımlanmıştır.

Koleksiyonda yer alan sikkelerin titizlikle hazırlanan tanım ve tasnifiyle oluş­turulan söz konusu katalog eser, 162 sayfa ve 77 levhadan oluşmaktadır. Bu önemli koleksiyonun daha iyi tanıtılması adına eser Yunanca ve İngilizce olmak üzere çift dilde hazırlanmıştır. İçeriğini oluşturan sikkelerin tümü Ro­ma dönemine tarihlenmektedir. Sikkelerden 172’si Roma Eyalet, 735’i ise Roma İmparatorluk darbıdır. Eserde ilk olarak Preface (Önsöz) (8-11) kısmı­nın ardından, Zarifis ailesi ile mevzubahis hibeye dair bilgilerin aktarıldığı Intro­duction: The Zarifis family and the donation to the Numismatic Museum (Giriş: Zarifis Ailesi ve Nümismatik Müzesi’ne Hibe) (12-21) bölüm yer alır. Ar­dından, çalışmada kullanılan kaynakçanın sunulduğu Abbreviations (Kısalt­malar) (23-24) listelenmiştir. 907 sikkelik koleksiyona ait katalog, nitelikleri iti­bari ile tasnif edilmiş, iki ana bölüme ayrılarak ele alınmıştır: I. Coins of Greek Cities under Roman Rule (Roma Hakimiyeti Altındaki Hellen Kent Sikke­leri) (25-51) ve II. Roman Imperial Coins (Roma imparatorluk sikkeleri) (53-155). Eser, katalogda adı geçen imparator ve darphanelerin dizin halinde su­nulduğu In­dexes kısmının (157-162) ardından, sikke imajlarının verildiği Pla­tes (Levha­lar) (163-239) bölümü ile sona erer.

Kataloğun I. Coins of Greek Cities under Roman Rule (Roma Hakimiyeti Al­tındaki Hellen Kent Sikkeleri) adlı birinci bölümünde, İmparatorluk kontrolü altındaki yerel darphanelerce basılan Roma Eyalet sikkeleri tasnif edilmiştir. Toplam sayısı 172 olan bu sikkelerin 30’u gümüş, 22’si billon (alaşım) ve 120’si, 1’i gümüş kaplamalı olmak üzere, bronzdur. Sikkeler, sırasıyla, darp edildikleri bölgeler, kentler ve imparatorlara göre coğrafi ve kronolojik olarak ele alınmıştır. 172 sikkenin, Galya’dan Mısır’a 23 farklı bölgenin 50 farklı ken­tine ait örnekler olduğu görülmektedir. Büyük bir kısmını doğu darpları­nın oluşturduğu bu koleksiyonda 37 sikke Kapadokya, 32 sikke Suriye ve 22 sikke Mısır kentlerine aittir. Darplar kent bazlı ele alındığında, Kaisareia kenti­nin 34, Alexandreia kentinin 22 sikkesi olduğu görülmektedir. Bu durum kolek­siyonun ilk sahibi olan Abdüllatif Suphi Paşa’nın hayatının geçtiği coğ­raf­yalarla ilintilidir. Bilindiği üzere Paşa önce Mısır’da Mehmet Ali Paşa ve oğlu Nurettin Paşa hizmetinde resmi görevlerde bulunmuş, ardından da Os­man­lı Devleti içerisinde, başta Suriye Valiliği ve Maarif Nazırlığı olmak üzere farklı bölgelerde ve mevkilerde devlete hizmet etmiştir. Eyalet sikkelerinin darp tarihlerine bakıldığında, en erken örnek Augustus (MÖ 27- MS. 14), en geç tarihli örnek ise Carus (MS 282-283) dönemine aittir. Koleksiyonun bu kısmında en çok Hadrianus (MS 117-138) dönemine ait sikke yer alırken sayı­ları 24’tür.

Roma Eyalet sikkeleri içerisinde eski literatürde pseudo-autonom olarak da adlandırılan, bir diğer ifade ile ön yüzünde imparatorun, imparator eşinin ya da aile üyelerinin portresi yer almayan örnek bulunmamaktadır. Bu durum koleksiyonerin tercihi ile alakalı olmalıdır. Tamamı iyi kondisyona sahip sikke­ler içerisinde tanımsız örnek yer almazken, referanssız sikke sayısı 9’dur.

Kataloğun II. Roman Imperial Coins (Roma İmparatorluk sikkeleri) isimli ikin­ci bölümünde ise imparatorluğun resmi darphanelerinde basılmış sikke­ler yer alır. Söz konusu sikkelerin toplam sayısı 735’tir. İçlerinden 22’si altın, 412’si gümüş, 301’i bronzdur. Darpların tasnifi imparatorlara göre kronolojik ve ardından darphanelere göre coğrafi olarak yapılmıştır. Darp yerlerine göre tasnifleri yapıldığında sikkelerin en az 33 farklı darphaneye ait oldukları anlaşılmaktadır. En büyük grup 360 adet sikke ile Roma darphanesine aittir. İmparatorluğun merkezinde yer alan bu darphaneyi, 113 sikke ile Antiokheia ve 40 sikke ile Kyzikos darphaneleri takip eder. Kaisareia? ve Colonia Patricia (Nimes) darphaneleri ise tek sikke ile temsil edilmişlerdir. 2 sikkenin darp yeri belirsizdir. Sikkelerin darp tarihlerine bakıldığında, en erken sikke Augustus, en geç tarihli sikke ise Batı Roma’nın son imparatorlarından III. Valentinianus (MS 425-455) darbıdır. Sikke sayılarına bakıldığında en büyük grubu 37’şer sikke ile I. Philip (MS 244-249) ve Gallienus (MS 253-268) dönemine ait darp­lar meydana getirmektedir. Kataloğun bu bölümünde yer alan sikkeler ara­sın­da 24 adet referanssız örnek mevcuttur.

Sonuç olarak, H. Papageorgiadou-Bani tarafından titizlikle hazırlanmış olan bu eser birçok yönden önem arz etmektedir. Bilim dünyasına yeni sikke örnekleri tanıtmasından öte, 19. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin 2 önemli şahsiye­ti­ni bir araya getirmesi açısından da oldukça önemlidir. İstanbul’un en önemli bankerlerinden Georgios Zarifis ile devrin hatırı sayılır idarecilerinden, ilk nü­mismat Abdüllatif Suphi Paşa’nın başarılarının dışındaki bir diğer ortak nok­taları koleksiyonerliktir. Ancak ne yazık ki, Osmanlı Devleti’nde sikke ko­lek­si­yon­culuğu tarihi üzerine çok az sayıda yayın bulunmaktadır.