Müslümanların İktisadi Düşünce ve Analize Katkıları

 

Müslüman bilim insanlarının matematik, tıp, coğrafya, tarih, sanat ve kültür alan­larında Ortaçağ Avrupası üzerindeki etkileri belgelenmiştir. Ancak ikti­sa­di düşünce ve kurumlar üzerindeki etkisi tam anlamıyla aktarılamamıştır. Bazı batılı araştırmacılar İslam medeniyeti tarihi boyunca iktisadi düşünce ala­nında herhangi bir ekol oluşmadığını ileri süren taraflı yaklaşımlarda bu­lunmaktaydı. Müslümanların iktisadi analize katkısını yadsıyan bu yaklaşı­mın sonucu olarak ise Hellen ve Roma ekonomi düşüncesiyle Skolastik dü­şün­ce arasındaki dönemi kapsayan “büyük boşluk” doğduğu yönünde iddia­lara rastlanmaktadır. Fakat Abdul Azim Islahi, batılı bilim insanlarının son yıl­­larda Müslümanların iktisada katkıda bulunduğu yönündeki değişen eği­lim­­lerini ve Avrupa Rönesans’ındaki Müslüman entelektüel mirasa borç­luluk hissinin arttığını savunmaktadır. Bu savunmasını “Müslümanların İkti­sadi Dü­şünce ve Analize Katkıları” başlıklı bu çalışmasıyla desteklemektedir. Çalış­mada genel olarak İslam’da iktisadi düşüncenin gelişim evreleri ve ik­tisadi düşüncede İslam geleneği gibi konulara yer verilmektedir. Esere Doç. Dr. Ka­dir Yıldırım’ın Takdimi ve Abdul Azim Islahi’nin Önsözü ile başlangıç ya­pılmak­tadır. Bu bölümlerde çalışmanın amacı kısaca okuyucuya sunul­mak­­tadır. Eserde Müslüman bilim insanlarının Ortaçağ Avrupası iktisadi dü­şünce ve ku­rumları üzerindeki etkileri anlatılmaktadır.

Eserin Giriş (1-10) bölümünde iktisadi düşünce tarihindeki “kayıp halka” nın değerlendirmesi yapılmakta ve iktisadi problemlere çözümler su­nul­mak­tadır. Modern iktisadi analizin arka planında, geriye uzanan bir bilinç­len­me­nin varlığına dikkat çekilmektedir. Bununla birlikte iktisadi düşünce ta­rihinin analizine dair bir literatür değerlendirmesi yapılmaktadır. Ayrıca yi­ne bu bö­lümde çalışmanın planı okuyucuya aktarılmaktadır.

Yedi ana bölümden oluşan kitabın birinci bölümü İslam’da İktisadi Dü­şün­­cenin Gelişim Evreleri (13-30) başlığı altında detaylandırılmaktadır. Bu­rada ik­tisadi düşüncenin başlangıç noktasını vahye dayanan bilginin oluş­turduğu sa­vunulmaktadır. Ayrıca iktisadi fikirler oluşum dönemi, tercüme dö­nemi, ye­niden tercüme ve aktarma dönemi olarak üç ayrı evreye ay­rılarak değerlen­dirilmektedir. Yine bu bölümde geleneksel iktisadın kaynağı olan Hellen ve Arap fikirlerinin tercüme faaliyetleri yoluyla İslam bilim in­sanlarına ulaşması ve söz konusu fikirlerin onlar üzerindeki etkilerine deği­nilmektedir. İktisadi tartışmaların o günlerin etik ve felsefi söylemleri çer­çe­vesinde şekillendiği de savunulmaktadır. Böylelikle eserde Müslüman bilim in­sanlarının felsefi ça­lışma ve tercümeleriyle kendi iktisadi fikirlerinin akta­rıldığı sonucuna varıl­maktadır.

Kitabın ikinci bölümü İslam İktisadi Düşünce Tarihi (31-46) ana başlığı al­tın­da Değer Teorileri, Piyasa ve Fiyat Tespiti alt başlıklarından oluşmaktadır. Bu­rada değer teorisinin unsurları ve Müslüman bilim insanlarının görüş­lerine yer verilmektedir. Bunun yanı sıra Adam Smith’in emek-değer teorisi, Ri­cardo ve Marx’ın bu teoriye katkıları kısaca değerlendirilmektedir. Ayrıca ter­minolojiyi kullanmaksızın marjinal faydaya dayalı değer tespitini kav­ra­yan Müslüman ilim adamlarının görüşleri incelenmektedir. Değerin Üretim Ma­li­yeti Teorisi konusu İbn Teymiyye’nin değerlendirmelerine yer verilerek ak­ta­rılmaktadır. Değerin Emek Teorisi ise İbn Haldun’un incelemeleriyle ele alın­maktadır. Bununla birlikte talep, arz ve fiyat, piyasa aksaklıkları ve fiyat kon­t­rolü konularıyla Müslüman ilim adamlarının katkı ve düşüncelerine yer veri­lerek bölüm sonlandırılmaktadır.

İktisadi Düşüncede İslam Geleneği: Üretim ve Dağıtım (47-59) başlığı al­tında ele alınan üçüncü bölümde Müslüman bilim insanlarının üretim faali­yet­lerinin temel unsurlarından olan tarım ve ticarete olan eğilimlerine vurgu yapılmaktadır. Ayrıca bu kişilerin üretim fonksiyonunun optimizasyon ve sür­dürülebilirliği için gerekli olan üretim aktivitelerindeki ilişkiler, iş bö­lümü, be­şeri sermayenin rolü gibi üretime dayalı fikirleri olduğu savu­nul­maktadır. Sektörlerin bağlantıları ve karşılıklı bağımlılıklarıyla ilgili olarak özel­likle Ga­zali, Şeybani ve Dımeşki’nin görüşlerine yer verilmektedir. Bu­ra­da Bölüşüm Ekonomisi alt başlığında “kâr”, “ücret” ve “rant” kavramları açık­lanmakta ve Müslüman bilim insanlarının bu kavramlara yönelik yakla­şım­larına değinil­mektedir.

Kitabın dördüncü bölümü ise İktisadi Düşüncede İslam Geleneği: Para ve Faiz (61-74) başlığıyla incelenmektedir. Burada parasal düşüncenin temel un­surları olan paranın karakteri ve fonksiyonları, paranın değer kaybı, enflas­­yon ve paranın miktar teorisi gibi konularda Müslüman bilim in­sanlarının yak­laşımları değerlendirilmektedir. “Faiz” kavramı ise “hastalıklı bir para kulla­nım şekli” olarak nitelenmektedir. İktisadi Düşüncede İslam Ge­leneği: Devlet, Finans ve Büyüme (75-101) başlığı kitabın beşinci bölü­münü oluşturmakta­dır. Burada devletin iktisadi rolü, İslam iktisat dü­şün­cesinin özel önem verdiği kamu maliyesi, kamu gelirlerinin ana kaynaklarını oluş­turan vergilendirme sistemleri, kamusal amaçlar için yapılan har­ca­ma­lar sonucundaki kamu borç­lanması, büyüme kavramına olan yaklaşımlar Müs­lüman bilim insanlarının görüşlerine yer verilerek açıklanmaktadır.

Kitabın altıncı bölümü Ortaçağ Avrupası’nın İktisadi Düşünceye Katkısı ve Etkisi (102-126) başlığıyla ele alınmaktadır. Bu bölümde Müslüman bilim in­sanlarının Hellen iktisadi fikirlerini ilerletmek adına yaptıkları katkılar yüzey­sel olarak incelenmektedir. Bu inceleme ise Hellen iktisadı ve Müslüman bi­lim insanlarının katkıları orijinal kaynaklar referans alınarak değil; bir değer­lendirme düzeyinde yapılmaktadır. Erken ortaçağ Hristiyan Batısının iktisadi sorunlar için herhangi bir altyapıya sahip olmadığı vurgulanmakta ve bu tes­pitler örneklerle detaylandırılmaktadır. Ayrıca Müslümanların skolastik ikti­sat fikirlerine olan etkileri ve skolastik iktisadın yükselişine yönelik değerlen­dirmeler yapılmaktadır.

Kitabın son bölümü İslami İktisat Düşüncesi ile Ana Akım İktisat Ara­sındaki İlişkiler (127-152) başlığıyla ele alınmaktadır. Burada Ortaçağ Avru­pası’nın fi­kirlerini ilerletmek ve kurumlarını inşa etmek için Müslüman kay­naklarını ve bu kaynaklardaki mevcut bilgileri kullandıkları vurgulan­makta­dır. Bağlantı ka­nalları noktasında ise tercüme faaliyetlerinin, Avrupalı öğ­ren­ciler vasıtasıyla gerçekleşen sözlü iletimin, ticaret olgusu ve ticari iliş­ki­lerin, Haçlı Sefer­leri’nin, diplomatik görevlendirmelerin, hac yolculuklarının, manastırların ve misyoner faaliyetlerinin önemine dikkat çekilmektedir. Ay­rıca ana akım ikti­sadında Müslümanların yerini gösteren bir soyağacına yer verilmektedir ve burada Hellen fikirlerinin hemen sonrasında Müslüman kat­kıları gösterilmek­tedir. Bu sıralamayı ise skolastikler, merkantalistler ve fizyokratlar izlemekte­dir. Dolayısıyla Ortaçağ Avrupası iktisadi gelişim süre­cin­de İslam iktisadının etkileri önemli rol oynamaktadır. Müslümanların İkti­sadi Düşünce ve Analize Katkıları adlı bu çalışmanın Sonuç (153-162) bölü­münde eserin genel bir de­ğerlendirmesi yapılmakta ve okuyucuya özet bil­giler sunulmaktadır. Ortaçağ Avrupası’nın iktisadi öğretisine ilişkin yapılacak çalışmalarda Müslüman kat­kılarının göz ardı edilemeyeceği vurgulan­mak­ta­dır.

Kitapta genel olarak iktisat alanında, özellikle iktisadi düşünce alanında, İs­lam medeniyeti ve Ortaçağ Avrupa kültürünün çok boyutlu bağlarına ve ba­tılı bilim insanlarının Avrupa Rönesans’ındaki Müslüman entelektüel mi­rasa borçluluk hissinin arttığına dikkat çekilmektedir.