Pseudo-Plutarkhos, Nehirler ve Dağ İsimleri Hakkında, Çev. M. Kınacı, Libri III (2017) 580-621.

Stobaios, Anthologium IV. 23. 61; 28. 19; 25. 50, Çev. B. Karabulut, Libri III (2017) 569-579. 

“Kyzikos Hadrian Tapınağı’nda Bulunan Geç Roma Definesi”
Başlıklı Makale İçin Eleştiri

Bu yazıda, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi’nin (The Journal of Inter­na­tional Social Research) 10. cilt ve 52. sayısında (Ekim 2017, 550-568) ya­yım­lanan “Kyzikos Hadrian Tapınağı’nda Bulunan Geç Roma Definesi” başlıklı makale üzerine yapılan inceleme doğrultusunda, Hellence ve Latince şahıs ve coğrafi adların yazılışları ile nümismatik bilimi açısından karşılaşılan eksik ve hatalar üzerinde durulacaktır. Bu nedenle, makalede ele alınan ve doğru ola­rak değerlendirilen hususlardan burada bahsedilmeyecektir.

Nümismatik malzemenin, yani sikkelerin, diğer arkeolojik malzemelerde olduğu gibi, kendine has çalışma ve değerlendirme yöntemleri bulunmakta­dır. Bununla birlikte, nümismatik malzeme içerisinde defineler de kendine öz­gü bir yöntem ve mantık çerçevesinde değerlendirilir ve yayımlanır. Konu­nun uzmanı olmayan araştırmacıların tam anlamıyla bu yöntemlere vakıf olmaması, nümismatik malzemeyi değerlendirirken bazı hataları da berabe­rinde getirmektedir. Bu tür hataları en az düzeye indirmenin pek tabi en kolay yolu, yapılan çalışmanın mutlaka bir nümismata danışılarak yürütül­mesi ya da en azından yardım alınmasıdır. Böylece, çalışmanın sonucunda elde edilecek bilgilerin doğruluğu ve güvenilirliği artacaktır.

Makalenin konusunu oluşturan definenin Yüksek Lisans tez konusu^[1] ola­rak bir arkeoloji öğrencisine verilmiş olması, ülkemizdeki nümismat sayısının oldukça az olduğu göz önüne alındığında, yeni nümismatların yetişmesi açı­sından da oldukça önemlidir. Tabi ki burada, nümismatik malzemenin veya buna ilişkin konuların yüksek lisans veya doktora tez konuları olarak verilmesi desteklenmekle birlikte, bu tür çalışmaların mutlaka bir nümismat danışman­lığında yürütülmesi gerektiğinin de altını çizmek gerekmektedir. Zira nümis­matik formasyonunu ancak bu danışmanlar sayesinde almak mümkün olabil­mektedir. Ayrıca, bir kazıdan ve özellikle bir tapınaktan ele geçiyor olması nedeniyle bu definenin yayımlanarak bilim dünyasına sunulması son derece önemlidir.

İncelenen makale, antikçağ Anadolusu’nun önemli merkezlerinden birisi olan Kyzikos kentindeki, antikçağın sekizinci harikası olarak adlandırılan Had­rianus Tapınağı’nda 2010 yılında yürütülen kazı çalışmaları sırasında, 3D aç­masında gün yüzüne çıkarılan ve Geç Roma sikkelerinden oluşan bir defi­neyi ele almaktadır. 196 adet bronz sikkeden oluşan definenin, sikkeler üzerindeki incelemeler sonucunda, I. Constantinus ve eşi Helena (307-337), I. Licinius (308-324), Delmatius (335-337), II. Constantinus (337-340), Constans (337-350) ve II. Constantius (caesar olarak, 324-337) dönemlerini kapsadığı anla­şıl­maktadır^[2].

Makalede, Kyzikos kenti ve Hadrianus Tapınağı hakkında genel bilgilere yer verildikten sonra, defineyi oluşturan sikkeler üzerinde yapılan restoras­yon/konservasyon çalışmaları, sikkelere dair gözlem ve yorumlar ile define­deki sikkeler üzerinde görülen tipler ve darphanelerle sınırlı kalmak koşuluyla Roma İmparatorluk sikkelerine ilişkin genel bilgiler, definenin tarihlendiril­mesi ve niteliği ile son olarak da sikkelerin bir kataloğu verilmiştir. Elde edilen veriler harita ve grafiklerle de desteklenmiştir.

Eskiçağ ve arkeoloji alanındaki yayınlarda Hellence ve Latince coğrafi adlar ile şahıs adlarının yazılışlarında bir bütünlüğün olmadığı ve bunların sık­lıkla da hatalı olarak kullanıldığı görülmektedir^[3]. Bu makalede de bu tür yan­lış/hatalı yazımların olduğu görülmektedir. Bunları, imparator isimleri ile coğ­rafi yer adlarındaki yazım yanlışları oluşturmaktadır (Burada, incelenen makalede belirtilen yanlışların dışında kullanılan tüm coğrafi adlar ile şahıs adlarının Latince yazılışları kullanılmıştır). Makalenin başlığında ve metin kıs­mında görülen İmparator Hadrian yazılışı hatalıdır. İmparatorun isminin bu şekilde yazılışı İngilizce kaynaklarda geçmekte, ancak Türkçe kaynaklarda da bu hatalı kullanıma sıklıkla rastlanmaktadır. Hâlbuki imparatorun isminin doğ­ru yazılışı Hadrianus’tur (başlıkta; özet kısmında; 552. sayfa 2. paragraf; 552. sayfa 3. ve 4. paragraflar; 553. sayfa son paragraf). Katalog kısmında yer alan imparator isimlerinden I. Constantinus, adına darp edilen sikkelerin önün­de başlık olarak verilirken doğru yazılmış olmasına rağmen, sikkelerin ön yüz tanımlarında yanlış olarak I. Constantin biçiminde yazılmıştır (Kat. No. 1-6, 11-16, 18-20). İmparator II. Constantius’un isminde de yazım yanlışı olduğu görülmektedir (Kat. No. 104, 117). Ayrıca Karadeniz kralı VI. Mith­radates Eupator’un ismi Mithridates -Mithridates kullanımı daha çok Romalı hirtoriografların Karadeniz kralına verdikleri isimdir – olarak hatalı yazılmıştır (551. sayfa 1. paragraf). Zira Pers Tanrısı Mithra’dan gelen kralın ismi, sikke­leri üzerinde de Mithradates olarak görülmektedir ve kullanım açısından da doğru olanı budur.

Coğrafi yer adlarına baktığımızda, makalenin konusu olan sikkelerin Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri olması nedeniyle, özellikle darphane isimleri­nin Latince olarak yazılması daha doğrudur^[4]. Makalede ele alınan definenin Kyzikos kentinden bulunmuş olması, yazının giriş kısmında kentin tarihiyle ilgili genel bilgilerin verilmesi dolayısıyla, kent ismi makale boyunca Hellence kökenine sadık kalınarak Kyzikos şeklinde verilmiş olması doğaldır. Bu kulla­nım, Roma İmparatorluk darphanelerinden bahseden kısımlarda (552. sayfa 4.-5. paragraflar, 553. sayfa 4.-5. paragraflar) ve katalogda da aynı şekliyle kullanılmıştır. Bu haliyle kullanılmasında bir problem olmamakla birlikte, La­tince’nin resmi dil olduğu Roma İmparatorluk Dönemi’nde bir Roma darpha­nesinden bahsedildiğinden yola çıkarak kent isminin Latince formu olan Cyzicus kullanılabilirdi; en azından katalog kısmında. Bu iki farklı yazım durumu da bir dipnot yardımı ile açıklanabilirdi. Metin ve katalog kısımla­rında geçen diğer darphane isimlerine gelince, burada da bir karışıklığın söz konusu olduğu görülmektedir. Şöyle ki, definedeki sikkelerin basıldıkları darp­ha­neler Kyzikos, Constantinopolis, Herakleia, Antiokheia, Thessalonika ve Nikomedeia olarak verilmiştir (552. sayfa 4.-5. paragraflar ile katalog). Burada, Constantinopolis dışındaki diğer darphanelerin yazılışları hatalıdır: Kyzikos yerine Cyzicus, Herakleia yerine Heraclea, Antiokheia yerine Antio­chea, Thessalonika yerine Thessalonica, ve Nikomedeia yerine Nicomedia şeklinde Latince biçimleri kullanılmalıydı. Buna karşılık, 553. sayfada 4. pa­ragrafın ardından darphanelere göre sikke sayılarının belirtildiği listede darp­hane isimleri, Kyzikos hariç, doğru olarak Latince biçimleriyle verilmişlerdir.

551. sayfa 5. paragrafında 2010 yılı kazı çalışmalarında 196 adet sikkenin 113 tanesinin tanımlanabildiği, geri kalan 83 adedinin düşük kondisyonlu ol­ması nedeniyle tanımlanamadığı belirtilmektedir. Devamında da, restoras­yon ve konservasyonu yapılan sikkelerden birkaçının yüzeyinin tamamen aşındığı ve üzerindeki lejant ve simgelerin görülmediği bilgisi verilmektedir. Ayrıca sonraki cümlede, 2010 kazı sezonunda bulunmuş olan 198 adet sikke­nin temizlenme aşamalarından bahsedilmektedir. Burada belirtilen 198 rakamının, makalenin konusu olan define ile birlikte ele geçen toplam sikke sayısını mı gösterdiği hususu pek anlaşılır değildir. Eğer, kazı sezonunda ele geçen toplam sikke sayısı ve bunların temizlik aşamaları belirtilmek isteniyor­duysa daha doğru bir ifade şekli kullanılmalıydı ki, böyle bir anlam karmaşası ortadan kaldırılmalıydı. Hayır, burada kastedilen sadece define sikkeleri ise, o halde verilen rakam hatalıdır.

Nümismatik yöntem açısından değerlendirildiğinde ise makalede çok sa­yıda hata göze çarpmaktadır. Bu hatalar sırasıyla ele alınarak ve doğru biçim­leri ayrıntılı bir şekilde açıklanarak, gerekli görüldüğünde de kaynakça verile­rek aşağıda belirtilmiştir.

Makalede 552. sayfa 1. paragraftan itibaren define ve içeriğindeki sikkeler üzerindeki gözlemler ve değerlendirmeler kaleme alınmıştır. Buna göre, defi­nedeki sikkelerin altı imparator ve bir imparatoriçenin saltanat yıllarını kap­sadığı belirtilerek, toplam 196 sikkenin imparatorlara göre dağılımının ayrın­tılı olarak belirtildiği ifade edilmiş ve sayfa 566’daki Resim 5’e gönderme ya­pıl­mıştır. Ancak Resim 5’te belirtilen sayılarda bir karışıklık söz konusudur. Gra­fikte I. Constantinus’a ait 19, Helena’ya ait 3, I. Licinius’a ait 1, Delma­tius’a ait 28, II. Constantinus’a ait 19, Constans’a ait 18, II. Constantius’a ait 25 ve Lejantları okunamayan 60 adet sikke olduğu görülmektedir. Bu rakam­ları topladığımız takdirde, metinde bahsi edilen ve definedeki sikkelerin top­lam sayısı olan 196 rakamına değil, fakat 173 rakamına ulaşılmaktadır. Bu haliyle 23 adet sikkeye ne olduğu sorusu akla gelmektedir. Dahası, 551. sayfa 5. paragrafında 196 adet sikkenin 113’ünün tanımlanabildiği ve geriye kalan 83 adedinin ise tanımlanamadığından bahsedilmekteydi. Kataloğa baktığı­mızda da, “Tanımlanamayan Sikkeler” başlığı altındaki sikkelerin sayısı 83 değil 60 olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yukarıda bahsi edilen karışıklığa ek olarak, Resim 5’deki grafikte verilen imparatorlara ait sikkelerin sayıları ile katalogda, imparatorların isimleri altın­da sıralanan sikkelerin sayıları da birbirini tutmamaktadır. Grafikte I. Cons­tan­tinus’a ait sikke sayısı 19 iken, katalogda bu sayı 30’dur (Kat. No. 1-33. 7 adedi VRBS ROMA). Ayrıca, Kat. No. 1-33 arasında da, numaralarda kayma olduğu görülmektedir (Bu konuya, aşağıda, kataloğun değerlendirilmesi kıs­mında ayrıca değinilecektir). Grafikte Helena’ya ait sikke sayısı 3 iken, kata­log­da bu sayı 4’tür (Kat. No. 34-37). Grafikte I. Licinius’a ait sikke sayısı 1 iken, katalogda bu imparatora ait herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Grafikte Delmatius’a ait sikke sayısı 28 iken, katalogda bu sayı 29’dur (Kat. No. 38-66). Grafikte II. Constantinus’a ait sikke sayısı 19 iken, katalogda bu sayı 22’dir (Kat. No. 67-88). Grafikte Constans’a ait sikke sayısı 18 iken, katalogda bu sayı 15’dir (Kat. No. 89-103). Grafikte II. Constantius’a ait sikke sayısı 25 iken, katalogda bu sayı 29’dur (6 adedi CONSTANTINOPOLIS). Katalog numara­lan­dır­masında hatalar olduğu için, ölçü ve envanter bilgileri verilen sikkeler tek tek sayılarak ulaşılan bu rakamlar toplandığında ise 129 rakamına ulaşılmak­tadır. Bu rakama, katalogda “Tanımlanamayan Sikkeler” başlığı altındaki 60 adet sikkeyi de eklediğimizde bu kez de 189 rakamına ulaşmaktayız ki, bu rakam da bize definedeki sikkelerin toplam rakamını vermemektedir! Dolayı­sıyla 7 sikke kataloğa hiç girmemiş görünmektedir.

Bu haliyle, definedeki sikkelerin imparator ve darphanelere göre sayısal dağılım­larıyla ilgili verilen rakamlar ile bu verilerden yola çıkılarak hazırlanan çizelge ve grafikteki sayılar ve katalogdaki sayıların birbirini tutmadığı ve de ortada büyük bir karışıklığın olduğu görülmektedir. Bu durum, incelenen sik­ke­lerin ne kadarının tanımlanabildiği veya tanımlanamadığı ve ayrıca gerçek­ten doğru bir şekilde tanımlanıp tanımlanamadığı, dolayısıyla da yapılan bu çalışmanın ne kadar güvenilir olduğu konularında şüphelere yol açmaktadır.

Aynı sayfanın 3. paragrafının ilk cümlesinde, “Ayrıca definede 7 tane Anı sikkesi ve 7 tane de Constantinopolis sikkesi bulunmaktadır” şeklinde bir ifa­deye yer verilmektedir. İlk olarak buradaki “Anı” sikkelerinin ne olduğu ve han­gi amaçla basıldıkları referans verilerek açıklanmalıydı. Ancak bu konuda herhangi bir bilgi verilmemiştir. İkinci olarak, “Constantinopolis Sikkesi” tanı­mı yanlış kullanılmıştır. Bu ifade sanki bu sikkelerin Constantinopolis kentinin sikkeleri olduğunu çağrıştırmaktadır. Hâlbuki bu cümlenin devamında da açıklandığı üzere bu ifade, ön yüzünde Constantinopolis kentinin personifi­kas­yonunun bulunduğu sikkelere işaret etmektedir. Ancak kullanılan bu ifade nümismatik bilimi açısından doğru değildir. Devamında da, Roma şehrinin personifikasyonunun bulunduğu anı sikkelerinin tipleri ve Constantinopo­lis’in personifikasyonunun bulunduğu sikkelerin tiplerinden bahsedilmiş ancak herhangi bir lejant belirtilmemiştir^[5]. Hâlbuki bu sikkeler, nümismatik kataloglarda (LRBC ve RIC başta olmak üzere) VRBS ROMA ve CONSTANTINI­POLIS olarak geçmektedir. Metinde de bu şekilde ve katalog numaralıyla belirtilmiş olsalardı, hem daha anlaşılır, hem de bu sikkeleri merak eden oku­yu­cunun bunların hangi sikkeler olduklarını katalogda saptayabilmesi kolaylaşırdı. Ayrıca, sözü edilen bu iki tip, nümismatik kataloglarda imparator I. Constantinus altında sıralanmaktadırlar. Fakat burada VRBS ROMA I. Cons­tan­tinus (Kat. No. 7-10, 17, 24-27) ve CONSTANTINOPOLIS ise II. Constantius adı altında sıralanmıştır (Kat. No. 126-133).

552. sayfa 4. ve 5. paragraflardaki darphane isimlerinin yazılışlarındaki hatalardan yukarıda bahsedilmişti. 4. paragrafta “Roma darphanelerinin da­ğılımı ayrıntılı olarak belirtilmiştir (sayfa 567 Resim 6-7).” İfadesinin ardından herhangi bir açıklama verilmemiş, fakat sadece Resim 6-7’ye referans veril­miştir. Bu ifadenin ardından, burada bir açıklama beklenmektedir. Ancak, bu açıklama bir sonraki sayfada, yani 553. sayfa 4. paragrafta kısaca verilmekte­dir. 552. sayfada referans gösterilen ve “Definede Bulunan Roma Darphane­le­ri” açıklamasıyla verilen 567. sayfadaki Resim 6’da bir harita üzerinde defi­nedeki sikkelerin temsil edildiği darphaneler gösterilmektedir. Aynı sayfada “Roma Darphanelerinin Dağılımı” açıklamasıyla verilen Resim 7’de ise defi­ne­de tespit edilen darphanelerin kaç adet sikke ile temsil edildiği grafik olarak gösterilmekte fakat darphanelere ait sikkelerin tam sayıları görüle­memektedir (sayılar yatay eksende 10’arlı değer olarak belirtilmiştir. Bu ne­denle tam olarak kaçar sikkeyle temsil edildikleri anlaşılamamaktadır). 552. sayfanın 4. paragrafının son cümlesinde, definede temsil edilen darphanele­rin dört ana grupta toplandığı ve bunların “Doğuda: Antiokheia; Merkezde: Roma; Balkanlar ve Anadolu’da Thessalonika, Herakleia, Constantinopolis, Niko­medeia, Kyzikos” oldukları belirtilmektedir. Burada, yazarlar darphane­le­ri kendi içlerinde gruplandırmışlardır. Ancak, burada böyle bir gruplandır­ma yapılsa bile, darphanelerin nümismatik yayınlarda olduğu gibi (örneğin LRBC ve RIC serileri) belirli bir coğrafi düzen ile verilmeleri gerekirdi. Yani, şu sıra ve Latince biçimleriyle verilmeleri gerekirdi: Roma, Thessalonica, Herac­lea, Constantinopolis, Nicomedia, Cyzicus ve Antiochea.

552. sayfa 5. paragrafta definede temsil edilen darphanelere ait kaç adet sikke olduğu ve bu darphaneler ile ilgili kısa bilgiler, referanslar ile birlikte verilmektedir. Fakat Constantinopolis darphanelerine ilişkin herhangi bir sayı verilmemiştir. Burada da, metinde verilen sayılar ile katalogda belirtilen sikke­lerin sayıları arasında farklılıkların olduğu görülmektedir. Buna göre: Kyzikos darphanesinin 94 sikke ile temsil edildiği fakat katalogda bu sayının 70 olduğu; Heraclea darphanesinin 7 sikke ile temsil edildiği fakat katalogda bu sayının 11 olduğu (1 adedi Thessalonica darphanesi altında verilmiştir: Kat. No. 37. Ayrıca Kat. No. 77 Heraclea darphanesi altında gösterilmekle birlikte, darphane kısaltması [SMKA] biçiminde Kyzikos olarak verilmiştir.); Antiochia darphanesinin 6 sikke ile temsil edildiği fakat katalogda bu sayının 7 olduğu (2 adedi Thessalonica darphanesi altında verilmiştir: Kat. No. 35-36); Thessalonica darphanesi 3 sikke ile temsil edildiği fakat bu sayının kata­logda 2 olduğu ve son olarak da Nicomedia darphanesinin 1 sikke ile temsil edildiği fakat bu sayının katalogda 3 olduğu görülmektedir. Ayrıca, daha da vahim olan nokta, bu paragrafta verilen sayılar ile bir sonraki sayfada, yani 553. sayfa 4. paragrafta verilen sayılar arasında da (yukarıda belirtildiği üzere yanlış olmakla birlikte) bir tutarsızlığın olduğu ve yine katalogdaki sayılardan farklı olduğu görülmektedir. 553. sayfada verilen sayılar şöyledir: Kyzikos (94 adet), Constantinopolis (14 adet), Heraclea (11 adet), Antiochia (7 adet), Nicomedia (4 adet), Thessalonica (3 adet).

Aynı paragrafta, darphanelere ilişkin bilgiler için kullanılan bazı referans­lar, örneğin Tekin 2011, Akat 1986, Yavuz 2014 Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri için kullanılabilecek ana kaynaklar değillerdir: İlki bazı Anadolu kent­lerinin sikkeleri hakkında genel bilgi verirken, ikincisi bir define incelemesi ve sonuncusu da, bu makalenin ikinci yazarı olan araştırmacının yüksek lisans tezidir. Dolayısıyla bu kaynakların hiçbiri sözü edilen paragrafta verilen genel bilgiler için, tabi ki kaynak teşkil etmekle birlikte, ancak asıl kaynağı oluştur­mazlar. Bu kaynaklar kullanılsa bile, Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri için ana kaynaklar olan, yazarların makalede az da olsa kullandıkları RIC serileri ve katalogda sıklıkla kullanılan LRBC I kullanılmalıydı. Zira bahsi edilen diğer kaynaklar da bu son iki kaynağı referans olarak kullanmaktadırlar.

552. sayfa 6. ve 7. paragraflar ile 553. sayfa 1. ve 2. paragraflarda definede ele geçen sikkelerin arka yüz tipleri hakkında bilgiler ve yorumlara yer verilirken, 553. sayfa 2. paragrafın sonunda bunların ön yüzlerindeki büstler hakkında çok kısa bilgilere yer verilmiştir. Arkeolojik malzemenin tanımlanması nasıl baştan aşağı doğru bir sıra takip ediyorsa, sikkeler için de buna benzer bir yöntem söz konusudur ki sikkeler için önce ön yüz sonra arka yüz tanımı ve bunlarla ilgili bilgi ve yorumlar sırasıyla verilmelidir. Burada bunun tam tersi biçimde bir yol izlendiği görülmektedir. Bununla birlikte, arka yüz tiplerinin ele alınışında yöntemsel hatalar bulunmaktadır. 552. sayfa 6. paragrafın ilk cümlesinde ifade edilen Geç Roma Dönemi’nin özelliği olarak arka yüzlerinde çeşitliliğin azaldığı bilgisi hangi verilere dayandırılmaktadır? Burada mutlaka ilgili kaynağa atıfta bulunulmalıdır. Hemen devamındaki cümlede, arka yüz betimlerine göre toplam altı farklı tipin olduğu ve bunların en çok görüleninin de asker ve ortada sancak betimi olduğu bilgisi, 568. sayfada yer alan Resim 8’deki grafiğe (Arka Yüz Tiplerinin Yüzdesel Dağılımı) atıfta bulunularak verilmektedir. Hemen belirtmekte yarar var ki, Resim 8’deki grafikte, “asker ve sancak” tipi değil “Askeri Betim” şeklinde bir adlan­dırma görülmektedir. Grafikte ayrıca, aslında yine askeri nitelikte bir tip olan “Karargâh Kapısı” tipi, ayrı olarak belirtilmiştir. Buradaki “Askeri Betim” ad­lan­dırması, sikkenin arka yüzündeki asker betimlerinden kaynaklanmaktadır ki, nümismatik çalışmalarda böyle bir gruplandırma kullanılmamakta ve arka yüz tipleri betimler ve lejantları üzerinden değerlendirilmektedir. Devamın­da, define içindeki sikkelerin arka yüzünde en fazla görülen tipin “karşılıklı iki asker aralarında sancak” betimi olduğu; üst kısmında (doğrusu çevresinde ola­caktır ve alt kısımda kesim çizgisi ile ayrılan yerde de darphane ve offici­na’ya işaret eden harfler görülmektedir) GLORIA EXERCITVS (Ordunun ihtişa­mı) yazılı lejantın bulunduğu bilgisi, LRBC I-II adlı kaynağa atıfta bulunularak verilmiştir. Aynı tipe ilişkin, betimdeki farklılıklarla ilgili daha açıklayıcı ancak eksik olduğu görülen bilgiler ise bir sonraki paragrafta verilmiştir. Burada, as­lın­da tek bir paragrafta anlatılması daha doğru olan tek bir tipe, yani GLORIA EXERCITVS arka yüz tipine ilişkin bilgilerde bir dağınıklık olduğu görülmekte­dir. Ayrıca, bu kısımdaki eksikliğin nümismatik değerlendirme yöntemindeki eksiklikten kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Sözü edilen bu tipin üç varyasyonu vardır ve bu varyasyonlar LRBC Tip 1, 2 ve 3 olarak bilinmektedir. Makalede sözü edilen tipler ise Tip 2 (iki sancak) ve Tip 3 (bir sancak) şeklinde ve katalog numaralarına atıfta bulunularak belirtilebilirdi^[6]. Ancak, hemen yukarıda da belirtildiği gibi atıf sadece LRBC I-II biçiminde eserin tamamına verilmiştir ki, bu kitabı eline alan nümismat olmayan bir okuyucu kesinlikle neye ve nereye atıfta bulunulduğunu anlayamayacaktır. Oysaki definedeki sikkeler için sadece LRBC I referans olarak kullanılmaktadır. Ayrıca, verilen bu LRBC I-II referansının yanına, daha açıklayıcı bilgilerin yer aldığı ve ana kaynak olan RIC VII referansı da kullanılmalıydı.

552. sayfa 7. paragrafta ve 553. sayfadaki devamında başka bir arka yüz tipi olan “Karargâh Kapısı” tipinden, sadece definedeki başka bir tip olarak bah­se­dilmekte ancak yine bu tipi taşıyan sikkeleri belirtecek katalog numara­sı verilmemektedir. Kataloğa bakıldığında tip olarak aynı ancak lejantları fark­lı iki arka yüz tipi, “karargâh kapısı” (Kat. No. 1-3, 11, 16, 19) ve “gözetleme kulesi” (Kat. No. 80-82, 117, 121) olarak farklı tanımlamalarla verilmiştir. Halbuki, bunların genel tanımı şöyledir: İki burçlu karargah girişi, kapısız; üstte, yıldız^[7]. Aralarındaki fark ise, belirtildiği üzere lejantlarıdır ki, ilki PRO­VIDENTIAE AVGG ikincisi de PROVIDENTIAE CAES ya da CAESS lejantlarını taşımaktadır.

553. sayfa 1. paragrafının ilk cümlesinde genel olarak Roma sikkelerinin arka yüzlerinde yer alan tiplerden kısaca bahsedilerek Sear 1988 ve Yavuz 2014 eserlerine atıfta bulunulmuştur. Burada kullanılan atıflar yine konuyu esas olarak ele alan kaynakların dışında kaynaklardır. İlki, Roma sikkelerinin kısa bilgileriyle resimlerinin ve de bu sikkelerin, eserin yazıldığı tarihlerdeki satış fiyatlarının verildiği bir katalogdur. İkincisi ise ikinci yazarın yüksek lisans tezidir. Bunların yerine konuyu doğrudan ele alan ve aslında yazarların bir sonraki cümle için kullandıkları kaynak olan Hill 1989 kullanılmalıydı. Devamında, Roma’nın kuruluşu adına basılan “ikizler ve kurt” (sikkenin arka yüzündeki tipi betimlersek doğrusu kurt ve ikizler olmalı) tipi ile ilgili bilgiler atıfta bulunularak belirtilmiş fakat yine definedeki sikkeler için katalog numa­rası verilmemiştir.

553 sayfa 2. paragrafta sırasıyla Victoria, Çelenk içinde VOT ve Securitas arka yüz tipleriyle ilgili bilgiler verilmektedir. Burada, “Zafer tanrıçası olan Victoria’da sikkeler üzerinde sık kullanılan bir betimdir. Bir gemi pruvası üze­rinde dururken betimlenen Victoria elimize geçen sikkeler üzerinde bir elinde mızrak diğer elinde kalkan tutarken betimlenmiştir (LRBC I-II).” ifadesiyle defi­nedeki Victoria betimli sikkelerden bahsedilmektedir. Bu ifadeden, Roma sikkeleri üzerindeki tüm Victoria betimlerinin gemi pruvası üzerinde yer al­dığı ve sanki definede ele geçen sikkeler üzerindeki betim tanrıçanın elinde tuttukları ile farklılık gösterdiği gibi bir anlam çıkmaktadır. Hâlbuki sadece Geç Roma sikkeleri üzerindeki Victoria betimleri bile oldukça çeşitlidir ve hep­sinin az ya da çok betimsel farklılıkları olduğu gibi lejantlarında da farklı­lıklar vardır^[8]. Dolayısıyla, burada karşımıza çıkan karışıklık, katalogda yer alan sikkelerin arka yüzlerindeki Victoria betiminin, sadece ön yüzünde Constanti­no­polis’in personifikasyonunun yer aldığı sikkelerde görüldüğünü ve darp­hane kısaltması dışında herhangi bir lejant taşımadığını belirtip, ilgili kaynağa atıfta bulunarak ve katalog numarası vererek önlenebilirdi. Ayrıca, bu tip için yapılan atıf yine LRBC I-II’nin geneline yapıldığından okuyucu için bu sikke ti­pine ulaşmak içinden çıkılmaz bir durum oluşturmaktadır. Devamında, di­ğer arka yüz tipleri olan Çelenk içinde VOT tipinden ve çelenk içindeki her X işaretinin imparatorun iktidarda kaldığı on yıla işaret ettiği bilgisi verilmekte­dir. Burada sikke üzerindeki betimden ve sikkenin hangi imparatorun kaçıncı yılına tekabül ettiğinden bahsedilseydi konu daha anlaşılır olurdu.

Tüm bunlara ek olarak, arka yüz betimlerinin açıklandığı bölümlere, konu­nun daha anlaşılır olmasını sağlamak adına, her arka yüz tipi için katalog nu­maraları verilmeli ve ayrıca, bunların hangi darphanelerde basıldıklarına iliş­kin, en azından sadece definedeki örneklerin, açıklamalarda bulunulması ge­rekirdi. Bu bilgilere, tiplerin imparatorlara göre sayısal dağılımı ve daha anla­şılır olması için, Resim 8’deki grafiğe ek olarak, kaç adet oldukları bilgileri de belki bir tablo halinde eklenebilirdi. Böylece, inceleme sonucunda elde edi­len bilgiler nümismatik yönteme uygun ve daha anlaşılır bir biçimde aktarılabi­lirdi.

553. sayfa 3.-5. paragraflarda definenin tarihlendirilmesi ve niteliği ile ilgili bilgilere yer verilmektedir. 3. paragrafta, definedeki en erken tarihli sik­kenin I. Constantinus’a ait olduğu ve MS 307-337 yıllarına tarihlendiği (Kata­log No. 4^[9]) belirtilmektedir. Eğer definedeki en erken tarihli sikke bu ise neden kataloğun başında yer almamaktadır? Bunun anlaşılır bir yanı yoktur! Kaldı ki, kataloğun ilk üç sikkesi için verilen tarih MS 324-330’dur. Devamında ise, definedeki en geç tarihli sikkelerin de MS 335-337 yıllarına tarihlendiği (Katalog No. 5, 6, 28, 30, 31, 32) şeklinde katalog numaraları verilerek belir­tilmektedir. Burada yine bir karışıklık olduğu görülmektedir. Nasıl olur da en erken tarihli sikke ile en geç tarihli sikke bir katalogda arka arkaya gele­bilir? Bunun sebebi, katalog hazırlanırken nümismatik yöntemlerin göz ardı edil­mesi ve kronolojik sıralamaya dikkat edilmemesidir.

553. sayfa 4. paragraftaki “Bu durumda en geç tarihli sikkeler MS 335-337 yılları arasında basıldığından definenin MS 335 yılından önce gömülmediği kesindir. Bu da definenin MS 337 yılından sonraki bir tarihte gömüldüğünü kanıtlamaktadır” cümlesinde bir ifade bozukluğu görülmektedir. Definedeki en geç tarihli sikke MS 337 yılına tarihleniyorsa, bu definenin gömü tarihi tabi ki bu tarihten sonraki bir tarih olacaktır. Dolayısıyla MS 335 yılından önce gömülmediği kesindir gibi bir ifade gereksizdir. Devamında, 552. sayfa 5. paragrafta verilen darphanelere ait sikke sayıları bu kez bir liste halinde, yukarıda da belirtildiği gibi, bir önceki sayfada verilen sayılarla tutarsız olduğu halde yeniden verilmiştir. Bu paragraf ile bir sonraki paragraf anlaşıldığı üze­re definenin tarihlendirmesi ve niteliğinin ortaya koyulduğu sonuç paragraf­larıdır. Bu nedenle, daha önceki sayfada verilen bilgilerin, yeniden ve konu­nun bütünlüğünü bozacak biçimde araya eklenerek verilmesi kompozisyon açısından hatalıdır.

553. sayfa 5. paragrafta “Panik definesi, tasarruf definesi ve kayıp kese defi­nesi olmak üzere buluntu durumlarına göre farklı gruba ayrılan defineler içerisinden Kyzikos Hadrian Tapınağı 2010 yılı kazılarında bulunan define, art arda tahta geçmiş imparatorların sikkelerinden oluşup, yaklaşık 30 yıla yakın bir süreyi kapsamaktadır (Morrisson, 2002: 115). Ayrıca ele geçen bir sikke üzerinde kese parçasına rastlanması da definenin kayıp kese grubunda oldu­ğunu düşündürmektedir” biçiminde bir ifade yer almaktadır. Burada yer alan her iki cümlede mantık hataları göze çarpmaktadır. İlk cümlede, niteliklerine göre define grupları ile Hadrianus Tapınağı definesinin kapsadığı yıllar gibi birbiri ile bağlantısı olmayan iki farklı konu tek bir cümlede verilmiş ve buna da bir atıfta bulunulmuştur. Ardından gelen cümlede ise, definedeki bir sik­kenin üzerinde rastlanan kese parçasından dolayı bu definenin kese grubun­da olduğunun “düşünüldüğü” ifade edilmiştir. İlk cümledeki kurgu hatası ne­deniyle, bu cümlede belirtilen bilgilerin tamamının yapılan atıftan, yani Mor­risson 2002’den, alındığı izlenimi doğmaktadır. Bu atıf aslında, bu birleşik cüm­lenin ilk cümleciğinde bahsedilen define gruplandırması için verilmiştir. Yazarların defineden edindikleri bilgilerin bir sonucu olan ikinci cümleciği bu cümleyle birleştirmeleri bu hatayı doğurmaktadır. Hâlbuki define gruplan­dırmasına ilişkin bilgiden sonra, paragrafın son cümlesinde belirtilen ve defi­nenin kese grubuna dâhil olduğu bilgisi kanıtıyla birlikte sunulsa daha anlaşı­lır olurdu. Ayrıca, bir sikkenin üzerinde görüldüğü bilgisi verilen -ki sikkenin hangisi olduğu bilgisine de yer verilmemiştir- kese parçası ile ilgili, bunun yapıldığı malzemeye ilişkin yetkili restoratör(ler)/konservatör(ler) tarafından herhangi bir çalışmanın yapılıp yapılmadığı ve eğer yapıldıysa sonuçlarından bahsedilebilirdi. Zira az sayıdaki define üzerinde tekstil ya da deri kese kalın­tılarına rastlanmaktadır ve bu haliyle bu bilgiler oldukça önemlidir. Katalogda verilen fotoğraflardan, üzerinde “kese” parçası olan sikkenin Kat. No. 4 ol­duğu ve bu parçanın da kuvvetle muhtemel tekstil parçası olduğu anlaşıl­maktadır.

Katalog ve sikke fotoğrafları, nümismatik çalışmalarda malzemenin, nü­mismat olsun olmasın diğer araştırmacılar tarafından da görülebilir olması açısından son derece önemlidir. Nümismatik katalog veri formatları yayınlar­da çeşitlilik göstermekle birlikte, genel itibarıyla birbirine çok benzerdir (tümünde sikkenin ön ve arka yüz tanımı, ölçü ve referans bilgileri mutlaka yer alır). Ancak, sikke katalogları hazırlanırken uyulması gereken, uluslararası camiada da kabul görerek yüz yılı aşkın bir zamandır kullanılan ve uygulanan nümismatik yöntemler bulunmaktadır. Böylelikle, bu alanda yapılan çalışma­larda uluslararası bir standart ve yazımda da bir birlik oluşturulmuştur.

İncelenen makalenin katalog kısmına baktığımızda, nümismatik yöntem­lerin ve katalog formatının tam olarak anlaşılmadığı ve bu nedenle de pek çok hatayı barındırdığı görülmektedir. Katalogda göze çarpan hataları, stan­dart katalog formatına büyük ölçüde uymakla birlikte, biçimsel ve bunlardan kaynaklı karışıklıklar ile nümismatik yöntem eksikliğinden kaynaklanan kro­no­lojik düzene uyulmaması, sikke tanımlarındaki eksiklikler, sikke lejantları­nın verilişindeki hatalar, referansların kullanımında görülen hatalar ile sikke­lerin lejantlarındaki hatalı okumalar olarak sıralayabiliriz. Ayrıca bir konuya daha değinmekte yarar vardır. Katalogda yer alan sikkelerin bir kısmına en­vanter numarası (Env. No.) dışında etüdlük numarası (Et. No.) verilmiş olduğu görülmektedir. Definedeki sikkelerin envanterlik ve etüdlük olarak ayrılması­nın sebebi ve amacı nedir? İki farklı sınıflandırma bu sikkelerin ayrı ayrı muha­faza edildiği anlamına mı geliyor? Eğer öyleyse, bir definenin bu şekilde sınıflandırılarak (bölünerek) muhafaza edilmesi ne kadar doğrudur? Toplu bir buluntu grubu olarak değerlendirilen defineler, kendi içlerinde bir bütün oluş­turmakla birlikte, ister envanterlik ister etüdlük olsun, bir bütün olarak muhafaza edilmelidir. Böylece, ileride meydana gelebilecek herhangi bir karışıklığın da önüne geçilmiş olacaktır.

Katalogda, biçimsel olarak şu hatalar görülmektedir:

1. Darphane (kent) isimlerinin başlıklarda “Kyzikos Darphanesi, Thessalo­nika Darphanesi veya Herakleia Darphanesi” şeklinde “Darphanesi” kelime­siyle birlikte verilmesidir ki böyle bir ifadenin kullanımı gereksiz olduğu gibi, zaten burada verilen kent isimleri darphaneleri işaret etmektedir. Hiçbir nü­mis­matik katalogda da bu tür bir kullanım görülmemektedir.
2. Darphane isminin altında, o darphaneye ait sikkelerin kronolojik olarak sıralanması gerekmektedir ki, bunun için de alt satırda ilgili sikkelerin darp tarihlerinin yazılması gerekmektedir. Ancak katalogda bu bilgi, sikke tanım­larının altında katalog numarasıyla verilen ilk sikkeye ait ölçü ve envanter bilgilerinden sonra verilmiştir. Bu yöntem kataloğun tümünde aynı şekilde uygu­lanmıştır. Bu haliyle, sikkelerin darp yılları görünür ve anlaşılır olmaktan uzaktır. Ayrıca, verilen tarih sanki sadece ilgili sikke için verilmiş izlenimi ver­mek­tedir.
3. Katalog numarası verilirken, aynı numara hem ilgili sikkelerin ön yüz tanım bilgisinden önce hem de tanımlamaların arkasından sıralanan sikkele­rin ilkinden önce verilmiştir. Bu durum katalogda ilerleyen numaralarda ka­rışık­lıklara sebep olmuştur. Örneğin, 554. sayfada Vrbs Roma başlığının altın­da sıralanan 7-10 numaralı sikkelerde, 7 numarasının ardında ön ve arka yüz tanımları verilmiş, ardından referanslar sıralanmış ve sıra sikkelere numara vermeye gelince ilk sikkeye 8 numarası verilmiştir. Buradaki sorun, verilen 7 numarası ile temsil edilen herhangi bir sikkenin olmamasıdır. Dolayısıyla ka­talog numaraları kaymıştır. Bu da, yukarıda bahsi edilen sikke sayılarındaki tutarsızlıklara sebep olmuştur. Çünkü, sikke ölçüleri ve envanter bilgileri olmadığı halde bu numaralar birer sikkeyi temsil ediyor gibi algılanmaktadır. Bu durum, 556. sayfa 25-26, 32-33 numaralı sikkelerde, 561. sayfa 126-127 numaralı sikkelerde de tekrarlanmaktadır.

Katalogda, nümismatik yöntem açısından şu hatalar görülmektedir:

1. Uluslararası standartlarda hazırlanan sikke kataloglarda krallık, impara­torluk, kent, darphane isimleri ve sikkeler belli bir düzene/sıralamaya göre verilmektedir. Makaledeki katalogda, imparatorlar kronolojik bir düzende verildiği halde, sikkeler basım tarihlerine göre kronolojik bir düzende veril­me­miştir. Yukarıda, definedeki en erken tarihli sikkenin katalogda 4., ancak bu sikkeden çok daha sonra tedavüle çıkan bir sikkenin de 1. sırada verildiği açıklanmıştı. Buna ek olarak, Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri için hazır­lanan kataloglarda darphanelerin de belirli bir düzen/sıralamada verilmesi gerekmektedir. Buna göre darphaneler batıdan doğuya ve kuzeyden güneye doğru bir sıralama takip ederek sıralanmaktadır. Fakat hazırlanan katalogda, Kyzikos her imparator başlığından sonra ilk sırayı almış^[10] ve ardından diğer darphaneler de rastgele sıralanmıştır. Örneğin I. Constantinus sikkeleri için darphaneler Kyzikos, Thessalinoka, Herakleia, Antiokheia, Constantinopolis, Nikomedeia sırasını izlerken, II. Constantinus için Kyzikos, Herakleia, Cons­tan­ti­nopolis, Antiokheia sırasını izlemektedir. Hâlbuki kataloğun tümünde ve her imparatorun sikkeleri şu darphane sıralamasıyla verilmeliydi: Thessalo­nica, Heraclea, Constantinopolis, Nicomedia, Cyzicus, Antiochia. Yazarların referans olarak kullandığı LRBC ve RIC kaynakları ile diğer referans kataloglar, daha dikkatli incelenseydi, bu durum kolaylıkla fark edilebilirdi.
2. Katalogdaki sikkelerin tanımlamalarında bazı eksiklikler göze çarpmak­tadır. Roma İmparatorluk sikkelerinin ön ve arka yüz tiplerinin çeşitliliği ve bun­ların bazılarının farklı varyasyonları olması nedeniyle, tanımlamaların dik­katli bir şekilde yapılması gerekmektedir. Buna birkaç örnek vermek gerekir­se; imparator büstlerindeki kalkan, mızrak, paludamentum, zırh gibi ayrıntı­lar (Kat. No. 5’teki büstün defne çelenkli olduğu belirtilmekte ancak, verilen LRBC 1261 referansına göre büst; defne çelenkli, rozet diademli, zırhlı ve paludamentumludur^[11]) ile definede pek çok sikkede temsil edilen GLORIA EXCER­CITVS tiplerinin tanımlamalarında, askerlerin ellerinde tuttukları kal­kan ve mızraklar, hiç belirtilmemiştir (Kat. No. 15, 17, 18, vd.). Bu tür eksiklik­ler, özellikle RIC kataloglarındaki tanımlamalar yoluyla giderilebilirdi.
3. Katalogda, arka arkaya gelen bazı sikkeler için ön ve arka yüz tanım­lama­larına yönelik, daha önce tanımlamaları yapılan sikkelere gönderme yapı­larak, tanımlama yerine sadece bunların katalog numarası verilmiştir. Fakat burada da, bazı hatalar göze çarpmaktadır. Kat. No. 28-31 için ön ve arka yüz tanımlamaları yerine “No 15 gibi”, Kat. No. 32-33 için “No 14 gibi” ve Kat. No. 59-66 için de “No 28 gibi” ifadeleri kullanılmıştır. Buna göre, Kat. No. 28-31 GLORIA EXERCITVS (LRBC Tip 2), Kat. No. 32-33 VOT/XXX tiplerini taşımaktadır. Darphanesi okunamayan bu sikkeler için herhangi bir tarih verilmemiştir. Oysaki aynı imparatora ait olan ve aynı arka yüz tipi taşıyan sikkeler ile aynı tarihler verilmeliydi. Kat. No. 59-66 İmparator Delmatius dö­nemine ve “Darphanesi Okunamayanlar” başlığı altına sıralanmış olmasına rağmen, ön ve arka yüz tanımları için verilen “No 28 gibi” göndermesi I. Cons­tantinus dönemine ait sikkeleri kapsamaktadır. Dolayısıyla arka yüz tipleri aynı olsa bile, ön yüzünde Delmatius’un portresi ve lejantları olması gereken Kat. No. 59-66 ile ön yüzünde I. Constantius’un portresi ve lejantları yer alan Kat. No. 28’deki sikkeler birbirinin aynısı olamaz! Yine, bu sikkeler için de, arka yüz tiplerine göre bir tarih verilmesi gerekirdi.
4. Ön ve arka yüz lejantlarının okuma ve yazım biçimlerinde de bazı hata­lar görülmektedir. Bunlardan ilki, imparator unvan ve isminin yer aldığı lejantın sonuna nokta (.) koyulmasıdır. Lejantlarda bazen imparator unvan ve isimlerini ayırmak için nokta (.) kullanıldığı bilinmektedir. Bu nedenle, burada lejant sonunda kullanılan noktanın böyle bir kullanım olduğu şüphesi doğmaktadır. Bunu önlemek için noktalı virgül (;) kullanmak daha doğrudur. Ayrıca, sikkelerin darp yerlerine işaret eden darphane kısaltmaları/lejantları, katalogda, sikke tanımından sonra verilmiştir. Bu tarz bir kullanım hatalı de­ğildir ancak, bu lejantın imparator unvan ve isimlerinden ayrı olduğunu belirtmek için, lejantın önüne “kesimde,” ifadesi koymak daha doğrudur. Böy­lece, hem bu lejantın sikke pulunun neresinde yer aldığı hem de diğer lejanttan ayrı bir lejant olduğu belirtilmiş olur. Hatta bu lejantı, imparator unvan ve isminin verildiği lejanttan sonra, noktalı virgül ile ayırarak belirtmek ve ardından yine noktalı virgül ile ya da noktalama işareti kullanmadan sikke­nin tanımını vermek, daha doğru bir kullanım olurdu. Örneğin Kat. No. 1’in arka yüzü için: PROVIDEN-TIAEAVGGG; kesimde, SMKS•; arka yüz tanımı (le­jantlar düzeltilerek verilmiştir).
5. Sikkeler üzerinde yer alan lejantların okunması ve bunun katalogda gösterilmesi hususunda da bazı hataların olduğu görülmektedir. Bu hatalar kataloğun tümünde görülmektedir. Aşağıda bu hatalara ilişkin birkaç örnek açıklamalar ile birlikte verilmiştir.

Nümismatik yöntem, sikke üzerindeki lejantların, kataloğa da sikkenin üze­rinde görüldüğü şekliyle aktarılmasını gerektirmektedir. Sikke üzerinde lejantlar her zaman kesintisiz olarak devam etmeyebilir. Kimi zaman, büst ya da tipin yerleştirilme biçimine göre kesintiye uğrayabilmektedir. Dolayısıyla, nümismatik açıdan bu ayrımların da katalogda gösterilmesi önemlidir. Le­jant­ların yazımı konusunda farklı kaynaklarda farklı yöntemlerin kullanıldığı görülmekle birlikte, konunun uzmanı olmayan okuyucular için lejantların sik­ke üzerinde görüldüğü biçimiyle yazılmaları daha anlaşılır olmaları açısın­dan önemlidir.

Yazarlar, lejantları belirtirken unvan, isim ve sıfatları kelime-kelime ayır­mış­lardır. Bu kullanılan bir yöntemdir. Ancak buradaki sorun, lejantların sikke üzerinde nasıl göründüğünün anlaşılamamasıdır. Bunun için, unvan ve isim­ler ayrı olarak yazılsa bile, eğer sikke üzerinde lejant kesintiye uğramışsa bu­nun tire “-“ ile (RIC serilerinde lejantlar bu biçimde gösterilmektedir) ya da unvan ve isimler ayrılmadan gösteriliyorsa yine “tire” veya bir boşluk bırakıla­rak kesintinin gösterilmesi daha doğru olur. Nümismatik kataloglarda, sikke­lerin üzerinde yer alan lejantların yazılış biçimlerine göre de ayrıldığı ya­ni, varyasyon olarak değerlendirildiği unutulmamalı ve referans verilirken bu özel­likler mutlaka dikkate alınmalıdır. Örneğin Kat. No. 1’deki ön ve arka yüz lejantları ile darphane kısaltmasının doğru biçimi sırasıyla, CONSTAN-TINVS AVG veya CONSTAN-TINVSAVG ya da CONSTAN TINVSAVG; PROVIDEN-TIAEAVGG veya PROVIDEN-TIAE AVGG ya da PROVIDEN TIAEAVG; SMKS• olmalıdır.

Ayrıca, lejantların yazımında kullanılan köşeli parantez de kimi yerlerde yanlış kullanılmıştır. Eğer lejantta okunamayan bir harf veya harfler varsa, bunun köşeli parantez içerisinde [.] veya […] ya da [ ] biçiminde belirtilmesi gerekmektedir. Köşeli parantezin içerisine kesin olarak orada olduğunu/ola­cağını bildiğimiz harfler yazılabilir, ancak tahmini olarak buraya harf yazılma­ması ve buna ek olarak, sikke üzerinde görülebilen harflerin köşeli parantez içerisinde gösterilmemesi gerekmektedir. Örneğin Kat. No. 4’ün ön yüz lejan­tı D[N CONSTANTINI] MAX AVG, çelenk içindeki lejant VOT XXX ve SMK[A] biçiminde verilmiştir. Ancak, kataloğa iliştirilen sikke fotoğrafından anlaşıldığı üzere lejant D[NCONSTA]NTINIMAXAVG ve kesimdeki darphane kısaltması da, fotoğraftan anlaşıldığına göre, •SMHA• şekilde olmalıdır. Çelengin için­de­ki lejantın doğru yazımı VOT/XX olmalıdır^[12]. Yazarların X olarak değerlen­dirdiği betim ise, çelengin birleşim noktasının hemen üzerinde yer alan yıldız () betimidir. Ayrıca şunu hatırlatmakta yarar vardır ki, sikke üzerinde lejant­lar alt alta satır halinde yer alıyorsa, her bir satır kesme (slash) “/” işareti ile ayrıl­malıdır. İkinci bir örnek vermek gerekirse Kat. No. 20’nin ön yüz lejantı CONSTANTINVS [MAX AVG], arka yüz lejantı [GLORIA EXERTVS] ve darphane kısaltması da CONS[A] biçiminde verilmiştir. Ön yüz lejantının doğru biçimi, CONSTANTI-NVS MAX AVG veya CONSTANTI-NVSMAXAVG ya da CONSTANTI NVSMAXAVG, arka yüz lejantının doğru biçimi GLOR–IA EXERC–ITVS veya GLOR-IAEXERC-ITVS ya da GLOR IAEXERC ITVS ve darphane kısaltmasının doğru biçimi •CONSA• biçiminde olmalıdır.

Kataloğa iliştirilen fotoğraflar sayesinde, bu sikkelere ilişkin verilen lejant bilgilerinin pek çoğunda hatalar olduğu görülmektedir. Definedeki tüm sikke­lerin fotoğraflarının olmaması bu tip hataların diğer sikkeler için de yapılıp yapılmadığının tespitini olanaksız kılmaktadır. Ancak, mevcut durum, tüm sik­keler için yeniden bir gözden geçirmenin zorunlu olduğunu göstermektedir^[13].

6. Katalogda, bir veya birden fazla örneği olan sikkeler için tek bir ön ve arka yüz tanımı ve lejant bilgileri verilmiş ve örnekler bu tanım altına sıralan­mıştır. Kataloğun tekrar bilgilerle şişirilmesini önlemek açısından bu kesinlik­le doğru bir yöntemdir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken husus, tanım ile birlikte sikke üzerindeki lejantın tam olarak belirtilmesi ve tanım altında sıralanan her bir sikkeler içinse, okunabilen lejantların ayrı ayrı belirtilmesi gerektiğidir. Ancak, incelenen makaledeki katalogda tanımla birlikte verilen lejantların aslında sadece bir sikke için (ilk sikke için) verilmiş olduğu ancak bu haliyle, birden fazla sikke varsa, tümünü kapsadığı gibi bir durum görül­mektedir ki, aynı gruptaki tüm sikkeler üzerindeki lejantların görünürlüğünün aynı olma olasılığı oldukça düşüktür. Ayrıca, darphane kısaltmalarında, darp­ha­nelerdeki şubelere işaret eden officina belirteci olan son harflerin değişik­lik gösterebileceği göz önüne alındığında, darphane kısaltmalarının da her bir sikke için tıpkı lejantlarda olduğu gibi ayrı verilmesi gerekmektedir (örneğin, Kat. No. 1-3, 12-14, 38-55 gibi). Hâlbuki tüm sikkelerin ön ve arka yüz lejant­ları, ilgili sikkenin teknik bilgilerinden sonra yine “Öy.” ve “Ay.” ayrımıyla belirti­le­bilirdi. Böylece, her bir sikke üzerindeki ayrıntılar okuyucunun da bil­gisine sunulabilirdi ki, doğru olan yöntem de budur.

Burada, şunu da belirtmekte yarar vardır ki, katalogda verilen tüm sikkele­rin fotoğraflarının da kullanılması, bu sikkelerin okuyucu tarafından da görül­meleri açısından önemlidir. Nümismatik yayınlarda genel olarak izlenen yön­tem, kondisyonu kötü olan sikkelerin fotoğraflarının kullanılmaması bir tercih olmakla birlikte, incelenen tüm sikkelerin fotoğraflarına yer verilmesi yönün­dedir.

7. Katalogda karşımıza çıkan bir başka hata ise sikkelere ilişkin verilen tarihlerde görülmektedir. Yazarlar, katalogdaki sikkelerin büyük bir çoğun­luğu için referans eser (katalog) olarak sadece LRBC’yi kullanmış ve bundaki tarihleri esas almışlardır. Bu kaynağın yanında, yazarların az da olsa referans olarak kullandıkları, RIC VII’nin de mutlaka kullanılması gerekmektedir. Zira, Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri için asıl referans kaynağımız olan RIC serileri, LRBC’ye göre daha spesifik tarihler vermekte olduğundan bu eserler­deki tarihler esas alınmalıdır. Aşağıda, katalogda verilen tarihlerde görülen hataların tümü değil fakat yalnızca birkaçına, RIC VII referansı ve tarihiyle bir­likte değinilmiştir.

Kat. No. 1-3: Burada referans olarak sadece Ireland 2000 kullanılmıştır. Hâlbuki Ireland’da LRBC referansı da verilmektedir. Ancak, yazarlar ne bu referansı ne de RIC VII referansını kullanmışlardır. Buna ek olarak, yazarlar bu sikkelerin tarihi için Ireland’ın ve dolayısıyla aslında LRBC’nin verdiği tarih olan 324-330 tarihini kullanmışlardır. Fakat bu sikkelerin tarihi, ön yüzdeki portrenin özellikleri ve darphane işareti olan SMKS• dikkate alındığında 325-326 olarak verilmeliydi (RIC VII, s. 648 no. 34).

Kat. No. 4: Yukarıda da değinildiği üzere (11), bu sikkenin arka yüzünde yer alan çelengin içindeki lejant ve darphane kısaltması hatalı okunmuştur. Darphane kısaltmasının hatalı okunması sonucu (aslında verilen LRBC refe­ransı daha dikkatli kullanılsaydı bu sikkenin arka yüzündeki tipin sadece He­raclea darphanesinde basıldığı anlaşılabilirdi) sikke Cyzicus darphanesine verilmiştir. Oysaki yazarların verdiği LRBC 887 referansı, yanlış verilmiş ol­mak­la birlikte^[14], Heraclea darphanesine aittir ve MS 324-330 tarihlerini vermektedir. Yazarlar eğer RIC VII referansını da kullansalardı belki böyle bir hatayı fark edebileceklerdi. Buna göre, bu sikkenin tarihi de MS 307-337 de­ğil fakat RIC VII, s. 549 no. 66’nın verdiği MS 324 tarihi olarak düzeltilebi­lirdi^[15]. Dolayısıyla definedeki en erken tarihli sikke MS 307-337 tarihleri ara­sına gibi muğlak bir tarihe değil fakat MS 324’e tarihlenmektedir. Bununla birlikte, benzer bir arka yüz tipini taşıyan ve bu kez VOT/XXX olarak doğru okunan, fakat yine darphane kısaltması SMH[B] olarak hatalı verilen (doğru biçimi, •SMHB olmalıdır) bir başka sikke (Kat. No. 12) için verilen referans yine LRBC 887 ve tarih ise bu kez MS 324-330’dur^[16]. Hâlbuki bu sikke için RIC VII, s. 553 no. 90 referansı ve onun verdiği MS 327-329 tarihi esas alınmalıydı.

8. Bir define değerlendirilirken, özellikle definenin bulunduğu kent veya bölgeden ele geçen (buna komşu bölgeleri de ekleyebiliriz) ve aynı döneme işaret eden defineleri de göz önüne almak gerekmektedir. Böylece, incele­nen tek bir defineden elde edilen veriler, diğer definelerle karşılaştırılarak or­tak veya farklı noktalar tespit edilebilir ve buna çıkarımlarda bulunulabilir.

Ayrıca, makalede eksik olan bir başka şey ise Kyzikos’ta yapılan kazılarda ele geçen ve yayımlanan diğer nümismatik malzemeden^[17] hiç bahsedilmemiş olmasıdır. Hâlbuki incelenen bu define verileri ile daha önce yayımlanmış sikkeler ve hatta kazıda çıkan fakat yayımlanmamış sikkelerin istatistiki veri­leri (kazı sikkelerini çalışan bir nümismat yoksa bile bunun için kazı envanter veya etüdlük eser listeleri incelenerek bu veriye ulaşılabilirdi) karşılaştırıla­rak, definenin kapsadığı dönemle ilgili değerlendirme yapılabilirdi.

Sonuç olarak, bilim dünyasına tanıtılması son derece önemli olan bu nümismatik malzemenin (definenin) inceleme, değerlendirme ve yayım aşamalarında biçimsel ve yöntemsel olarak oldukça vahim hataların olduğu görülmektedir. Bu tip hatalar, yukarıda da söylendiği gibi, konunun uzmanı olmayan araştırmacıların nümismatik çalışma ve değerlendirme yöntemleri­ni bilmemelerinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle nümismatik malzeme­nin değerlendirilmesi konusunda mutlaka bir nümismatla çalışılması ya da bu malzemeyi çalışacak öğrenci veya araştırmacının bir nümismata danışarak bu çalışmasını yürütmesi yahut böyle bir yayın çalışması yapıldığında hiç olmazsa son okumasının bir nümismat tarafından yapılması, yukarıdaki say­falarda aktarılan hataların en aza indirgenmesi açısından son derece önemli­dir. Ayrıca belirtmekte yarar var ki, bu haliyle makalenin yayım aşamasınday­ken editöryel ve hakem sürecine tabi tutulmadığı; eğer tutulduysa da bu işin, konunun uzmanları tarafından yapılmadığı anlaşılmaktadır. Yazım yanlışları, biçimsel ve yöntemsel yanlışların bu kadar fazla olduğu bir makalenin “ulus­la­rarası” “bilimsel” bir yayın organında yayımlanabiliyor olması, sözü edilen derginin ve yazarların hem saygınlığı hem de güvenilirliğini zedelemekte ve ayrıca çok vahim bir durum arz etmektedir.

Son söz olarak da, bu makaleye konu olan definenin ivedilikle yeniden in­celenerek tüm bu hataların düzeltilmesi gerekmektedir. Aksi halde bu maka­le, nümismatik veriler açısından güvenilir olmaması nedeniyle bu alandaki araş­tır­macılar tarafından kesinlikle kullanılamayacak ve ne yazık ki bilimsel bir çalışma olmaktan uzak özensizce hazırlanmış ve bünyesinde pek çok ha­tayı barındıran bir çalışma olarak anılacaktır.

Dipnotlar

[1]     Yavuz 2014.
[2]     Meral – Yavuz 2017, 552.
[3]     Hellence ve Latince coğrafi adlar ile şahıs adlarının kullanımına ilişkin yapılan ça­lışmalar, Eskiçağ Bilimleri üzerine yapılan yayınlarda ortak bir dil oluşturabilmek adı­na yararlanılması gereken önemli eserlerdir. Tekin 2008, 52-55; Ergin 2004, 16-17; Özyıldırım 1998, 147-152; İplikçioğlu 1997, 803-812; Millas 1992-1994, 189-197.
[4]     Bazı coğrafi adların yazılışlarına ilişkin örnekler için bk. Tekin 2008, 55.
[5]     Bu açıklamalarda kullanılan “Arslan 1994” referansı bu sikkeler için kullanılabile­cek ana kaynak olmamakla birlikte, atıf yapılan kısım sikke tipinin kısa bir tanımını yapmaktadır. Bu sikkeler için kullanılacak ana kaynak, katalogda referans olarak kullanılan LRBC I ve RIC VII olmalıdır.
[6]     GLORIA EXERCITVS tiplerinin tanımları ve varyasyonları için bk. LRBC I-II, 34, Plate 1 no. 987, 60, 1028.
[7]     Bu tipin bir de, üç kuleli olan ve I. Licinius adına Heraclea darphanesinde, MS 324 yılı öncesi basılan bir varyasyonu bulunmaktadır (LRBC I, 34).
[8]     Çeşitli Victoria betimleri için bk. LRBC I, s. 34, Plate 1-2.
[9]     Kat. no. 4 için verilen tarihin hatalı olduğu konusuna aşağıda değinilecektir.
[10]    Olasılıkla, definenin Kyzikos kentinde bulunmasından ve de en çok sikkenin bu kent­teki Roma darphanesinde basılmasından dolayı Kyzikos darphanesi öne alın­mıştır.
[11]    Bu tanım için bk. LRBC I, Part I. Personalities and Dates (39. sayfadan sonra, sayfa nu­marası yok).
[12]    Darphane kısaltması hatalı okunduğu için bu sikkeye Cyzicus darphanesi altında yer verilmiştir. Ayrıca bu sikkenin tarihlendirme konusunda da hata vardır. Bu ko­nu­lara aşağıda ayrıntılarıyla değinilecektir.
[13]    Yukarıda 4. maddede işaret edilen hatalar, katalogdaki 5, 11, 12, 15, 16, 18, 34, 38, 67, 77, 78, 80, 83, 89, 104, 113, 115, 117, 118, 121, 122, 125,126 ve 133 nu­maralı sikkelerde de görülmektedir.
[14]    LRBC I, 887 referansı, VOT/XXX ve •SMHA için kullanılmalıdır. Hâlbuki Kat. No. 4’te VOT/XX ve •SMHA• lejantları görülmektedir (s. 11).
[15]    RIC VII, s. 549 no. 66’ya göre, bu örneğin officinası Δ’dır ve A örneği görülmemiştir.
[16]    Yazarlar, Kat. No. 4 ve 12’deki sikkeler için MS 324-330 tarihlerini veren LRBC 887 referansını kullanmakla birlikte, sikkelerden ilki için MS 330-337 ve ikincisi için de MS 324-330 tarihini vermişlerdir.
[17]    Köker 2003; 2007.

R. ARIK, Selçuklu Sarayları ve Köşkleri. Ankara 2017. Ankara Üniversitesi Yayınevi, 316 sayfa (279 resim ve 54 çizim ile birlikte). ISBN: 9786051363424

­

Türk Sanatı alanında önemli çalışmaları bulunan Prof. Dr. Rüçhan ARIK, uzun yıllar başkanlık yaptığı Kubad Abad Sarayı kazıları ile anılmaktadır. Yazarın Kubad Abad kazılarında çıkan zengin çini ve seramik eserler hakkında detaylı çalışmaları bulunmaktadır. Türk Arkeolojisi açısından oldukça uzun kabul edilebilecek bir süre bu kazıları yürüten Arık, çalışmasında Türk Sarayları hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Selçuklu Sarayları ve Köşkleri adlı bu ça­lışma Türk Sanatı’nda saray mimarisini başlangıcından Selçukluların sonu­na kadar derli toplu şekilde ele alınması bakımından oldukça önemlidir.

Kitap, Sunuş (V-VI), Önsöz (VII-VIII), İçindekiler (IX-X) ve Bibliyografya (301-316) kısımları dışında dokuz bölümden oluşmaktadır. Ankara Üniversi­tesi rektörü tarafından yazılan Sunuş (V-VI) kısmından ardından yazarın kaleme aldığı Önsöz (VII-VIII) gelmektedir. Kitabın bölümleri sırasıyla; Giriş (XI-XV), Türklerde Saray Mimarisinin Köklerine Genel Bakış (1-12), Karahanlı Sarayları (13-24), Gazneli Sarayları (25-54), Selçuklu Sarayları ve Köşkleri (55-107), Anadolu Selçuklu Sarayları (109-265), Anadolu Selçuklu Köşkleri (267-280), Taht-ı Süleyman Sarayı (281-292) ve Son Söz (293-299) olarak isimlen­dirilmiştir. Her bölümün kendi içinde başlıkları mevcuttur. Kitap 226 renkli, 53 siyah-beyaz olmak üzere 279 resim ve 54 çizimle birlikte kuşe kâğıda basıl­mıştır.

Giriş (XI-XV) bölümünde konunun tanımı, sınırları, önemi, araştırma yön­temi, yaralanılan kaynaklar ve çalışmada karşılaşılan zorlukları hakkında bilgi­ler verilmektedir. Özellikle Selçukluların tarihi ve kültürü ve bu kültürü mey­dana getiren etkenler üzerinde durulmaktadır. Selçuklu öncesi araştırmalar hak­kında da bilgi veren yazar, özellikle Türkistan olarak adlandırılan coğrafya­nın II. Dünya Savaşı’ndan sonra Stalin’in baskısıyla Orta Asya olarak isimlen­dirildiğini vurgulamaktadır. Bu bölgedeki çalışmaları başta Rus araştırmacılar olmak üzere Avrupalı bilim insanlarının yürüttüğü de ifade edilmektedir. Ya­zar, Türkistan konusunda araştırma yapan Türk bilim insanlarından Dr. Emel Esin ve Prof. Dr. Bahaeddin Ögel’i katkılarından dolayı şükranla anmaktadır. Arık, Selçuklu medeniyetini meydana getiren etkenlerin başında Türklerin İslamiyet öncesi kültür ve sanatının etkili olduğunu vurgulamaktadır (XIII).

Türkiye’deki Selçuklu eserleri hakkında yapılan çalışmalarda da bazı zor­luklar olduğundan yakınan yazar, düzensiz yapılaşma yüzünden özellikle son 60-70 yılda çok sayıda yapının yok olduğunu vurgulamaktadır (XIV). Özellikle Selçuklu saray yapılarının neredeyse tamamının yıkılmış olması arkeolojik ve­rilerin önemini artırmıştır. Yazarın bizzat kendisinin 37 yıldır kesintisiz yürüt­tüğü Kubad Abad Sarayı kazısı bu konuda önemli bir açığı kapatmıştır (XV). Sel­çukluların anıtsal saray yapılarının dışında doğal güzelliklere sahip coğraf­yalarda çok sayıda köşk yaptığı ve bu köşklerden bazılarının da çalışmaya dâ­hil edildiği ifade edilmektedir. Son olarak Selçuklu saraylarının kökeninden baş­layarak ardıllarına kadar bir bütünlük içinde ele alındığı dile getirilmekte­dir (XV).

Türklerde Saray Mimarisinin Köklerine Genel Bakış (1-12) adlı ikinci bö­lümde, tarihi kaynaklar ve arkeolojik verilerden hareketle Türklerin İslam di­nini kabul etmeden önce de saraylar yaptıkları belirtilmektedir.  Kaynaklarda anlatılanlar ve arkeolojik veriler Kök Türklerin oldukça zengin madeni eserle­re sahip olduklarını gösteriyor. Ve bu da böylesine zengin sanat eserlerine sa­hip olan bir milletin basit göçebeler olamayacağını kanıtlıyor (1-2). İç As­ya’da bilinen en eski saray yapılarının Türgişler zamanında yapılmaya başlan­dığı bilinmektedir (4). Genellikle dört eyvanlı merkezi planlı olan Eski Türk saray ve köşklerinin konutların büyütülmüş hali olduğu kabul edilmektedir (4). Uy­gurların yaşadığı bölgelerde çok sayıda saray, ev ve tapınak yaptığı kay­naklardan ve kalıntılardan bilinmektedir. Özellikle Karabalgasun ve Hoço şehirlerindeki sarayların kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Hoço’nun merkezin­deki Khan-Tura diye anılan saray, etrafı surlarla çevrili yüksek bir set üzerine inşa edilmiştir (6-7). Uygur dönemi duvar resimlerinde görülen asilzadeler saray yaşantısına dair bilgiler sunmaktadır (8-10).

İslamiyet’ten önceki İran ve Türkistan şehirleri “Dîz” denen büyük bir kale ile “Şehristan” denen kentten oluşmaktaydı (10). Türk İslam Dönemi şehirleri ise: kale, şehristan ve rabad olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Kale: Hükümdarlık ve yönetim için saray, beylere ait binalar, darphane ve hapisha­neyi içerir. Şehristan’da: Kapalı çarşı, dükkânlar camiler, hamamlar, saray mensupları, memurlar ve tüccarların konutları, medrese ve kervansaraylar bu­lunmaktadır. Rabad: Pazar yeri, zanaatkârlar, bahçıvanlar ve tarla sahip­lerinin olduğu bölüm (11).

Karahanlı Sarayları (13-24) başlıklı bölüm İslam’ın gelişinden Moğol ön­cesi dönem İç Asya ve İran tarihi hakkında bilgi ile başlıyor (13). Karahanlı­lar 840 yılında Satuk Buğra Han tarafından İslamiyet’in resmî din ilân edilme­siyle, ilk Müslüman Türk Devleti olmuştur (13). Kaynaklardan ve arkeolojik verilerden hareketle Karahanlı Dönemi’ne tarihlendirilen Samarkand Afras­yab Sarayı ile Tirmiz Sarayı anlatılmaktadır. 1989 yılında Fransız-Özbek arkeo­loji ekibi Semerkand-Afrasyab’da kalenin doğu yüzündeki terasta yaptıkları kazıda VIII. yüzyıla tarihlendirdikleri Dar-el İmara denen idari yapıyı bul­muşlardır (15). 2000 yılında da bu yapının yakınındaki VIII. yüzyıla ait sarayın kazısına başlanmıştır. Çok sayıda boyalı alçı parçanın bulunduğu bu kazıda çıkarılan sarayın, kare planlı bir avluya açılan dört eyvanlı plan şemasına sahip olduğu anlaşılmıştır (15-16). Bu alanda yapılan kazılarda altı adet de köşk tes­pit edilmiştir.

Surlarla çevrili olan Tirmiz Sarayı, şehrin dışında konumlandığı için “Şehir Dışı Sarayı” veya “Hükümdar Sarayı” olarak adlandırılmaktadır (19-20). XI-XII. yüzyıllara tarihlendirilen Tirmiz Sarayı da dört eyvanlı avlulu plan şemasına sahiptir (20). Sarayın duvarları ve taşıyıcı ayakları pişmiş toprak levhalarla kap­lan­mıştır. Ancak bu levhaların üzeri daha sonra alçı süslemelerle tekrar kapatılmıştır. Bu alçı süslemelerdeki hayvan üslubu dikkat çekicidir(21-24).

Gazneli Devleti’nin kuruluşu hakkında kısa bir bilgi verilerek başlanan Gaz­neli Sarayları (25-54) bölümünde bu döneme tarihlendirilen saraylar incelen­miştir. Bunlar arasında en önemli yeri kuşkusuz Hilmend Nehri kenarına ko­numlandırılmış olan Leşger-i Bazar Sarayları oluşturmaktadır (27). Bugün Afga­nistan sınırları içerisinde bulunan ve 8 km. uzunluğunda 2 km. eninde büyük bir metropol oluşturan Bust harabeleri içerisinde çok sayıda saray ve köşk yapısı bulunmaktadır (27). Tamamı kerpiçten yapılmış olan Leşger-i Ba­zar, bir çekirdek etrafına çeşitli yapı gurupları eklenerek oluşturulmuştur (30-33). Bunlardan en eskisi Merkez Saray olarak adlandırılan yapıdır. Nehir terasına iki katlı olarak inşa edilen yapı, kuzey-güney doğrultuda dikdörtgen planlıdır (30). Büyük Nehir Köşkü olarak adlandırılan yapı da iki katlıdır (32). Çeşitli tarihi kaynaklardan alıntılar yapılarak; Merkez Saray ve Büyük Nehir Köşkü’nün Gaznelilere değil Samanîlere ait olabileceği ve X. yüzyıla tarihlene­bileceği ifade edilmektedir (33).

Külliyenin en büyük yapısını Gazneli Mahmud Sarayı oluşturmaktadır (34). Temeli tuğla, onun üzeri kerpiçle inşa edilen saray, dört eyvanlı açık avlulu plan şemasına sahiptir (36). Sarayın güney cephesinde kıble duvarına paralel iki sahınlı Leşger-i Bazar Ulu Camisi yer almaktadır (36). Leşger-i Bazar Sara­yı’nın taht salonundaki muhafızların tasvir edildiği freskler oldukça önemlidir (37-38). Burada yer alan fresklerin Uygur Duvar resimlerinin devamı olduğu gö­rül­mektedir (40-43). Leşger-i Bazar Sarayı duvar resimlerinde görülen ko­nu­ların Selçuklu sultanları tarafından hem İran’da hem de Anadolu’da devam ettirildiği belirtilmektedir (46).

Gazneli Mahmud’un oğlu 3. Mes’ud’un yaptırdığı saray kendi adıyla anı­lan minarenin 300 m. doğusunda bulunmaktadır (47). İnşasında genellikle ker­piç kullanılmış olan 3. Mes’ud Sarayı açık avlulu dört eyvanlı plan şema­sına sahiptir (47). Avlusu mermer döşeli olan yapının duvarlarında, mermer, pişmiş toprak ve alçı kaplama şeklinde zengin süslemeler yer almaktadır. Bu süslemeler içerisinde hayvan tasvirleri önemli bir yeri oluşturmaktadır (49-50). III. Mes’ud’un ölümünden sonra oğlu Arslanşah bu sarayı terk etmiş, 1221 yılında ise Cengiz Han bütün Gazne ülkesini yıkmıştır (54).

Selçuk Bey tarafından kurulan Büyük Selçuklu İmparatorluğu, Tuğrul Bey’in 1040 yılında Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenmesiyle tüm Hora­san’a hâkim olmuşlardır (55). Selçuklu Sarayları ve Köşkleri (55-107) başlıklı bu bölümde Selçuklu döneminde ve sonrasında ortaya çıkan Atabeğlikler dö­neminde inşa edilen saray ve köşkler incelenmiştir. Öncelikle Merv ve Rey gibi Selçukluların önemli şehirleri hakkında bilgi verilmiştir. Tarihi kaynaklar Merv’in XII. yüzyılda 200.000 civarında bir nüfusa, 10 kütüphaneye ve 12.000 cilt kitaba sahip olduğunu kanıtlamaktadır (56). Böylesine gelişmiş bir şehirde kütüphanelerle birlikte muhtemelen çok sayıda köşk ve saray da inşa edilmiş olmalıdır. Ancak bunlar büyük oranda günümüze ulaşamamıştır. Bazı araştır­macılar tarafından kütüphane olabileceği de belirtilen Büyük Kız Kalesi adlı köşk, iki katlı dikdörtgen planlı anıtsal bir yapıdır (57). Kerpiç malzemeden inşa edilmiş olan köşkün dış cepheleri yarım silindirik dilimlerle hareketlen­diril­miştir. Benzer bir kuruluşa sahip olan Küçük Kız Kalesi olarak adlandırılan yapıda dikdörtgen planlı iki katlı olarak planlanmıştır (59). Bu yapının da dış cepheleri yarım silindirik dilimlerle hareketlendirilmiştir. Her iki yapıda iç avlu ya da hol niteliğinde büyük bir mekân etrafında düzenlenmiş merkezi plana sahiptir (59).

Merv şehrindeki XI.-XII. yüzyıllara tarihlendirilen Saray: Sultan Köşkü ve Divanhane olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır (60). Kerpiç ve tuğla ile inşa edilmiş olan iki katlı yapı, dört eyvanlı açık avlulu plan şemasına sahiptir (61). Tarihi kaynaklar Moğol istilasıyla yıkılan Merv’de günümüze ulaşama­mış çok sayıda saray ve köşkün olduğunu bildirmektedir (63).

Büyük Selçuklu döneminin İran’daki önemli şehirlerinden bir diğeri Rey’dir (65). Kaynaklar Merv’de olduğu gibi burada da günümüze ulaşama­mış çok sayıda saray ve köşkün bulunduğunu yazmaktadır. Bu yapıların günü­müze ulaşamamasındaki etkenlerin başında ise 19. yüzyılda yapılan kimi res­mi ve bilimsel görünüşteki kazılar gösterilmektedir (65). Söz konusu kazılar­dan çıkan alçı parçalar Rey Sarayı’nın varlığını kanıtlamaktadır. Duvar süsle­me­si olarak kullanılan alçı panolardan birinde özellikle taht sahnesinin işlen­miş olması bu parçanın günümüze ulaşamamış olan Rey Sarayı’na ait oldu­ğunu düşündürmektedir (74-82). Selçuklu dönemi kazılarında Rey başta olmak üzere birçok şehirde insan boyutunda boyalı alçı heykeller bulunmuş­tur. Bu durum İslamiyet’in figür tasvirine yönelik tavrı konusunda erken ge­nelleme yapmanın yanlışlığını ortaya koymaktadır (83-96).

Selçuklu dönemi saray ve köşkleri anlatıldıktan sonra Irak ve Suriye’deki Atabeğlikler tarafından inşa edilen saraylar incelenmiştir (96-97). Bunlardan ilki Suriye’nin Rakka şehrinde bulunan Kasr El-Banat’dır (Kızlar Sarayı). İç Asya ve İran geleneğini sürdüren yapı, bir avlu etrafında eyvanların olduğu merke­zi plan şemasına sahiptir (98). Musul’da bulunan Kara Saray’dan günümüze iki eyvan ulaşmıştır (99). Moloz ve düzgün kesme taşla inşa edilen yapının duvarlarında zengin alçı süslemelerin olduğu kalan parçalardan anlaşılmakta­dır (100-102). Sincar Gu-Kummed Saray/Köşkü’nde yapılan kazılarda iki mekân tespit edilmiştir. Bu mekânlardan birinde mermer ve çini parçalar bulunmuştur (103). Yapının taştan oyulmuş taht nişi kalın bir bordürle çerçe­velenmiştir (103-105). Bölüm Büyük Selçukluların Anadolu’ya akınları ve Anadolu Selçuklu tarihi hakkında kısa bir bilgi ile sonlanmaktadır (106-107).

Çalışmanın ana konusunu oluşturan Anadolu Selçuklu Sarayları (109-265) başlıklı bölümde kaynaklardan ve arkeolojik verilerden hareketle tespit edi­len saraylar incelenmiştir. Anadolu Selçuklu döneminde başkent Konya ile taht şehirleri Antalya ve Alanya başta olmak üzere birçok kentte saray ve köşk­ler yaptırılmıştır (109). Ancak bu yapıların büyük çoğunluğu tamamen yok olmuştur. Söz konusu sarayların bazıları arkeolojik çalışmalar neticesinde ortaya çıkarılırken; bir kısmının ise sadece adı bilinmektedir (109). Kaynak­larda geçen bilgilerden hareketle isimleri ve yaklaşık olarak yerleri tespit edilen saraylara örnek olarak Akşehir Sarayı (109-110), Kayseri Sarayı (Dev­lethane) (110), Malatya Sarayı (110-111), Ankara Sarayı (112-113) ile Antalya Sarayı ve Aspendos Selçuklu Köşkü (113-116) sayılabilir. Bu yapılardan bazı­ları sadece kaynaklarda geçerken, bazılarına yönelik (Antalya Sarayı) bulun­tular mevcuttur.

Kalıntıları günümüze ulaşan saraylardan düzgün kesme taş malzemeyle inşa edilmiş olan Ani Sarayı (117-119) bodrumla birlikte üç katlıdır. Açık av­lulu ve tek eyvanlı plan şemasına sahip olan yapının renkli taş işçiliği ile hare­ketlendirilmiş taç kapısı dikkat çekicidir. Sarp bir kaya üzerine kurulmuş olan Hasankeyf “Büyük Saray” (120-122) moloz ve düzgün kesme taş malzeme ile inşa edilmiştir.  Kazılarla ortaya çıkarılan Diyarbakır Sarayı (120-126) dört ey­van­lı açık avlulu plan şemasına sahiptir. Avlunun ortasındaki çini ve mozaik kaplamalı selsebil ve havuz oldukça önemlidir. Yazar klasik mozaik tekniğinin Türk Sanatı’nda ilk defa bu yapıda kullanılmış olabileceğini ifade eder (125). Günümüzde Kayseri Şeker Fabrikası’nın arazisi içinde kalan Kayseri Keykuba­diye Sarayı (126-129) kazılarla ortaya çıkarılmaya çalışılan eserlerdendir. Ya­pılan kazılar sonucu çıkarılan buluntulardan Keykubadiye Sarayı’nın geniş bir araziye serpiştirilen çeşitli köşklerden oluşan bir külliye olduğu anlaşılmakta­dır (129).

Akdeniz’e uzanan bir yarım ada üzerine kurulu olan Alanya İç Kale Sarayı (129-142) Selçuklu Sultanları için kışlık merkez görevi görmüştür. Sarayın taht salonu üç yandan revaklarla çevrili açık avlulu ve tek eyvanlı bir planla­maya sahiptir (135). Sarayın kazılarında çok sayıda çini ve alçı ile birlikte duvarlarda zikzaklardan oluşan freskler bulunmuştur. Alâeddin Keykubad’ın unvan ve lakaplarının yazılı olduğu sekiz köşeli yıldız çini, bugüne kadar bulu­nan tek örnek olması bakımından önemlidir (140).

Anadolu Selçukluların başkenti Konya’nın merkezinde Alâeddin Tepesi olarak adlandırılan höyüğün kuzey eteğindeki yapı kalıntısı Konya 2. Kılıç Ars­lan (Alâeddin) Köşkü (143-160)’dür. Kitabesinden 2. Kılıç Arslan tarafından yaptırıldığı anlaşılan saraydan günümüze küçük bir köşk kalıntısı ulaşmıştır. Kalan izlerden yapının düzgün kesme ve moloz taşla birlikte tuğla ve kerpiç malzemeyle inşa edildiği anlaşılmaktadır (148-150). Günümüze sadece kalın­tıları ulaşan yapının planı anlaşılamamaktadır. Ancak yapılan kazılarda son de­rece önemli çini buluntular elde edilmiştir. Kılıç Arslan Köşkü Çinileri (152-157) başlıklı bölümde bu çini buluntular incelenmiştir. Bunlar arasında olduk­ça zahmetli ve pahalı bir teknik olan minai (heft reng-yedi renk) tekniğinde yapılmış olan örnekler kullanım yeri belli olan şimdilik ilk ve tek saray çinisi ol­ması bakımında önemlidir (152). Kılıç Arslan Köşkü Alçı Bezemeleri (157-160) adlı bölümde köşkün kazılarında çıkarılan zengin alçı parçalar tanıtılmış­tır. Günümüzde farklı müzelerde sergilenen alçı örnekleri Selçukluların çini süs­leme kadar zengin alçı süslemelere de sahip olduğunu göstermesi bakı­mından önemlidir.

Yazarın 37 yıl kazı başkanlığını yürüttüğü Kubad Abad Sarayı (160-265) kitabın en geniş bölümünü oluşturmaktadır. Kalıntıları büyük oranda günü­müze ulaşan tek Selçuklu Sarayı olması ve hakkında çok bilgi bulunmasından dolayı bu bölüm çok sayıda alt başlığa bölünmüştür. Planı ve mimarisi anla­şılabilen günümüze ulaşmış tek Selçuklu Sarayı olan Kubad Abad Sarayı Bey­şehir Gölü’nün güneybatı kıyısında kayalık bir yarım ada üzerine kuruludur (160-161). Bölümün girişinde sarayın kuruluşundan günümüze kadar geçirdi­ği dönemler ve tarihçesi hakkında bilgi verilmektedir. Selçuklu tarihçisi İbn- Bibi sarayın inşa macerasını eserinde ayrıntılı olarak anlatmaktadır. İbn-i Bi­bi’nin anlatımlarından sarayın planının bizzat Alâeddin Keykubad tarafından çizildiği ve sultanın av emiri ve mimarı olan Sadeddin Köpek tarafından yaptı­rıldığı anlaşılmaktadır (161-162). Saray bu yönüyle de oldukça önemlidir.

Kubad Abad Külliyesi (167-182) alt başlığında sarayı meydana getiren birimler ve bunların birbiriyle olan ilişkileri hakkında bilgi verilmektedir. Kül­liye, sur ile kuşatılan birbiriyle bağlantılı avlular içine serbest düzende yerleş­ti­rilmiş köşk ve hizmet binalarından oluşmaktadır. Kubad Abad bu yönüyle Edirne ve Topkapı saraylarına öncülük etmiştir (168). Külliyeyi oluşturan bu köşk ve hizmet birimleri ayrıntılı olarak tanıtılmıştır.

Külliyenin 2. avlusunda bulunan Küçük Saray (182-187) iki katlıdır. Üst katı insan eliyle yıkılmış olan yapının zemin katı, planı anlaşılacak kadar sağlamdır. Düzgün kesme taşla kaplı olduğu anlaşılan yapının planı; taç kapıdan sonra bir vestibül, salon (hol) ve taht eyvanı ile bunların iki yanına dizilen odalardan oluşmaktadır (184). Küçük Saray’ın güneyinde göl kıyısında kurulmuş olan iki bölümlü Tersane (Kayıkhane) (187-189), bugün için Anadolu Selçuklu Döne­minden günümüze ulaştığı bilinen tek göl tersanesidir.

Külliyenin en büyük yapısı 3. avlu içerisinde bulunan Büyük Saray’dır (190-197). Yapı, ön avlu, kabul salonu ve harem denilen üç ana bölümden oluş­mak­tadır. Plan olarak Küçük Saray’ın planını tekrar etmektedir. Kaba yontu ve moloz taşla inşa edilen yapının duvarları ahşap hatıllarla desteklenmiştir (193). Büyük Saray’ın kazısında çok sayıda çini bulunmuştur. Ancak bunlar ayrı bir başlık altında inceleneceği için burada değinilmemiştir. Büyük Sa­ray’ın duvarına bitişik olarak inşa edilmiş olan Büyük Saray Hamamı, soyun­malık, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden oluşmaktadır (195-197).

Kubad Abad Sarayı Külliyesi’nde sultanın av partileri düzenlediği düşünü­len ve Avlak (Paradayson) olarak adlandırılan bir alan da mevcuttur (198-199). Beyşehir Gölü’nde Kubad Abad Sarayı kıyısından yaklaşık 3,5 km kadar kuzeydoğuda kayalıklardan oluşan bir ada üzerindeki yapı Kız Kalesi (199-210) olarak adlandırılmaktadır. Bizans dönemine ait bir geçmişe sahip olan Kız Kalesi Selçuklu sultanları tarafından yeniden düzenlemiş ve dinlenmek, eğlenmek ve korunmak üzere kullanılmıştır (199-200).

Kubad Abad Sarayı mimari buluntuları bu şekilde sonlandırılırken kısa bir değerlendirme yapılmıştır. Bu bölümde tespit edilen yarım daire planlı büyük çini fırını da anlatılmaktadır. Bunun dışında külliyenin inşası sırasında çini usta­larının sarayın çeşitli yerlerine geçici fırınlar yaparak çalıştıklarını, daha sonra da bunları bozarak kapattıkları ifade edilmektedir (210).

Mimari ve çini fırınlarıyla ilgili gerekli bilgiler verildikten sonra sarayın mimari dekorasyonunda en önemli yeri tutan çinilerin anlatıldığı, Kubad Abad Çinileri (211-240) başlıklı bölüm gelmektedir. Sır altı ve lüster teknikle­riyle işlenen Kubad Abad çinilerinde, insan, hayvan ve bitkisel tasvirlerin ya­nında; çift başlı kartal, tavuş kuşu, hayat ağacı, sfeks, ejder, siren ve grifon gibi fantastik yaratıklar da işlenmiştir (211). İçerisinde mavi rengin kullanıldığı ve ‘sır içi boyama’ olarak adlandırılan bir gurup lüster çini oldukça ilginç ör­nek­lerdir (222). İnsan tasvirleri içerisinde elinde kadeh ya da çiçek tutan, bağdaş kurarak oturmuş insan figürleri İslamiyet öncesi Türk resim ve heykel sanatının devamı niteliğindedir (218). Çinilerin saray duvarlarına yerleştiril­mesinde sekiz kollu yıldız ve haç kompozisyonu uygulanmıştır (222).

Kubad Abad çinileri arasında Depo Çinileri olarak adlandırılan örnekler de ilginç bir gurubu oluşturmaktadır. Zeminden 140 cm derinde ve 16 kat halin­de istiflenmiş olarak bulunan yıldız ve haç biçimli çiniler sarayın diğer bölüm­lerinde bulunan çinilerden farklıdır (225). Depo çinileri arasında okunun yayını çeken avcı figürü ile yorgan altında yatan erkek ve kadın figürü ilk kez burada karşımıza çıkan örneklerdir (227).

Kubad Abad Sarayı bezemeleri arasında bir diğer gurubu Alçılar (240-245) oluşturmaktadır. Anadolu Selçuklu Sanatında çok fazla tercih edilmeyen ve çi­niye oranla daha dayanıksız bir malzeme olan alçılar maalesef büyük oran­da yok olmuştur. Yapılan kazılardan dolap nişi şeklinde küçük parçalar tespit edilebilmiştir.

Sarayın günlük kullanım eşyaları arasında en önemli yeri alan seramikler yapım tekniklerine göre: Lüster Seramikler (249), Seladon (250), Sgraffitto Seramikler (250-251), Slip Teknikli Seramikler (252), Tek Renk Sırlı Seramikler (252-253) ve Sırsız Seramikler (254) olmak üzere alt başlıklar halinde tanıtıl­mıştır. Anadolu Selçuklu sultanlarının yaşadığı sarayda kullanılan bu eserler muhtemelen dönemin en iyi işçiliğine sahip seramikleriydi. Ancak diğer eser­lere oranla tahrip olması daha kolay olan seramikler büyük oranda kırık ola­rak bulunmuştur.

Kazılar sırasında çıkarılan küçük buluntular arasında diğer bir gurubu Cam­lar (255-258) oluşturmaktadır. Özellikle Suriyeli ustalar tarafından yapıl­dı­ğı kabul edilen 30,5 cm. çapındaki tabak dikkat çekicidir. Kazılarda çıkarılan Metaller (258-262): temrenler, çakmak, kilit, kâse, kapı aksamına ve süsle­mesine ait parçalar, binicilikle ilgili buluntular ve gemi yelken makarası şek­lin­de sıralanabilir. Bunlar arasında kedi şeklindeki bronz kilit ilginç bir örnektir.

Tarih öncesi bir yerleşim yeri üzerine kurulmuş olan Kubad Abad kazıların­da çıkarılan buluntular Tarih Öncesi Kubad Abad (262-263) başlıklı bölümde incelenmiştir. Bu bölümde Küçük Saray’ın avlusunda bulunan Erken Tunç Çağı’na ait mezardan çıkan zengin buluntular dikkat çekicidir. Son olarak; Hel­lenistik ve Roma Dönemlerinde Kubad Abad ve Çevresi (264-265) başlıklı bölümde Küçük Saray’ın duvarlarında tespit edilen devşirme malzemeler ta­nı­tılarak bölüm sonlandırılmıştır. Bu şekilde Anadolu Selçuklu Sarayları ve Ku­bad Abad Sarayı ile ilgili bölüm tamamlanmıştır.

Anadolu Selçuklu sultanları önemli şehirlerde inşa ettirdikleri sarayların dışında, ormanlar, bağlar, bahçeler içinde; akarsu, deniz ve göl kenarlarında çok sayıda köşk yapısı inşa ettirmişlerdir. Anadolu Selçuklu Köşkleri (267-280) başlıklı bu bölümde kaynaklardan ve arkeolojik verilerden hareketle tespit edilen bu köşkler incelenmiştir. Alanya Şikârhane Köşkü (268), Alanya Buzağı Avlusu Köşkü (268-271), Kayseri Argıncık (Cırgalan) Haydar Bey Köşkü (271-273), Kayseri Hızır İlyas Köşkü (273-276), Malanda Köşkü (276-279) ve Alara Kalesindeki Köşk (279-280) olmak üzere bu bölümde altı adet köşk tanıtılmış­tır. Kalıntıları günümüze ulaşan bu köşklerin çoğunluğu iki katlı bazıları ise tek katlıdır. Hem eğlence ve av köşkü hem sultanların yolculuklarda konaklama ve dinlenme yeri hem de haberleşme ve denetleme yeri olarak kullanılan bu yapılarda: hamam, çeşme, sarnıç ve kuyulara su getiren künkler bulunmakta­dır (267).

Taht-ı Süleyman Sarayı (281-292) adlı bölümde İran’da kurulmuş olan İlhanlı Dönemine tarihlendirilen bir külliye incelenmiştir. Akameniş, Sasani ve Moğol döneminden yapıların bulunduğu külliye Güney Azerbaycan’da bir krater gölün kıyısına yazlık saray olarak inşa edilmiştir (281-283). Farklı dö­nemlere ait çok sayıda yapıdan meydana gelen külliyenin sekizgen planlı köşk­leri dikkat çekicidir (285-286). Yapılan kazılarda sarayın içten ve dıştan zen­gin çinilerle bezendiği tespit edilmiştir. Söz konusu çinilerin hamur ve işçi­lik kalitesi ile motif ve kompozisyon bakımından Selçuklu saraylarındaki ör­neklerle olan benzerliği Taht-ı Süleyman Sarayı’nın ‘Post-Selçuklu’ olarak ad­lan­dırılmasına olanak sağlamıştır (287). Bu gerekçeyle de yapının çalışmaya dâhil edildiği ifade edilmiştir.

Ayrı bir Değerlendirme başlığı olmayan kitapta, her bölümün sonunda ya­pılan kısa değerlendirmelerle birlikte Son Söz (293-299) bölümü biraz da bu eksikliği kapatacak nitelikte hazırlanmıştır. Bu bölümde çalışmadan elde edi­len bilgilerin genel bir yorumlaması yapılmıştır. Bu bağlamda kitabın esas ko­nusunu oluşturan Selçuklu saray ve köşklerinin, öncülleri ve ardılları ile sıkı bir ilişki içerisinde olduğu vurgulanmıştır. Bununla birlikte Türklerin İslamiyet öncesindeki geleneklerini devam ettirmelerinin yanında karşılaştıkları yeni kültürlerden de etkilendikleri ifade edilmektedir (293-296). A.U. Pope tara­fından İran tarihi ve sanatları üzerine hazırlanan 14 ciltlik eserde Büyük Sel­çuklu İmparatorluğu döneminde oluşan stil için kullanılan ‘Selçuklu Rönesan­sı’ deyimi oldukça önemlidir (294). Türk İslam dönemi saraylarının genellikle külliye şeklinde çok sayıda yapıdan meydana geldiği ve bu da İslam öncesin­deki “Çadırlı ordugâhların taşa tercümesi” olarak yorumlanmaktadır (295). Mimari açıdan genellikle dört eyvanlı açık avlulu plan şemasının görüldüğü sarayların büyük oranda tahrip olması kazı buluntularının önemini artırmıştır (296). Özellikle saray süslemelerinde kullanılan çiniler bu açıdan son derece önemlidir. Selçuklu saray çinileri arasında Kubad Abad çinileri ayrı bir yere sahiptir. Ancak Konya II. Kılıçaslan Köşkü’nde bulunan minai çini, şimdilik kullanım yeri bilinen tek minai örnek olarak belirmektedir (296).

Son olarak yazar, gerek İran’daki gerekse Anadolu’daki Selçuklu saray ve köşklerinin yoğun tahribata uğradığını belirterek; mevcut verilerle bir genel­leme yapmanın yanlış olacağını vurgulamaktadır. Ayrıca arkeolojik çalışma­larda somut verilere ve bilgilere ulaşmanın önündeki en büyük engelin doğal afetler kadar uzman ve aydın sayılacak insanların olduğu ifade edilerek çalış­ma noktalanmıştır (299).  Bibliyografya (301-316) bölümünde çalışmada ya­ra­rlanılan kaynakların tamamı yazar soyadlarına göre alfabetik olarak sıralan­mıştır. En sonda ise elektronik kaynaklara yer verilmiştir (316).

Kitap, İslamiyet Öncesi Türk döneminden başlayarak; Anadolu Selçuklula­rın sonuna kadar Türklerde saray mimarisini derli toplu konu edinmesi bakı­mından oldukça önemlidir. Kaynaklardan tespit edilen ve çoğunluğu günü­müze ulaşamayan Anadolu Selçuklu ve öncesine ait saray ve köşklerin bir bü­tün olarak bilim dünyasına sunulmuş olması kitabın önemini artırmaktadır. Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra, Selçuklu sultanlarının kullandığı sarayların büyük çoğunluğu önemini yitirmiş ve zamanın yıpratıcı etkisine ma­ruz kalmıştır. Buna insan eliyle yapılan müdahaleler de eklenince söz ko­nusu yapılar için kaçınılmaz son hızlanmıştır. Bu çalışmayla en azından kalıntı­ları bulunan yapıların belgelenmesi sağlanmıştır. Ayrıca günümüze ulaşan örneği bulunmadığı için bilinmeyen Selçuklu konut mimarisi hakkında da bilgi edinmemizi sağlayan köşkler kitabın önemini artırmaktadır. Sonuç olarak kitap; Anadolu Selçuklu ve öncesi, saray mimarisi hakkında önemli bir eksik­liği kapatacak nitelikte bir eser olarak değerlendirilebilir.

A. ŞİMŞİRGİL, Otağ II: Emir Timur. İstanbul 2017. Timaş Yayınları, 320 sayfa (7 resim ile birlikte). ISBN: 9786050825336

­

Emir Timur’un Türk olup olmadığı mevzusunu ve devlet adamı özelliklerini irdeleyen Emir Timur: Otağ II adlı bu kitap Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil tarafın­dan kaleme alınmıştır. Kitapta, yazarın özgeçmişi ve Emir Timur’un siyasi ve askeri faaliyetleri anlatıldıktan sonra Takdim (9-10) Önsöz (11-14) ve Teşek­kür (15-17) kısımları okuyucuya sunulmaktadır. Kitap, Sahipkıran Emir Timur (19-61), Türkistan’da Birlik (63-122), Dünya Gücü (123-211), Vefatı ve Şahsi­yeti (213-280) başlığına sahip dört ana bölümden oluşmakta, Sonsöz (281-282), Bibliyografya (283-288), Dipnotlar (289-293), İndeks (295-304) ve Re­simler, Fotoğraflar, Haritalar (307-320) kısımlarıyla da tamamlanmaktadır. Eser, 2017 yılında Timaş Yayınları tarafından basılmıştır.

Yazar, kitabın Takdim (9-10) kısmında Türkler için Osmanlı Tarihi’nin ve tarih ilminin önemini vurgulamaktadır. Önsöz (11-14) kısmında ise Timur’un Osmanlı Devleti tarihi açısından dönüm noktası olması sebebiyle günümüzde Timur hakkında çeşitli tartışmaların olduğundan bahsedilmektedir. Daha sonra ise, Timur’un kötü bir karakter olarak tanıtılması hatta SSCB egemenliği altında bulunan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’nde bu sistemin devam etme­si, Stalin’in baskısıyla mezarının açılması, Timur’un Türk Dünyası’nda sahip olduğu yer, Moğolların yakıp yıktığı yerleri onarması, Timur’un Oğuz Kağan tö­resine bağlılığı, Timur’un tecrübelerini bir kitap haline getirerek kendisin­den sonrakilerle paylaşması, günümüzdeki bazı devlet adamlarımızın Ti­mur’un önemli bir şahsiyet olduğunu belirten konuşmaları gibi konularda gö­rüş­lerini okuyucuların bilgisine sunmaktadır.

Kitabın birinci ana bölümü Sahipkıran Emir Timur (19-61) başlığını taşı­mak­tadır. Başlık altında ise Emir Timur’un doğumu, ailesi ve ailesinin görev­leri, bazı kaynaklarda Emir Timur’un doğumundan önce ve doğumu sırasında gerçekleş­tiği rivayet edilen bazı olaylar, Emir Timur doğduğu sıradaki devletler, Emir Ti­mur’un kimliği hakkında yapılan tartışmalar, doğulu ve batılı tarihçiler arasında Emir Timur’un Türk olduğu görüşüne varılması gibi konu­lardan söz edilmektedir. Daha sonra sırasıyla Emir Timur’un hükümdarlık tecrübesi için gençliğinde yetiş­tirilmesi, Timur öncesi Maveraünnehr’in du­rumu, Moğol İmparatorluğu’nun Cen­giz Han’dan sonraki durumu ve Emir Kazagan’ın Moğol İmparatorluğu’nu ida­re etmeye başlaması, Timur’un Emir Kazagan’ın ölümünden sonra Mavera­ün­nehr’deki faaliyetleri, Emir Timur’un hükümdarlığa giden yolda Emir Hüseyin ile arasındaki mücadelesi ve bundan dolayı başına kötü olaylar gelmesiyle sağ el ve bacağını eskisi gibi kullanama­ması gibi olaylar ayrıntılarıyla ortaya konmakta­dır. Ayrıca Çamur Savaşı ile ilgili mücadeleler ve bu savaştan sonra Moğolların Ma­veraünnehr’de halkın direnişi ile karşılaşması ve tarihte de bu direnişin “Serbedar­lar Direnişi” ola­rak bilinmesi, Emir Timur ile Emir Hüseyin arasındaki dostluğun bit­mesi ve Emir Hüseyin’in ölümüyle devletin başına Emir Timur’un geçmesi anlatıl­maktadır.

Kitabın ikinci ana bölümü olan Türkistan’da Birlik’ de (63-211) ise devletin merkezinin Semerkand olduğu, Timur’un devleti Çağatay kanunlarına göre yönetmesi siyasetiyle ilk olarak Harezm Seferi’ni düzenlemesi, Emir Timur’un gör­düğü rüyalar, Emir Timur’un Urus Han’a karşı sefer düzenlemesi ve Ha­rezm Emiri Yusuf Sufi’nin bunu fırsat bilip saldırıya geçmesi, Emir Timur’un Horasan’ı zaptı, Ali Müeyyed ve Emir Timur arasındaki geçen mezhep taraf­tarlığı konusun­da Emir Timur’un “ehl-i sünnet ve’l-cemaat” mezhebini be­nim­semesi, eşini ve ablasını kaybetmesi üzerine yaşadıkları ile ilgili bilgiler verilmektedir. Ardından Emir Timur’un Sistan Seferi ile güçlenmesi ve Bust Bölgesi’ndeki faaliyetleri, Emir Timur ve Şah Veli arasındaki Mazenderan Seferi sırasında yaşanan yoğun çatış­malar, düzenlenen yeni fetihler, Emir Timur’un yeni düşmanı Toktamış Han ve aralarındaki mücadeleler, Emir Ti­mur’un Bağdat’a yaklaşması üzerine devletin merkezinde huzursuzluklar çıkması, Anadolu’daki Türk beyliklerinin bu tehlike karşısında Emir Timur’a karşı birleşmesi, o dönemde İslam dünyasını sıkıntıya sokan Fazlullah Hu­rufi’nin özellikleri ve Emir Timur’un Fazlullah Hurufi’yi ceza­lan­dırması ile ilgili bilgiler okuyucunun bilgisine sunulmaktadır.

Kitabın üçüncü ana bölümü olan Dünya Gücü’nde (123-211) ise, Emir Ti­mur’un Toktamış Han’a ikinci bir sefer düzenlemesi ve Toktamış Han’a karşı ağır darbeler vurması, Emir Timur’un Hindistan Seferi ve Delhi bölgesindeki faaliyet­leri, Emir Timur’un Anadolu’da kendisine karşı kurulan ittifakla karşı karşıya kal­ması, Emir Timur’un Azerbaycan Valisi olan oğlu Miranşah ile uğraşması, Ahmed Celayir ve Kara Yusuf’un Yıldırım Bayezid’i Timur’a karşı kışkırtması ve Emir Timur’un Memlük Devleti’ne karşı faaliyetleri hakkında da bilgiler verilmektedir. Daha sonra Emir Timur’un Şam’daki dini faaliyetleri, İbn-i Haldun ile sohbeti, Bağ­dat’ı ele geçirmesi, Osmanlı Devleti ile savaşın kaçınılmaz hale gelmesi ve Yıl­dırım Bayezid’den istekleri, Yıldırım Bayezid’in özellikleri, Emir Timur ve Yıldırım Bayezid’in askeri faaliyetleri ortaya kon­maktadır. Daha sonra Timur ve Yıldırım Ba­yezid arasında gerçekleşen Ankara Savaşı ve sonrasında yaşananlar hakkında tüm ayrıntılar okuyuculara sunul­maktadır. Ardından Emir Timur’un İzmir’i fethi, Yıldı­rım Bayezid’in intihar ederek ölüp ölmediği ve kafesle gezdirilip gezdirilme­diği tar­tışması, son ola­rak da Emir Timur’un Anadolu’dan ayrıldıktan sonra Gür­cüler üze­rine sefer düzenlemesi ve Emir Timur’un Çin seferine ilişkin bilgiler verilmektedir.

Kitabın dördüncü bölümü olan Vefatı ve Şahsiyeti’nde (213-280) ise Emir Timur’un sağlık durumu, vefatından önce vasiyetleri, vefatı, cenaze işlemleri, ailesi, eşleri ve çocukları hakkında bilgi verilmektedir. Ayrıca Emir Timur’un fiziki özellikleri, meclisindekilere hitap şekilleri ve kendisinin vasıfları sıralan­maktadır. Öte yandan başarı prensipleri, askeri seferlerdeki önemi, kurduğu istihbarat teşkilatının faaliyetleri, posta tatarlarının özellikleri, Emir Timur’un eseri olan Tüzükat hakkında bilgiler, Emir Timur’un dini özellikleri, Emir Timur’un hocaları olan Hoca Şemseddin Külal, Seyyid Emir Külal, Mevlana Zeyneddin Ebubekir Tayabadi ve Mir Seyyid Bereke üzerinden Emir Timur’un âlimlere önem vermesi gibi mevzular ortaya konmaktadır. Daha sonra Emir Timur’un ticaretle ilgili meselelerde başka ülke hükümdarlarıyla arasında ge­çen yazışmalar, Semerkand’ın ilim merkezi olma özelliği, Emir Timur zama­nın­da kadının yeri ve önemi, Emir Timur’un suçluları cezalandırma biçimleri, Emir Timur’un dünyada gelmiş geçmiş en büyük dört imparatordan biri ol­duğu yorumu ve son olarak SSCB lideri Josef Stalin’in 1941 yılında Emir Ti­mur’un mezarını açtırması gibi olaylar ayrıntılarıyla incelenmektedir.

Kitabın Sonsöz (281-282) kısmında ise kitabın faydası, bazı tarihçilerin eserlerinde Emir Timur’a ağır hakaretler etmesi, Emir Timur’a önyargıyla ba­kılması, Emir Timur’un cihat faaliyetlerinde bulunmadığı ile ilgili eleştiriler, Emir Timur’un Türk Tarihi’nde askeri strateji bakımından çok önemli bir yeri olduğu, Emir Timur’un en büyük özelliğinin ise Türk ve Müslümanları birlik ve beraberlik içinde bir bayrak altında toplaması olduğu vurgulanmaktadır.

Pausanias, Hellas’ın Tasviri I. 1. 1 – I. 3. 5., Çev. N. Eraydın Libri III (2017) 512-529. 

Абдурахман ал-Газигумуки, Краткое Изложение Подробного Описания Дел Имама Шамиля. Калуга 1281 Н (Hulasat At-Tafsil An Ahval Al-İmam Şamuyl), Перевод с арабского, введение, комментарии и указатели Н.А. Тагировой, Москва, 2002. Изд. «Восточная литература» РАН, 316 sayfa.

­

Şeyh Şamil, Kafkasya özgürlük hareketinin sembolü olarak, sadece Kafkas­ya’da değil, aynı zamanda Osmanlı ülkesi ve diğer İslam toplumlarında da büyük bir ün ve saygıya nail olmuş ve Kafkasya tarihinin mümtaz bir şahsiyeti olarak günümüze kadar bu özelliğini yitirmeden yaşamayı başarmıştır. Ay­rıca, Şamil bilindiği üzere, Rus subay, bürokrat ve Çar üzerinde de büyük saygı uyandırmış olan güçlü bir tarihsel şahsiyettir. Nitekim Şamil yakalandıktan sonra kendisi Rusya’da bir esirden ziyade misafir gibi karşılanmış ve bu kim­seler nezdinde büyük saygı uyandırmıştı.

Şamil teslim olduğu sırada ve sonrasında Rus asker ve devlet adamları ta­rafından oldukça büyük bir saygı görmüş ve kendisine bir esir gibi değil misa­fir gibi davranılmıştı. Knez Baryatinkiy, İmam Şamil teslim olduktan sonra, onu ilk önce Tiflis’e daha sonra ise Harkov’a göndermiş ve nihayet Çar II. Ale­ks­andr’ın emri ile Çar’ın bu sırada bulunduğu Çuguyev’e getirilmişti. Çar burada Şamil’i kucaklamış ve hatta onu öpmüştü. Bu arada Çar Şamil’in yaşayacağı yer olarak da Kaluga’yı belirledi ve Şamil bir müddet burada yaşadı.

Hayatı ve mücadelesi efsaneleşmiş olan bu kadar önemli bir tarihsel şah­siyete ilişkin elbette ki bütün bilgi ve kaynaklar büyük bir önemi haizdir. İşte bu çalışmamıza konu olan “Краткое Изложение Подробного Описания Дел Имама Шамиля. Калуга 1281 Н (Hulasat At-Tafsil An Ahval Al-İmam Şamuyl)” isimli eser, Şeyh Şamil’in damadı Abdurrahman Al-Gazigumuk tarafından Şeyh Şamil’in yanında yaşarken Kaluga’da Arapça kaleme alınmış olan hatıratının Rusça’ya tercümesi ve Arapça tıpkıbasımını içermektedir. El yazma eserin Rusça tercümesi ve bu eserin yayıma hazırlanması N. A. Tagiro­va tarafından yapılmıştır. Abdurrahman Al-Gazigumuk’un hatırat türündeki bu el yazma eseri Şeyh Şamil’in esir edilmesinden Rusya’da yaşadığı bir döne­mi de aydınlatan önemli bir ilk kaynak niteliğindedir. Zira bu sürece bizzat kendisi Şamil’in yanında tanıklık etmişti.

Abdurahman Al-Gazigumuki’nin kaleme almış olduğu Arapça yazılmış olan hatırat türündeki eser 19. yüzyılın 20–50. yıllarında Kafkasya’nın Kuzey Doğu halklarının bağımsızlık savaşının lideri İmam Şamil için kaleme alınmış­tır. Kaluga’da birkaç yıl yaşayan el yazmasının yazarı Abdurrahman al-Gazigu­muki, İmam Şamil’in Kafkasya’daki son dönem faaliyetleri ve esir edilmesi koşulları hakkında oldukça detaylı bilgiler vermektedir. Eserde Şamil ve ailesi­nin Rusya’ya gelmeleri ve Kaluga’daki yaşamları ve ayrıca eser dönemin Sank-Petersburg ve Kaluga şehirlerinin yüksek zümresi ve bu zümrenin ünlü esir Şamil ile olan ilişkisi hakkında da önemli bilgiler içermektedir. Çeviri Rus Bilimler Akademisi Sankpetersburg Doğu İlimleri Enstitüsü Elyazmaları şube­sindeki nüshadan yapılmıştır.

A. Tagirova tarafından yayıma hazırlanan eser on başlık altında oluştu­rul­muştur:

Абдурахман из Газигумуха и его сочинение «Хуласат ат-тафсил ан ахвал ал-имам Шамуйл» (ss. 5-42); Хуласат ат-тафсил ан ахвал ал-имам Шамуйл (43-145); Комантарии (145-171); Список сокращений (ss. 171-172); Литература (ss.172-178); Указател имен (ss. 178-185); Указател географических названий (ss. 185-190); Словарь терминов и заимство­ванных слов (190-193); Приложение. Факсимиле текста (ss. 193-317); Summary (s.317). kısımlarından oluşan kitap toplam 316 sayfadır.

Birinci başlık altında Kafkas halklarının ve özellikle Dağıstan tarihine ilişkin kaynaklar arasında Arapça kaynakların önemi vurgulanmakta ve bu kaynaklar hakkında detaylı bilgiler sunulduktan sonra Abdurahman Al-Gazigumuk ve eseri “Hulasat At-Tafsil An Ahval Al-İmam Şamuy” hakkında oldukça doyu­rucu bilgiler verilmektedir.

Çevirmenin verdiği bilgilere göre, Abdurrahman al-Gazigumuki Şeyh Şamil hareketinin aktif katılımcısıydı. Abdurrahman Şamil’in eşi Zahide’nin kardeşi ve Şamil’in büyük kızı Nafisat’ın eşiydi. Yani Şamil’in damadı idi. Ab­dur­rahman Şamil’i terk etmemiş ve Şamil’in esir alınmasından sonra da Kaluga’daki onun bütün esirlik zorluklarını onunla birlikte paylaşmıştı. Abdur­rahman al-Gazigumuki eserini burada yani Kaluga’da kaleme almıştı. Tagi­rova, Abdurrahman’ın doğum tarihine ilişkin literatürde farklı bilgiler oldu­ğunu söylemekle birlikte babasının verdiği 1 Şubat 1862 tarihinin doğru ol­duğu inancındadır. Abdurrahman geleneksel bir eğitim almıştı. O İslam huku­kunu, Arapça grameri ve şiirini çok iyi bilmekteydi. Abdurrahman 1900 yılın­da vefat etti.

Eserin Rusça’ya tercüme eden ve yayına hazırlayan Tagirova bu bölümde Abdurrahman’ın babası hakkında da bilgiler vermektedir. Buna göre onun ba­bası Dağıstan din âlimleri içerinde önemli bir yere sahipdi ve önemli bir Da­ğıstanlı ilim adamı ve hocaydı. Abdurrahman’nın babası Camaluddin, Arap edebiyatı hususunda bir otorite ve aynı zamanda Şeyh Şamil’in de Mürşidi idi. Şey Camaluddin 1862 yılında Osmanlı Devleti’ne gelmiş ve 1866 tarihinde İstanbul’da vefat etmişti.

Söz konusu başlık altında, Abdurrahman’ın el yazması hakkında oldukça geniş bilgiler verilmektedir. Verilen bilgilere göre Şey Şamil’în damadı Abdur­rahman’ın kaleme aldığı bu el yazma hatırat’ın bilinen 3 nüshası bulunuyor. Bu nüshalardan biri Rusya Bilimler Akademisi Doğu İlimleri Enstitüsü Sankpe­tersburg şubesi el yazmaları koleksiyonunda bulunmaktadır. Bu nüsha 122 sayfalık bir defter olup ölçüleri 11×17,5 cm’dir. Her sayfada 11 satır bulun­makta (sadece 1a’da^[1] 12 satır) ve bütün metin siyah mürekkep ile yazılmıştır.

Abdurrahman al-Gazigumuki kendi hatıralarını yaklaşık olarak 1279 H/1862 M tarihinde başlamış ve 1281 H/1864-1865 yılında tamamlamıştır. Ya­zar el yazmasında daha sonra gerçekleşen olaylar hakkında bazı eklemeler ve yorumlar da yapmıştır. Eserde geçen en geç tarih 1300 H/1883M (101a) tarihidir.

Eserin ikinci nüshası Rusya Bilimler Akademisi Dağıstan Bilim merkezi Ta­rih, Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü Doğu el yazmaları koleksiyonunda bu­lun­maktadır. Bu nüsha 95 sayfa olup 17,5×27,5 cm ölçülerinde olup her sayfa­da 13 satır bulunmaktadır.

Eserin üçüncü nüshası ise SSSR Bilimler Akademisi Tarih, Dil ve Edebiyat Enstitüsü Dağıstan Şubesi’nin bir bilim adamları komisyonu tarafından 1970 yılında Kuli kasabasında yaşayan Ali Abdullayev adlı bir şahısta bulunmuştur. Bu nüsha 216 sayfa olup her sayfada 11 satır bulunmaktadır.

Tagirova, Abdurrahman’ın el yazmasının içeriğine ilişkin bilgiler de bu baş­lık altında değerlendirilmiştir. Buna göre: Abdurrahman’ın hatıratı iki bölüme ayrılmaktadır. İlk bölümde (43b dâhil) İlk girişten (1b) ve kitabın yazılış amacı anlatıldıktan (1b-3b) sonra Şeyh Şamil’in son dönem faaliyetlerini ve onun tes­lim olunmasının koşulları anlatılmaktadır. Eserin bu bölümünde şu geliş­melerden bahsedilmiştir:

Şamil’in Dargo’dan Vedeno’ya geçmesi (3b); Şamil’in Kilatl dağına çıkması (5a); Son nokta olan Gunib’e çekilme (8a); Gunib savunması ve Şamil’in tes­lim olmasının koşulları (8b-42a); Şamil’in Baryatinskiy ile karşılaşması (42a-43b)

Eserin ikinci bölümü Şamil’in bir esir olarak Rusya’ya gelmesi hadiselerini içermektedir. Eserin bu kısmı 43a sayfasından başlamaktadır. Daha sonra Şa­mil’in Temir-Han-Şure, Çuguyev ve Petersburg’ta bulunması hakkında kısa bilgiler verilmiştir (53b-54b).

Hatıratın bu kısmında Şamil’in Kaluga’ya gelmesi (55b) , buradaki yaşamı, buradaki görülmeye değer yerler ve Petersburg yolculuğu (1277 H/1860 M.) ana gövdeyi oluşturmaktadır. Petersburg’da kâğıt fabrikasını ziyareti (60b-62a); Şeker fabrikasını ziyaret (62b); Moskova’ Sank-Petersburg arası demir­yolları hakkında bilgiler bulunmaktadır (77a-80a);

Krasnıy Sele’de tören (83a-88b); San-Petersburg’a gelinmesi ve buradaki fıskiyelerin anlatımı (89a-90a,93b-95b); Kronştadt’a yolculuk (95b-99a); Ad­mi­rateystva’daki (tersane) demirci hanelerin ziyareti (98b); Cam fabrikasını ziyaret (99a-99b), Darphane ziyareti (99b-101a); Zooloji bahçesi ziyareti (102a-105b); Rasathane ziyareti (112b-113a);

Kaluga’ya dönüş (109a); Şamil’in kızı Nacabat’ın tedavisi (110b-112b); Ca­maluddin’in Şamil’e ve oğluna mektubu (115b-116a, 119b-121a);

 Hatırat Sonuç (121a-122a) ve Kafkas Valisi Knez Mihail Nikolayev’e ithaf (122b) ile son bulmaktadır.

Bu başlık altında ayrıca Tagirova, Arapça’dan Rusçaya yapılan çeviride özel kişi ve yer adlarının vb. verilmesinde takip edilen yöntemler gibi teknik bil­giler de vermektedir.

Tanıtımını yaptığımız Tagirova’nın hazırladığı kitabın İkinci Başlığı altında (43-145. sayfalar) “Hulasat At-Tafsil An Ahval Al-İmam Şamuy” isimli eserin Rusça tercümesi verilmektedir. Eserin Rusça tercüme metni el yazması va­rak­larının numaraları gösterilmek suretiyle oluşturulmuş ve okuyucunun met­ni anlayabilmesi için oldukça yoğun bir şekilde dip notlar ile açıklamalar getirilmiştir. Burada harf sistemi ile dipnotlarla metin sayfalarında orijinal metindeki yazım hataları, eksik olan kısımlar vd. teknik açıklamalar yapılırken, bölüm sonunda ise bölüm sonu notlarında yorumlar kısmında özellikle me­tin­de geçen kişi isimleri, okuyucuya yabancı kavramlar, yer isimleri, halk ad­ları oldukça doyurucu bir şekilde açıklanmıştır ki, bu bölüm 145-171 sayfaları arasında 30 sayfa açıklamaları içermektedir. Kanaatimizce bu açıklamalar kıs­mında verilen Kafkasya’ya ilişkin bu detaylı yer ve kişiler hakkındaki bilgiler araştırmacılar için büyük bir kolaylık sağlamaktadır.

Bu bölümden sonra sırasıyla kısaltmalar listesi, kitabın kaynakça kısmı bu­lunmakta bunları Ayrıca eserde kişi ve yer indeksi takip etmektedir. Bu bölü­mün ardından Arapça eserde karşılaşılan terimler ve bazı yabancı kelimelerin açıklamaları bir sözlük şeklinde verilmiştir ki bu da okuyucunun işini oldukça kolaylaştırmaktadır.

Kitapta bu sözlükten sonra Abdurrahman al-Gazigumuki’nin hatıratının Arap­ça metninin tıpkıbasımı (kopyası) verilmiştir ki bu bölüm 195-316. sayfa­lar arası olup 121 sayfayı kaplamaktadır.

Eser İngilizce bir özet ve ardından içindekiler kısmı ile son bulmaktadır.

Ayrıca eser de 3 resime de yer verilmiştir. Bunlar: Şeyh Şamil’in oğulları Ga­zi­muhammed ve Muhammedşafi ile birlikte olduğu bir resim (26); diğeri İmam Şamil’in Naiblari ile tasavvur edilmiş bir gravür(28) ve Şamil’in Kalu’ga da yaşadığı evin resmi (28).

Sonuç olarak, Abdurahman Al-Gazigumuki’nin söz konusu hatıratında, İmam Şamil’in Kafkasya’daki son dönem faaliyetleri ve esir edilmesi koşulları, Şamil’in Petersburg ve Kaluga’daki hayatına ilişkin oldukça detaylı ve önemli bilgiler verilmektedir. Dolayısıyla, Kafkasya tarihinin bu önemli dönemine ve şahsiyetine ilişkin değerli bilgiler içeren bu eser Türkçeye kazandırılmalı ve konuya ilişkin araştırmacıların bilgisine sunulmalıdır. Ayrıca el yazması eseri Rusça’ya çeviren ve yayına hazırlayan N. A. Tagirova’ın, eserin Arapçadan Rusça­ya çevirisi dışında, yapılan açıklamalar, yorumlar, hazırlanan sözlük ve indeksler göz önünde tutulursa büyük bir emek harcadığı ve bu birikim ve emeğin övgüye nail olduğunu da ifade etmeliyiz.

J. J. NORWİCH, Bizans II: Yükseliş Dönemi (MS 803-1081). İstanbul 2013. Kabalcı Yayınları, 303 sayfa (18 resim ve 4 harita ile birlikte). Çev. S. H. Riegel. ISBN: 9786055093020

­

Roma İmparatorluğu’nun 395 yılında ikiye ayrılması ve Batı Roma İmparator­luğu’nun 476 yılında yıkılması itibariyle Roma İmparatorluğu’nun devamı olarak 1453 yılına kadar tarih sahnesinde boy göstermiştir. Doğu Roma İmpa­ratorluğu veya Edward Gibbon’un isimlendirmesiyle Bizans İmparatorluğu, Roma İmparatorluğu’ndan miras almış olduğu köklerini başlangıçta doğu kökenli bir batıl inanç olarak görülen ve daha sonra devletin resmi dini olan Hıris­tiyanlık ile birleştirip yeni bir kültür yaratmıştır. John Julius Norwich tara­fından yazılmış olan bu eser üç ayrı ciltten oluşmaktadır. Burada Bizans II: Yük­seliş Dönemi (MS 803-1081) isimli ikinci kitabın tanıtımı yapılacaktır. Bu kitap Bulgar Kralı Krum’dan Malazgirt Muharebesi’ne kadarki dönemi işlemektedir. Her bölüm başında antik bir kaynaktan pasaj ile giriş yapan bu eser Giriş (15-16) kısmından sonra yirmi ayrı bölümden oluşmaktadır.

Krum [800-814] (17-31) isimli ilk bölümde, yazarın bir önceki kitapta ayrıntı­lı bir şekilde bahsettiği ilk İkonoklazma, imparatoriçe Irene ve Charlemagne dö­nemlerini bu kitapta hatırlatmak için kısaca değinerek başlamaktadır. I. Nikephoros ve daha sonra imparator olan I. Mikhael Rangabe’nin Bulgar kralı Krum ile yapmış oldukları savaşlar ve ölümleri bahsedilmekte olup Ermeni asıllı Leon’un nasıl imparator olduğu irdelenmektedir.

İkonoklazmanın Dönüşü [814-829] (32-46) başlığını taşıyan ikinci bölümde, imparator olan V. Leon’un iç karışıkları engellemek için İkonoklazma devrini ye­niden başlatması ve yakın bir arkadaşı tarafından katledilmesi ayrıntılı bir şe­kilde sunulmaktadır. Yerine geçen II. Mikhael’in Slav Thomas isyanı ve etkin olmayan donanma yüzünden Girit ve Sicilya’nın Araplara kaybedilmesi ve kor­san yuvası haline dönmelerine üzerine durulmaktadır.

Thephilos [829-842] (47-55) ismine sahip üçüncü bölümde, babası II. Mik­hael’in ölümü üzerine tahta oturan Theophilos’un kişiliği, özellikleri, İslam kül­türüne olan ilgisi ve ele geçirdiği kaynak üzerine yaşadığı müsrif hayatı, imar pro­jelerini ve savunma harcamaları hakkında bilgiler verilmektedir. İslam kül­türüne hayranlığının yanı sıra hükümdarlığı boyunca İslam orduları ile yapmış olduğu savaşlar anlatılmakta ve ayrıca onun ölümü ile birlikte İkonoklazma dö­ne­minin de son bulduğuna değinilmektedir.

İkonaların Dönüşü [842-856] (56-62) isimli dördüncü bölümde, imparator The­philos’un ölümünden sonra karısı Theodora’nın toplamış olduğu konsil ile İkonak­lazmanın son bulması, ikonaların tekrar ortaya çıkması ve Bizans’ın Pavlikanlara yapmış olduğu kıyım aktarılmaktadır. III. Mikhael ve dayısı Bardas ile tahtını alması ile Araplar ile yapılan savaşlardaki başarıları anlatılmaktadır.

Patrikler ve Komplolar [857-866] (62-73) adlı beşinci bölümde başarılı bir dö­nem geçiren imparatorluğun yaşadığı dini karışıklar, kavgalar ve Doğu Kilise­si ile Batı Kilisesi’nin çıkar çatışmaları aktarılmakta olup son olarak Bulgarların Ortodoks inancına geçmesinden bahsedilmektedir.

Çifte Cinayet [866-867] (74-82) başlıklı altıncı bölümde, imparator III. Mi­kha­el ve dayısı Bardas’ın sarayda yükselen ve Basileios unvanı alan Ermeni asıllı Basileos tarafından öldürülmeleri anlatılmaktadır. Buna ek olarak Frank kralı Ludwing’e verilen imparatorluk unvanı tanınmakta ve Patrik Phoitos ile Pa­pa’nın çekişmelerine değinilmektedir.

Makedon Basileos [867-886] (83-92) ismine sahip yedinci bölümde, kanlı bir şekilde tahta geçen Basileos’un Araplara ve Pavlikanlara karşı yapmış oldu­ğu savaşlar, siyasi zaferleri ve imar projeleri ele alınmaktadır. Son olarak artık yaş­lı olan imparatorun çıkmış olduğu bir av gezisindeki şaibeli ölümü üzerine du­rul­maktadır.

Bilge Leon [886-912] (93-107) adlı sekizinci bölümde, tahta geçen VI. Le­on’un hukuk ile askeri alanlarda yapmış olduğu düzenlemeler, Bulgar ile Arap orduları ile yapmış olduğu savaşlar ve varis sahibi olabilmek için yaptığı evlilik­ler sebebiyle kilise ile ters düşmesi ve sonunda bu amacına ulaşması aktarıl­maktadır.

Romanos’un Yükselişi [912-920] (108-120) başlığını taşıyan dokuzuncu bö­lümde, imparator VI. Leondan sonra tahta geçen kardeşi Aleksandros’un 13 ay­lık kötü saltanatını ve Aleksandros’un yeğeni Konstantinos’un yaşının küçük olması sebebiyle kayınpederi sıfatıyla tahta geçen Romanos Lekapenos’un im­parator olması anlatılmaktadır.

Yumuşak Gaspçı [920-948] (121-137) başlıklı onuncu bölümde, tahtı koru­mak için oturan Romanos Lekapenos’un iktidar hırsına kapılması ile oğullarını tahta ortak etmesi ve Bulgarlarla yapılan savaşlar sonucu anlaşmalar sayesinde Bulgaristan’ın iyice zayıflamasına değinilmektedir. Son olarak imparator Roma­nos ve oğullarının düşüşü sonucu tahtın imparator VI. Leon’un oğlu VII. Kons­tantinos’a geçmesine değinilmektedir.

Tahsilli İmparator [945-963] (138-152) ismine sahip on birinci bölümde, do­ğuştan gelen meşru tahtına oturan imparator VII. Konstantinos’un eserleri hak­kında bilgiler vermektedir. İmparatorlukta ölümüne kadar yapmış olduğu değişiklikler anlatılmakta olup son olarak oğlu Romanos döneminde güçlü ge­neraller sayesinde Araplara karşı kazanılan zaferler doğrultusunda Girit adası ile Halep’in yeniden fethi ve imparator Romanos’un ölümü aktarılmaktadır.

Müslümanların Beyaz Ölümü [963-969] (153-173) isimli on ikinci bölümde, Romanos’un oğullarının yaşlarının küçük olması sebebiyle tahta Nikephoros Pho­kas geçmesi anlatılmaktadır. Doğuda Araplara karşı kazandığı önemli zafer­ler karşısında batıda ise yaşadığı diplomatik hezimetler, iktidarın vermiş olduğu güç ile sarhoş olan imparatorun halkın nefretini kazanması ve başında Ioannes Tsimiskes bulunduğu arkadaşları tarafından katledilmesi anlatılmaktadır.

Ioannes Tsimiskes (Çimiskes) [969-976] (174-187) tahta oturan Ioannes Tsimiskes’in fiziksel görünüşü, kişiliği ve yardımlarının anlatımıyla başlayan on üçüncü bölümde, kendisini imparator ailesine bağlamak için II. Romanos’u kız kardeşi Theodora ile yaptığı düğün aktarılmaktadır. Nikephoros’un yeğeni Bar­das Phokas’ın başlattığı başarısız isyan, Bizans İmparatorluğunun Ruslar ile yapmış olduğu savaşlar ve imparator Herakleios’tan (610-641) itibaren kaybe­dilen Suriye, Lübnan ve Filistin’in büyük bölümünü tekrar fetheden imparato­run 6 yıllık hükümdarlığı sonucu ölümünden bahsedilmektedir.

Genç Basileios [976-989] (188-198) başlığını taşıyan on dördüncü bölümde, II. Romanos’un oğlu Basileios’un hükümdarlığının ilk 13 yılı üvey amcası Basile­ios, asi generaller Bardas Phokas ve Bardas Skleros’a karşı tahtını koruması üze­ri­ne durulmaktadır. Tahtını korumak için Ruslardan yardım istemesi karşılı­ğında kız kardeşi Anna’yı Rus kralı Vladimir ile evlendirmesi ve Rusların Orto­doks olması anlatılmakta olup imparator Basileios’un Bulgarlara karşı aldığı ye­nilgi aktarılmaktadır.

Bulgar Kasabı [989-1025] (199-213) adlı on beşinci bölümde, Bulgarlara karşı aldığı yenilgi sonucu intikam yemini eden İmparator Basileios’un Bulgar­ları tamamen ortadan kaldırması ile Bulgaroktonos unvanı alması, imparator­luğa 8 yeni thema katması ve varis bırakmadan ölmesi ayrıntılı bir şekilde su­nul­maktadır.

Çöküş Başlar [1025-1041] (214-231) başlıklı on altıncı bölümde, Basile­ios’un ölümü sonrası boş kalan tahta kardeşi VIII. Konstantinos’un geçmesi ve ondan sonra kız kardeşi Zoe ile evlilik yoluyla imparator olan III. Romanos ve Paphlagonialı Mikhael’in hükümdarlıkları ve ölümleri anlatılmaktadır.

Paphlagonia Hanedanının Sonu [1041-1042] (232-241) ismine sahip on ye­dinci bölümde, IV. Mikhael ve karısı Zoe’nin evlatlık oğulları V. Mikhael’in kötü hükümdarlık dönemi ve sonunda bir darbe ile VIII. Konstantinos’un kızları Theodora ve Zoe’nin ortak hükümdarlar olarak tahta geçmeleri incelenmekte­dir.

Konstantinos Monomakhos ve Bölünme [1042-1055] (242-256) başlığını taşıyan on sekizinci bölümde, imparatoriçe Theodora ve Zoe’nin ortak yöne­timlerinin iyi gitmemesi sonucunda Zoe’nin üçüncü bir evlilik yaparak Konstan­tinos IX. Monamakhos’un imparator olması açıklanmaktadır. Bu imparatorun döneminde İtalya’da yaşanan kayıplar, neredeyse başarıya ulaşacak olan Geor­gios Maniakes ile Leon Tornikes isyanları ve doğu-batı kiliselerinin tartışmaları sonucu bölünme süreci ayrıntılı bir şekilde işlenmektedir.

Felaketin Başlangıcı [1055-1059] (257-266) başlığına sahip on dokuzuncu bölümde, halefi olmayan IX. Konstantinos’tan sonra tek başına tahta geçen Theodora ve onun yönetiminin seleflerinden daha iyi olduğu hakkında kıyas­lamalar yapılmakta ve onun ölümü sonrası tahta geçen VI. Mikhael’in kısa hü­küm­darlığına değinilmektedir. VI. Mikhael’in hükümdarlığı ona karşı tüm impa­ratorluğun ona karşı birleşerek ve başlarında Isaakios Komnenos’un bulun­duğu bir isyanla son bulması ile Isaakios Komnenos’unda zamansız ölümü sonucu kısa sürmüş hükümdarlığı incelenmektedir.

Malazgirt [1059-1071] (267-284) isimli yirminci ve son bölümde, tahta ge­çen imparator X. Konstantinos Dukas’ın hükümdarlığı ve ölümü sonrası tahta geçen Romen Diogenes ile Selçuklu Türkleri hakkında ayrıntılı bilgiler sunul­maktadır. Malazgirt Muharebesi’nin oluşum sebepleri, savaş anı, sonuçları ve daha sonra Aleksios Komnenos’un tahta oturup imparator olmasına kadarki karışık zamanlar hakkında bilgiler verilerek eser tamamlanmaktadır.

Bu eser İmparatorlar Listesi (285-286), Müslüman Sultanlar Listesi (287), Pat­rikler Listesi (288), Papalar Listesi (289-290), Kaynakça (291-295), Dizin (296-301) ve Yer Adları Dizini (302-303) ile en son kısımda bulunan on sekiz re­sim ile son bulmaktadır.

A. C. S. PEACOCK, Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu. İstanbul 2016. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 260 sayfa. Çev. Z. Rona. ISBN: 9786053326694

­

Burada tanıtımı yapılan kitap Selçuklu Tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan tarihçi A. C. S. Peacock tarafından “Early Seljuq History: A New Inter­pretation” ismiyle yazılan çalışmanın Türkçe’ye çevirisidir. Eser Haritalar ve Şekiller (VI), Kısaltmalar (VII) ve Teşekkür (XI) kısımları ile başlamakta Giriş (1-19)’in ardından yedi ana bölümle devam edip Sonuç (191-195), Notlar (197-237), Kaynakça (239-252) ve Dizin (253-260) kısımlarıyla nihayete ermekte­dir. Yazar, kitabın her bölümünde konuya girmeden önce bu bölümdeki ama­cının ne olduğunu ve bu konuyla ilgili bölümde ne anlatmak istediğini be­lirtmiştir.

Giriş; Ortaçağ ve Modern Tarih Yazımında Erken Selçuklular (1-19)’da bu kitabın, aşiretten imparatorluğa geçiş süreci üzerinde durmakta olduğu ve özellikle Selçuklu Sultanı Alp Arslan’ın ölümüne kadar ki dönemi kapsadığı be­lir­til­mektedir. Yazar, bu kitapla, Selçuklu Devleti’nin kuruluş dönemiyle ilgili geleneksel imajı yeniden irdelemek ve değerlendirmek istemiştir. Ayrıca bu incelemeyi yaparken, sultanları ve vezirlerini ön plana almak yerine, ilk sultanlarında bir parçası olmaya devam ettikleri göçebe aşiretlerin toplumsal dinamiklerine odaklanmıştır. Selçuklu istilaları kalıcı demografik ve siyasal so­nuçlar yaratan bir göçü. Erken Selçuklu dönemine ait kaynakların arzu edilen­den çok daha az ama belki de çoğu kez varsayılandan daha fazla olduğunu kabul ettiğimize göre, bu kitap temelde ne Selçuklular, ne de ardıllarıyla ilgili kesin bir şeyler kanıtlamanın peşindedir. Yazarın amacı, konuya bugüne de­ğin okuduklarımızdan daha kapsamlı ve çok yönlü bir yorum getirebilmekte­dir.

I. Bölüm; Selçukluların Ortaya Çıkışı ve İlk Dönemleri (21-54) bölümünde yazar Selçukluların ortaya çıkışına ilişkin kanıtları ve ilk Selçuklu göçlerini ele almıştır. Selçukluların ortaya çıktığı bozkır ortamını incelerken, onların, Batı Avrasya’nın siyasal yapısını kökten değiştiren daha kapsamlı bir dizi göç bağ­lamında değerlendirilmeleri gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca, Selçukluların kök­lerinin Rusya’nın güneyindeki Hazar Kağanlığı’nda olabileceğini öne sürmüştür.

II. Bölüm; Aşiretler ve Selçuklu Hanedanı (55-83)’nda ise yazar Selçuklu devletinin kuruluş yıllarındaki gelişimini anlayabilmek için Selçuklu tarihinin özünü oluşturan aşiretleri tanımak gerektiğini belirtir. Özellikle de Selçuklu hanedanı ile onların peşinden giden göçebe toplumlar arasındaki ilişkileri kavrayabilmek bunun için çok önemlidir. Bunu en iyi XI. yüzyılın sonlarında Selçuklu veziri olan Nizamülmülk ifade etmiştir: ‘Türkmenler bu hanedan üzerinde hak iddia ediyorlar, çünkü başlangıçta ona hizmet ettiler ve sıkıntı çektiler ve onlarla kan bağları var.’ Yazar, bu bölümde, aşiretler/boylar ve aşi­ret reisleri/boy beyleri arasındaki ilişkileri, özellikle XI. yüzyılın ilk yarısı bağlamında irdelemiştir. Diğer Avrasya aşiretleri ile bozkır devletleri üzerine yapılan antropolojik ve tarihsel araştırmaların karşılaştırılması ve birinci el kay­nakların ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi temelinde, Selçuklu Devleti’ni kuruluş aşamasında asıl zorlayanın, aşiretler ve aşiret reisleri arasındaki mü­cadeleden çok, Selçuklu hanedanı içinde, zaten homojen bir yapıya sahip ol­mayan aşiretlere kimin liderlik edeceği üzerine yapılan kavgalar olduğunu or­taya koymaya çalışmıştır.

III. Bölüm; Savaş, Fetih ve Göçler (85-116)’de geleneksel olarak komşuları­nın gözünde Orta Asyalı göçebelerin en büyük becerisinin savaş olduğu vurgu­lanmıştır. Hem Doğu Roma’nın hem de Ortadoğu’nun uzunca bir süre­dir Türkî göçebe gruplarının saldırılarına aşina olduğu da belirtilmiştir. Batı Asya’daki yerleşik devletler için Türk istilalarının yeni bir şey olmadığı, Doğu Roma ve İran’ın yüzyıllardır bu göçebelerle uğraştıkları zikredilmiştir. Yazara göre o tarihe kadarki saldırılar çok ender olarak devletin merkezini tehdit edecek nitelikteydi. Verdikleri zararın kalıcı olması da çok görülen bir şey değildir, yağmalamadan ve bazı imtiyazlar elde ettikten sonra genellikle boz­kırlara geri dönüyorlardı. Selçukluların başarısının nedenini anlayabilmek için, bu bölümde Selçukluların askeri yetenekleri ve uyguladıkları taktikler ele alınmıştır. Selçuklu savaş yöntemlerini incelemek, salt askeri açıyla sınırlı bir olgu değildir. Savaş bir yaşam biçimiydi ve Selçuklu fetihleri, Türkmenlerin ba­tıya göçleriyle çok yakından ilişkiliydi, hatta neredeyse ondan ayrı tutul­ması mümkün değildi. Yazara göre XI. yüzyılın ilk yarısında Selçuklu güçleri ağırlıklı olarak bozkır ordu geleneğine bağlıdır. Ordudaki en kökten değişiklik, önce Türkmenlere ek olarak düşünülen, ama sonra onların yerini alan gulam (köle askerler) sisteminin benimsenmesi, silahlı göçebe gruplarından daha geleneksel ve profesyonel ordulara geçilmesi sonucu meydana gelmiştir. Do­layısıyla bu bölümde gulam sistemi öncesi Orta Asya, İran ve Irak’ta yapılan ilk Türkmen fetihleri dönemi ayrıntılarıyla ele alınmıştır.

IV. Bölüm; Selçuklular ve İslam (117-149)’da bu dönemin din tarihinin aynı derecede aşırı sayılabilecek çelişkilerle dolu olduğu belirtilmektedir. Bu bö­lümde, karşımıza çıkan bu tür çelişkilerin görmezden gelinemeyecek kadar çok ve sürekli oldukları ifade edilmiştir. Buna ek olarak, Selçukluların ya da ve­zirlerinin din politikasının da çoğu kez keyfi ve çelişkili olduğu ileri sürül­müştür. Kökleri ne ilahiyat ne de fıkıh (hukuk) görüşüne dayanan bu politika, her zaman Sünniliği özendirmekten uzaktı ve zaman zaman Şiiliği de destek­ler nitelikteydi. Daha da ötesi, vezir ve sultan ne tür politika benimserse be­nimsesin, Türkmen aşiretlerinin inançlarını yansıtmayabiliyordu.

V. Bölüm; Türk İstilaları ve Etkileri (151-189) bölümünde Selçukluların Ana­dolu’ya yaptığı akınlar yeni bir bakış açısıyla ele alınarak, Malazgirt öncesi dönem üzerine yoğunlaşılmıştır. Doğu Roma’nın doğusunda askeri altyapının gö­rece daha zayıf olduğu, ama daha da önemlisi, bölgedeki altyapının tama­men farklı tehditlere karşı planlandığı, bu nedenle de geniş bölgelerin savun­masının zayıf kaldığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Her halükarda savunma sistemlerinin pek işe yaramamasının nedeni, Selçukluların onlardan uzak durabilmesi değil, bölgeyi kalıcı biçimde ellerinde tutmaya pek de meraklı olmamalarıydı. Asıl amaçları, kaleleri ve kentleri işgal etmekten çok, göçebe yaşamlarını sürdürebilmelerinde hayati önem taşıyan ve Anadolu ile kom­şusu Kafkasya’da bol miktarda bulunan otlakları ele geçirmekti. Dolayısıyla Selçuklu istilalarının etkilerini, İran, Irak ve Suriye’nin yanı sıra Anadolu’dan edindiği verileri karşılaştırarak değerlendirmeye çalışmıştır. Her ne kadar arke­o­lojik araştırmaların azlığından ötürü, varılacak sonuçların büyük bö­lümü kesin olmasa da, şanslı olunan nokta, aynı ya da yakın dönemlerden ka­lan ve çoğu İslam dünyası uzmanının ilgilenmediği Ermeni ve Gürcü kay­naklarının çok zengin bir belge külliyatı sunuyor olmasıdır. Yazara göre bun­lar, Selçuklu istilalarını daha iyi anlamamıza yardımcı olmaktadır. Ayrıca bu verilere dayanılarak, Ortadoğu’da olduğu kadar Anadolu’da da uzun dönemli nüfus azalması ve ekonomik gerileme eğiliminin Türkmen egemenliğinin kurulmasını hızlandırdığı ileri sürülmektedir.

Sonuç; (191-195)’ta ise kitabın savunduğu temel fikrin basitliği vurgu­lanmıştır. Bu temel fikir Erken Selçuklu tarihinin bozkır bağlamında ele alınıp değerlendirilmesi gerektiği şeklindedir. Selçukluların fetihlerinin yapısını be­lir­leyen en önemli unsurlar, göçebe toplumun ihtiyaçları ve Ortadoğu’nun ken­dine has ekolojik koşullarıydı. Ancak söz konusu bu bozkır koşulları ilkel olarak algılanmamalıdır. Selçuklular disipline sahip olmasalar hiçbir askeri ba­şarı kazanamazlardı ve bu zaferler, kuşatma taktiği kadar, tipik birer göçebe silahı olan ok ve yayla kazanılıyordu. Eğer Selçuklular bazen surlarla çevrili yer­lerden uzak durmayı seçmişlerse, bunun nedeni kendi stratejik öncelikle­riydi, yani bir önder her şeyden önce boyunun otlak ve ganimet gereksinimini güvence altına almak zorundaydı, başarısı buna dayanıyordu. Anadolu ile Kaf­kasya daha zengin olanaklar sunuyordu ve bu bölgeler, her şeyden çok Türk­lerin Ortadoğu’da göçebe yaşam biçimlerini sürdürebilecekleri iklim ve topog­rafya koşullarına sahipti, onun için de Türkmen saldırıları bu bölgelerde yoğunlaşmıştır.

Burada tanıtımı yapılan çalışma Erken Selçuklu Tarihi çalışmaları için önem­li katkılar sağlayan bir çalışmadır. Türkçe’ye kazandırılması ise Türk Ta­rih­çiliği için önemli bir kazanım olmuştur. Bu gibi çalışmaların gerek Türk­çe’de telif yoluyla üretilmesi gerekse de yabancı yayınlardan çeviri yoluyla lite­ratürümüze kazandırılması tek temennimizdir.

E. AYGÜN (Haz.), Egill’in Sagası. İstanbul 2015. Kaynak Yayınları, 278 sayfa (12 resim ve 1 harita ile birlikte). ISBN: 9789753439640

­

Eski Nors’ta hikâye anlamına gelen ‘saga’, söylemek manasındaki ‘segja’ keli­mesi ile doğrudan ilişkilidir. 1000 yılı öncesindeki kadim İskandinav dünyasını konu alması açısından üç farklı saga çeşidi bulunmaktadır. Bunlardan ilki For­nal­darsögur Sagası mitsel ve kahramanlık hikâyelerini, kral sagaları olarak bili­nen Konungasögur Sagası ise Norveç krallarını konu almaktadır. Diğer bir saga türü olarak ele alabileceğimiz Íslendingasögur sagaları ise özellikle 850-1050 dönemleri arasında yaşamış İzlandalı bireyleri anlatmaktadır. Yazılı İskandinav tarihinin 1000 yılı dolaylarından sonra başladığını düşünecek olursak 826 ile 1140 yıllarını konu edinen “Chronicon Roskildense” adlı anonim eser dışında b­ugün için güvenilir kaynak sıkıntısı yaşanmaktadır. Bu nedenle sagalar Orta­çağ İskandinav tarihi içerisinde önemli bir yer tutmaktadır. Atalarının kahra­manlık hikâyelerini konu alması bakımından destansı nitelik taşıyan sagalarda za­man kavramının algılanması güçtür. Dolayısı ile tarihçiler birinci derece kay­nak olarak kullanmaktan ziyade eleştirisel yaklaşımlar sergilemişler ve karşı­laştırmalı olarak kullanmayı tercih etmişlerdir.

Îslendingasögur sagaları öbeğinden olan Egill’in Sagası’nı kim veyahut kim­ler tarafından yazıldığı bilinmemekle birlikte hâkim görüş İzlandalı tarihçi ve politikacı Snorri Sturluson (1179-1241) tarafından yazıldığı yönündedir. Sa­ganın belli parçaları 1670 yılında Ketill Jörundsson (1603/7-1670) tarafından kıs­men bir araya getirilmiş ve hazırlanmıştır. Çeviriye kaynaklık eden ana metin 1893 yılında Londra’da William C. Green tarafından yayınlanmış The Story of Egill Skallagrímsson’dur.

Eser genel hatları ile giriş niteliğinde Sunuş (13-51) ve bu bölüm içerisinde ve­rilen bilgilere ithafen ön bir Kaynakça (51-53) ile başlayıp kahramanımızın hayatının anlatıldığı Egill’in Sagası (53-250) bölümü ile devam etmektedir. Bu bö­lüm, eseri hazırlayan Emre Aygün tarafından kendi içerisinde doksan iki ayrı alt başlığa ayrılarak sunulmuştur. Biz bu kısmın, okuyucuyu yoracağı düşüncesi ile ayrı alt başlıklar altında değerlendirmek yerine genel ve tek bir başlık altında incelemeyi tercih ettik.

Sunuş kısmının ilk başlığı Viking Çağı’na Genel Bir Bakış’tır (13-25). Bu baş­lıkta Vikinglerin kimler olduğuna dair genel bir değerlendirme yapıldıktan sonra Viking saldırıları Batı ve Doğu kolu olmak üzere ikiye ayrılarak Viking Ça­ğı’nın genel tablosu çizilmiştir. Akabindeki ikinci başlık olan Viking Kültü­rü‘nde (25-36) bölgeler ve topluluklar, Vikinglerde din, ahlak, Run yazıtları, ta­rih­çilik ve şiir ele alınmıştır. İzlanda Saga Türleri (36-40) adlı üçüncü başlıkta, saga­ların genel nitelikleri ve bilim dünyasındaki saga tartışmaları okuyucuya aktarılmış­tır. Dördüncü başlık olan Egill’in Sagası’nda (40-48) 910-990 yılları arasında yaşamış Egill’in yaşam öyküsüne değinilmiştir. Sunuş bölümünde yazarın eseri vücuda getirirken izlediği metotların anlattığı Çeviri Hakkında (48-50) kısmı ve Kaynakça (51-52) bölümü ile tamamlanmaktadır. Egill’in Sagası (53-250) adlı birinci bölümün sonunda kitap içerisinde kullanılan görsellere eklemeler yapı­larak Resimler (251-262) bölümü ile tekrar verilmiştir. Saga içerisinde bahsi geçen yerlerin ve kronolojinin daha iyi anlaşılabilmesi için Yer Adları Sözlüğü (263-273) ve Zamandizini’nin (273-277) verilmesi okuyucuya kolaylık sağlaya­cağı aşikârdır. Bunlara ek olarak yazarın çeviri sırasında istifade ettiği Kaynakça (277-278) bölümü ile eser tamamlanmıştır.

Egill’in Sagası (53-250) ana bölümün ilk kısımlarında bir Viking olan Egill’in önce soyu araştırılmış daha sonra uzak atalarının üzerinde durulmuştur. Buna göre Skallagrímur ve Bera çiftinin dört çocuğundan birisi olan Egill’in iki kız kar­deşi (Saeunn ve Thórunn) ve Thórólf isimli bir ağabeyi bulunurken en uzak atası olarak Korkusuz Úlfr gösterilmiştir. Egill yedi yaşlarına değin ağabeyi Thórólf’un politik yeteneklerinin gölgesinde kalmıştır. Sagada Egill hakkında ilk somut Viking izlenimi oyun arkadaşı Grímr’u balta ile öldürmesinden sonra oluşmak­tadır. Çevresine karşı mesafeli duruşu ve soğukkanlılığı ile sagadaki diğer kah­ra­manlardan kolaylıkla ayrılabilen Egill, henüz on iki yaşında ağabeyi Thórólf’un yanında sefere çıkmıştır. Bu seferler esnasında Hersis (vali) Thórir gibi dostluk­lar edinirken taşkın Viking ruhunun getirdiği düşmanlıklarda kazanmıştır. Bu düşmanlığın en büyüğü Norveç kralı Eiríkr ve Kraliçe Gunnhildr’ın dinmek bil­meyen öfkesi olmuştur. Kral Eiríkr ve Egill arasındaki bu çatışma Egill’in ölü­münden kısa süre öncesine kadar devam edecektir. Norveç toprakları üzerinde kral tarafından Egill’e kurulan baskı onun daha çok İzlanda’da ikamet etmesine ya da yağma için Danimarka, İngiltere ya da Baltık bölgelerinde gezinmesine sebep olacaktır. Saga’nın özellikle İngiltere-Viking ilişkileri için sunduğu bilgiler önemlidir. Bu nedenle saga salt siyasi tarih yazımı ya da kurgu-biyografinin öte­sinde yer işgal etmektedir.

Sagada, Anglosaksonların ilk monarkı Alfred’in (İngilizlerin atfettiği üzere Muh­teşem Alfred’in torunu Æthelstan ya da Æðelstān, d. 894-ö.27 Ekim 939) torunu Athelstan’ın önderliğinde ki, İngiliz-Viking ilişkileri siyasi olduğu kadar sosyolojik ve teknik bilgileri de içerisinde barındırmaktadır. Sosyolojik bir mesele olarak Viking Çağı’nın bilinenin tarihin aksine birlikte yaşama kültürü­nün de oluştuğuna dair görüşleri destekler niteliktedir. Bu savın güzel örneklerinden birisi Egill ve ağabeyi Thórólf’un İngiltere saflarında İskoç lider Óláfr’a karşı savaşması ve Egill’in İngiltere kralı Athelstan’ın yanında farklı dönemlerde kesintiler ile konaklamasıdır. Yine Óláfr’ın Nordimbraland’ı işgal ederek Vínuskógar yakınlarındaki Vínheidr’a kadar gelmesi ve burada İngiliz bir­likleri ile çarpışmalarını anlatan canlı savaş anlatıları bize Viking savaş silah­ları ve stratejileri hakkında kesitler sunmaktadır.

Eserde bir yandan kesintisiz olarak Egill’in yaşam öyküsü ve kahramanlıkları anlatılırken diğer yandan Norveç içesindeki mücadelelere de değinilir. İlginç bir nokta olarak Norveç, Kral Eiríkr’ın yönetiminden kısa süre sonra İngiltere Kralı Athelstan’ın evlatlığı Hákon tarafından yönetilir. Bu zaruri bir savaşı berabe­rinde getirse de Kral Eiríkr öldürülmez ve İngiltere’de İskoç ve İrlandalılara karşı Nordimbraland Bölgesi’ne yerleştirilir.

Egill’in doksanlı yaşlarda ölümüne kadar eser, onun ve çocuklarının (Thór­dís, Thorgerdr, Bera, Bödvarr ve Thorsteinn) dar çevresi etrafında kurgu­lanmış olsa da genel çıkarımlarda bulunmak mümkündür. Egill’in ölümünden sonra Thorsteinn’in Hıristiyanlığı kabul etmesi ve damadı Sverting oğlu Grímr’in Egill’in kemiklerini Mossfell’de yaptırttığı kiliseye taşıtması bize Hıristiyanlığın X. yüzyıla doğru Viking toplumunda kabul gördüğünü göstermektedir. Bu ise tarihçilerin daha genel çıkarımlarını destekler. Sagaların birincil kaynak olarak kullanımları için elimizde yeterli düzeyde bilgi mevcut olmamasına karşın Egill’in Sagası Vikinglerin kültürü, inanışları, adalet sistemleri, ahlak kuralları, ya­şam biçimi, dünya görüşü gibi pek çok konuda bilgi sunacak nitelikte bir eser­dir. Sagaların günümüzde yürütülen arkeolojik çalışmaları destekler yönde de­ğer kazanması ilerleyen dönemlerde akademik çalışmalardaki kaynak konu­mu­nun değişeceğinin açık tezahürüdür.