Manisa Müzesi Heykeltıraşlık Eserleri

S. DURUGÖNÜL (Ed.), Manisa Müzesi Heykeltıraşlık Eserleri. İstanbul 2015. Oksijen Basım ve Matbaacılık, 189 sayfa (170 resim ile birlikte). ISBN: 9786054701667

Durugönül’ün editörlüğünde Mersin Üniversi­tesi Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi (KAAM) Yayınları bünyesinde okuyucuyla buluşan ikinci müze kitabı “Manisa Müzesi Heykel­tıraşlık Eserleri”, tarih aralığı Arkaik Dönem’den Geç Roma Dönemi sonuna kadar uzanan; heykel, portre, kabartma ve lahitlerin dahil olduğu yüz sekiz heykeltıraşlık eserini kapsamakta­dır. Bu kapsamda epigrafik malzemeler hariç tutulmuş ayrıca Müze’nin deposunu inceleme ola­nağı bulamayan çalışma ekibi tarafından bazı eserler kataloğa dahil edilememiştir.

Kitapta yer alan eserlerin yoğunlukla Philadelphia (Alaşehir), Thyateira (Akhisar), Magne­sia ad Sipylum (Manisa) ile Katakekaumene (Kula) yerleşimlerinden Manisa Müzesi’ne kazan­dırıldığı görülmektedir. Buluntu yerleri belli olan bu eserler ışığında hem nereden geldiği belli olmayan eserleri yorumlamak mümkün kılınmakta hem de Lydia Bölgesi heykeltıraşlık geleneği hakkında bilgiler sunulmaktadır.

Okuyucu, sistematik bir bütünlük içinde oluşturulan katalog bölümlerinde her bir eserin; bu çalışmaya ait numarası (Kat. Nr.), müze envanter numarası (Env. Nr.), tanımı, türü/adı, malze­mesi, buluntu yeri, müzeye geliş şekli, ölçüleri, eser değerlendirmesi, tarihleme önerisi ve litera­tür bilgilerine ulaşabilmektedir. Değerlendirme kısmında, dönem kriterleri ekseninde gerek böl­ge gerekse yurtiçi/yurtdışı benzer örneklerle yapılan karşılaştırmalara yer verilmekte, ayrıca da­ha önce yayınlanmış ve bu çalışma kapsamına alınmış eserlerin önceki değerlendirmelerinin ya­nı sıra yeni yorumlar paylaşılmaktadır.

İçindekiler (5) ve Önsöz (7-10) ile kitabın içeriği, kapsamı ve amacı hakkında bilgiler ve­rildikten sonra toplam sekiz ana başlık altında sunulan bölümlere geçilmektedir; I- Lydia Böl­gesi’nin (Philadelphia, Thyateira, Magnesia ad Sipylum ve Çevresi) Erken Hıristiyanlık Dönemi Sonuna Kadar Tarihi–Coğrafyası (11-19); II- Lydia Bölgesi’nde (Philadelphia, Thyateira, Mag­nesia ad Sipylum ve Çevresi) Gezginler, Epigrafik ve Arkeolojik Araştırmalar (21-25); III- Manisa Müzesi’ndeki Hellenistik–Roma Dönemi Heykelleri (27-96); IV- Manisa Müzesi’ndeki Roma–Erken Hıristiyanlık Dönemi Portreleri ve Başları (97-111); V- Manisa Müzesi’ndeki Ar­kaik–Roma Dönemi Kabartmaları (113-135); VI- Manisa Müzesi’ndeki Hermeler ve Bir Duvar Aplik’i (161-169); VII- Manisa Müzesi’ndeki Roma Dönemi Lahitleri (171-179); VIII- Manisa Müzesi Heykeltıraşlık Eserlerinin Genel Değerlendirmesi (181-187).

I- Lydia Bölgesi’nin (Philadelphia, Thyateira, Magnesia ad Sipylum ve Çevresi) Er­ken Hıristiyanlık Dönemi Sonuna Kadar Tarihi–Coğrafyası (11-19) başlığı altında Yrd. Doç. Dr. Münteha Dinç tarafından kaleme alınmıştır. Lydia Bölgesi’nin sınırları, topografyası, tarihsel coğ­rafyası ve kentlerine dair bilgiler, antikçağ yazarlarından modern yazarlara değin edinilen bilgiler ışığında aktarılırken bölgenin siyasi, ekonomik ve kültürel değişimleri zamandizinsel bir perspek­tif içinde okuyucuya aktarılmaktadır.

II- Lydia Bölgesi’nde (Philadelphia, Thyateira, Magnesia ad Sipylum ve Çevresi) Gez­ginler, Epigrafik ve Arkeolojik Araştırmalar (21-25) başlığıyla Ulus Tepebaş ve Yrd. Doç. Dr. Deniz Kaplan tarafından ele alınmaktadır. 18. ve 19. yüzyılda bölgede araştırmalar yapan gez­ginlerin arkeoloji ve epigrafi çalışmaları, özellikle 20. yüzyılda yoğunluk kazanan epigrafik araş­tırmaların tarihçesi ile bugüne değin yapılan arkeolojik kazı ve yüzey araştırmalarının kim­ler tarafından yürütüldüğü ilgili alt başlıklar altında açıklanarak tüm bu çalışmalardan üretilen yayınlar, yüksek lisans ve doktora tezleri bu bölümde tanıtılmaktadır.

III– Manisa Müzesi’ndeki Hellenistik–Roma Dönemi Heykelleri (27-96) başlığını taşıyan bö­lümde, Yrd. Doç. Dr. Münteha Dinç tarafından yayına hazırlanan kırk sekiz adet heykel bu­lun­maktadır. Bu bölümdeki heykeller; Tanrıçalar, Kadınlar, Tanrılar-Diğer Mitolojik Figürler, Er­kek­ler, Çocuk Heykelleri ve Masa Ayakları olmak üzere tipolojik ve ikonografik olarak grup­landırılmıştır. Tanrıçalar grubunda Hygieia, Nike, Athena, Kybele ve Aphrodite heykelleri; Tan­rılar grubunda Asklepios, Dionysos, Apollon ve Men heykelleri ile bir Eros başı ve bir Marsyas torso’su dikkat çekmektedir.

IV- Manisa Müzesi’ndeki Roma–Erken Hıristiyanlık Dönemi Portreleri ve Başları (97-111) başlığı altında dokuz adet baş/portre M.A. Ulus Tepebaş tarafından değerlendirilmektedir. Bu eser­lerden sekiz tanesinin buluntu yeri bellidir. Gruptaki plastik eserlerden en erken buluntu MS I. yüzyıl ortalarına en geç buluntu MS III. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

V- Manisa Müzesi’ndeki Arkaik–Roma Dönemi Kabartmaları (113-135) bölümü Prof. Dr. Serra Durugönül tarafından değerlendirilen otuz dokuz kabartmayı kapsamaktadır. On dokuz Mezar Steli, on üç Adak Steli, dört adet Imago Clipeata ile dört adet esere yer verilen Diğer Ka­bartmalar başlıkları altında toplanan bu eserler, MÖ V. yüzyıl ile MS VIII-IX. yüzyıl arasında tarihlen­dirilmektedir. Kabartmaların yirmi dördünün buluntu yeri bellidir; böylelikle buluntu yeri belli olmayan kabartmalar bunlara göre değerlendirebilmekte ve hepsinin Lydia eseri ol­duğu sonu­cuna varılabilmektedir.

VI- Manisa Müzesi’ndeki Hermeler ve Bir Duvar Aplik’i (161-169) başlığını taşıyan bu bö­lüm Münteha Dinç ve Serra Durugönül tarafından değerlendirilen beş eserden oluşmaktadır. Bölüm sonunda yapılan değerlendirmede herme’lerin kutsal, bereketli ve koruyucu apotropeik özellik­leri nedeniyle Arkaik Dönem’den itibaren birçok yapıda kullanıldıklarından bahsedilerek tarihsel süreç içinde kullanım alanları hakkında bilgiler verilmektedir. Özellikle Philadelphia’da bulunmuş olan yarı işlenmiş Satyr başı kentteki heykel üretiminin açık ispatı olarak yorumlan­makta ve bölgenin heykel üretimine ışık tutacağı üzerinde durulmaktadır.

VII- Manisa Müzesi’ndeki Roma Dönemi Lahitleri (171-179) kataloğunda yer alan altı adet lahit Yrd. Doç. Dr. Deniz Kaplan tarafından ele alınmaktadır. Lahitlerden dördü girlandlarla be­zenmiştir. Bunlardan ikisi tam işli ikisi yarı mamul özelliktedir. Lahitlerde iki tip kapak; akroterli beşik çatı ile kline tipi kullanılmıştır. Lahitlerin Aphrodisias, Karia, Ephesos tipi yarı mamul ve Dokimeion sütunlu lahitleri gibi farklı ekollerden olduğu düşünülmektedir.

VIII- Manisa Müzesi Heykeltıraşlık Eserlerinin Genel Değerlendirmesi (181-187) başlıklı son bölümde, Manisa Müzesi eserlerinin yoğunlukla hangi kentlerden müzeye kazandırıldığı ve bu­nunla ilintili olarak tarihsel süreçte bu yerleşimlerin önemi; eserlerin buluntu yerleri, tarih­leme kriterleri ve karşılaştırmalar; kullanılan malzemelerle bağlantılı olarak mermer kaynakları; Hel­lenistik ve Roma dönemleri yaygın ikonografi ve tipleri hakkında bilgiler verilmekte, bölge­deki heykeltıraşlık geleneğinin güçlü bir altyapısı olduğu belirtilerek, Lydia Bölgesi’nin kültürel ve sa­natsal gelişmişlik düzeyi hakkında okuyucu bilgilendirilmektedir.