ARRIANUS’UN ISKENDER’DEN SONRAKİ OLAYLARI

{BİRİNCİ VE BEŞİNCİ KİTAPTAN}

FGrHist II B 156 F 1= Phot. Bib. 92. 69a.1

Arrianus tarafından ayrıca ordu içindeki çekişmenin yanında İskender’in ba­bası Philippos ile Thes­salialı Phi­li­ne’den olma Ar­rhi­daios’­un krallığı Roksane’nin (Büyük) İskender’den hamile kalıp doğurmak üzere olduğu (IV.) İskender’le paylaşması kay­dıyla –ki ço­cuğun doğumunun ardından bu gerçekleşmiştir– kral ilan edilmesi gibi gelişmeler “İskender’den Son­raki Olay­lar” adlı 10 ki­tap­lık bir eserde derlenmiştir. Arrhidaios’u (kral) be­yan et­melerinin ardından ona (III.) yeni Philippos adını koy­dular. (2) Süvari ve piyadeler karşılıklı anlaşmazlıklar içindey­di­ler. Süvari komutanlarının en önemlileri Orontes oğlu Perdik­kas; Anthes oğlu Leonnatos; Lagos oğlu Ptolemaios; on­lardan sonra ise, Agathokles oğlu Lysima­khos; Peisaios oğ­lu Aris­to­nous; Krateuas oğlu Pithon; An­tiokhos oğlu Se­leukos ve Kardialı Eu­menes’ti. Süvari komutanla­rı bunlarken; piyadele­rin komu­tanı ise Meleagros’tu. (3) Karşılıklı olarak birçok kez elçiler gön­der­dikten sonra niha­ye­tinde kralı beyan eden piya­delerle sü­vari kumandan­ları, Antipatros’un Avrupa’daki ordu­ların strate­gos’u (komutan); Krateros­’un Arrhidai­os’un kral­lığının prosta­tes’i (kral naibi); vaktiy­le Hephaiston tarafından idare edilen khili­ar­khia’nın ise –bu bütün krallığın hami­si demekti– Perdik­kas’ın idaresine geçmesi; Mele­agros’un ise, Perdikkas’ın hypar­khos’u (yardımcı komutan) olması hususlarında anlaşmaya var­dı­lar. (4) Perdikkas orduyu disiplinsizlikten arındıracağı bahane­siyle yaşa­nan kargaşanın elebaşlarını tutukladı, sanki bizzat Arrhidaios’­un bir emriymiş izlenimini uyandırıp ve geri kalan kalabalıkta kor­ku yaratarak tutukladıklarını Arrhidaios’un hu­zurunda infaz et­ti. Kısa bir süre sonra Meleagros’u da öl­dürdü.

(5) Bundan dolayı Perdikkas herkesin gözünde kuşku duyulan biri oldu ve bizzat kendisi de şüpheye kapıldı. Gene de, şüphe­len­diklerini satraplık­lara, sanki bunu Arr­hidaios emretmiş gibi, atamaya karar verdi. Buna göre, La­gos oğlu Ptolemaios Mısır, Libya ve Ara­bia’­nın Mısır’la komşu kısımlarının idaresine; İs­kender tarafından aynı satraplı­ğı yönetmekle görevlendirilmiş olan Kleomenes ise, Ptolemai­os’un hyparkhos’u olarak tayin edil­di. Bu satraplığın yukarısındaki Suri­ye’nin idaresine Laome­don; Kilikia’nın idaresine Philotas ve Media’nınkine Pith­on getirilir­ken; Kardialı Eumenes ise, Kappadokia ve Paphla­gonia ile Sino­pe kolonisi ve bir Hellen kenti olan Tra­pezos’a kadar Pon­tos Eukseinos sahil şeridine tayin edildi. (6) Pamphylia, Lykia ve Büyük Phrygia’nın idaresine Antigonos; Karia’nın idaresine Asan­dros; Lydia’nınkine ise, Menandros atanırken; İskender’den valiliği Kalas adında birinin aldığı, daha sonra ise Demarkh­os’a devredildiği Hellespontos kıyısındaki Phrygia’nın idaresine ise Leon­natos geti­rildi. Asya’daki satraplıklar bu şekilde bölüştürül­dü. (7) Avrupa’da ise Trakya’nın, Khersonesos’un (Gelibolu) ida­resi ve Pontos Eukseinos’taki Salmydessos (Kırklareli) istika­me­tindeki denize kadar Trakya ile komşu bütün halklar Lysima­khos’a verildi. Illyrialılar, Triballialılar ve Ag­rianialılara kadar Trakya’nın ötesindeki yerler Makedonia’nın kendisi ve Kerau­nia Dağları’na kadar uzanan Epeiros ve bütün Hellenler Krate­ros ve Antipat­ros’a tahsis edildi. (8) Paylaşım bu şekildeydi. Bir­çok bölge ise dağıtılmadan, İs­kender tara­fından atanılmış otok­ton yö­neticilerin idaresi al­tında kaldı. (9) Bu esnada Roksane hamiledir ve doğurur. Çoğunluk çocuğu kral ilan etti. İskender’­in ölümün­den sonra her yer karga­şay­la doldu. Leosthenes’in strategosluk yaptığı Atinalılarla diğer Hellenlere karşı Antipat­ros savaşır: İlkin yenilip çetin bir kuşatma altına alındık­tan sonra muvaffak olur. Ancak Antipatros’a yardım edermiş gibi görünen Leonnatos savaş meydanında düşer.

(10) Lysimakhos ise, Trakyalı Seu­thes’le satraplığı (arkhe) üze­rine cesurca –çünkü az kişiyle bir­likte– sava­şıp, iyi bir ün ka­zanmasına rağmen, gene de mağlup oldu. (11) Per­dikkas, yönet­mek üzere atanmış olan Eumenes’e satraplı­ğı devretmediğinden, Kappa­dokia satrabı Ariarathes’­le harp eder. İki sa­vaşta zafer ka­zanıp Ariarathes’i tutuklayarak asar ve Eume­nes’e satraplı­ğını teslim eder. (12) Krateros ise, Hellenlere karşı Anti­patros’la ittifak kurarak onları yendikleri zaferin mimarı olmuştu. Bun­dan ötürü Krateros ve Antipatros’un onlara (Hellenlere) her ne emrettilerse, hepsi itiraz edilmeksizin yerine getirildi.

Beşinci kitabın sonuna kadar (olanlar) bunlardı.

{ALTINCI VE DOKUZUNCU KİTAPTAN}

FGrHist II B 156 F 9= Phot. Bib. 92. 69b.34-72a-b

(13) Altıncı kitapta Demosthenes ve Hypereides’in çevresinden Ma­rathonlu Aristonikos ve Phaleronlu Demetrios’un kardeşi Hi­meraios’un nasıl ilkin Aigina’ya kaçtıklarını anlatır: Onlar günlerini burada geçirdikleri sırada Atina’da halk güruhu, De­mades’in önergesiyle onları ölüme mahkum etti. Anti­patros da bu kararı hayata geçirdi. (14) Onların ölü­müne yardım eden Thurialı Arkhias’ın hayatını nasıl tam bir yoksulluk ve onursuz­luk için­de tüketerek öldüğünü; ayrıca kısa bir süre sonra, Ma­ke­donia’ya getiri­len De­mades’in, oğlunun kucağından alınıp kat­le­dil­mesinin ardından, Kas(s)an­dros tara­fından nasıl boğaz­latıl­dığını anlatır: Kas(s)andros bunun sebebi olarak da (De­ma­des’in) birbirlerine çürümüş ve eski bir iple bağlı olan Hellen­leri kurtarması için Perdikkas’a yazdığı bir mektupta Antipat­ros’la alay ederek kendi babasına küstahlık etmesini gösterir. (15) Bu suçlamayı Korinthoslu Deinarkhos yapmış; De­mades’in kendisi de rüşvet, ihanet ve her husustaki güvenilmezliğine layık bir bedel ödemiştir.

(16) Lakedaimonlu Thibron’un İskender henüz hayattayken on­un para­sını gasp eden ve Atina’ya kaçan Harpalos’u nasıl öldü­rüp para­dan geri­ye kalanları alarak ilkin Kydonia üzerinden Krete’ye (Girit) yelken açtı­ğını; oradan ise, takribi sayısı 6.000 olan askerle birlikte Kyrene’ye geçtiğini anlatır. Onu buraya Kyrene ve Barke’den sürgün­ edilenler çağırır. (17) Bazılarında başarılı olup bazılarını kaybettiği sayısız entrika ve çarpışmanın ardından kaçmayı başarabilse de sonunda Libyalı bazı çifte at koşu­mu ara­ba sürücü­leri tarafından yakalandı, Lagos’un oğlu Ptolemaios tarafından Kyre­nelilere yardım et­mesi için gönderi­len Makedonyalı Ophellas’un kent idaresine getirdiği Olynthi­oslu Epikydes’in huzuruna çıkarılmak üzere Teu­khei­ra’ya götü­rüldü. (18) Teu­khei­ralılar ise, Ophellas’ın izniyle Thib­ron’a iş­kence ettiler ve as­maları için onu Kyrene limanına gön­der­diler. (19) Kyrene civarında ça­tışmalar henüz devam ederken Pto­le­maios saldırıp ve bütün her şeyi yoluna koyup yeniden düzenle­dikten son­ra gemiyle geri döndü. (20) Perdikkas ise, Antigonos’a karşı bir komplo hazırlayıp onu mahke­meye verdi. Antigonos ise, entrikaya uğradığını bildiğinden buna kulak asmadı. Böylece her ikisi birbirleriyle düşmanlığa sürüklendiler. (21) Bu esnada Antipatros’un kızı Nikaia­’yı eş olarak Make­donia’­dan getiren Iollas ve Arkhias, Perdikkas’ın yanına vardılar. Ancak İsken­der’in annesi Olympias da evlendireceğine söz verdi­ği Kleopat­ra’yı ona gön­derdi. Kardialı Eumenes, Kleopatra’yla evlenme­sini tavsiye etti; kardeşi Alketas’ın görüşü ise Nikaia’dan yana ağır bastı; daha ziyade Nikaia ile evlenmesi görüşü baskın geldi. (22) Kısa bir süre sonra, Perdik­kas ve kar­deşi Alketas’in komp­losuyla tertiplenen Kynane’nin ölümü vuku buldu. Kynane’­nin babası (Bü­yük) İskender’in babası Philippos, anne­si ise Eury­di­ke idi. İsken­der’in As­ya’ya geçmeden önce öl­dür­düğü Amyntas’ın ise eşiydi. Amyn­tas Perdikkas’ın oğluydu; Perdikkas ise Phi­lip­pos’­un kardeşiydi. Böylece öldürülmüş olan Amy­ntas İsken­der’­in kuze­ni olmaktaydı.

(23) Kynane sonradan adı Eury­di­ke olarak değiştirilen kendi kı­zı Adea’yı, Arrhidaios’la evlendir­mek için getirdi; ancak Arrhi­daios bu evliliği daha sonra Kynane’nin öldürülmesi üzerine Ma­kedonia’da çıkan ve alevlenerek ciddi bir boyuta ulaşan isyanı son­landırmak amacıyla Perdikkas’ın ısrarıyla yaptı. (24) Antigo­nos ise, Makedonia’ya Antipatros ve Krateros’un yanına kaçtı, Perdik­kas’ın kendisi­ne karşı düzenlediği komployu ve bu ent­ri­ka girişimin kendisiyle birlikte bütün herkesi hedef aldı­ğını an­lattı. Kyna­ne’nin ölü­mü hakkında bunu trajik bir hale sokarak ma­lumat ver­di. Böylelik­le onları Perdikkas’a karşı savaş açmaya ikna etti. (25) İskender’in naaşının koruyucusu Arrhidaios ise Perdik­kas’ın kararının aksine Babil’den bedeni­ni alıp Damaskos (Şam) üzerinden ilerleyerek La­gos oğlu Ptolemaios’un yanına geldi. Yolda Perdikkas’ın yakın akrabası olan Polemon’un tüm en­gellemelerine rağmen, kendi kararını gerçekleştirebildi. (26) Nikaia’yı göndermeye, onun yerine Kleopatrala evlenmeye Per­dik­kas tarafından karar verilmiş olduğu için, bu esnada Eume­nes, Perdikkas’tan hediyeleri Sardeis’e, Kleo­patra’ya götürdü. Bu be­yan edilince –Lydia satrabı Men­and­ros, Antigonas’a bil­dir­mişti– ve onun vasıtasıyla Antipatros ve Krateros’un çevresin­de­kilere duyurulunca, bilhassa Perdikkas aleyhindeki bu hususlar onlar için savaş sebebi oldu. Anti­patros ve Krateros boğa­zın mu­ha­fızlarını elçiler aracılı­ğıyla ken­di saflarına kazana­rak Kherso­nesos’tan (Gelibolu) Hellespontos’a geçerler. Perdikkas’ın komu­tası altında bulunan Eumenes’e ve Neoptolemos’a elçi­ler gönde­rir­ler. Neoptolemos ikna olurken Eu­menes ise razı olmaz. (27) Neoptolemos, Eumenes’in şüphesini çeker, aralarında savaş pat­lak verir. Eumenes kesin bir zafer kazanır. Neopto­lemos ise, az sayıda kişiyle Antipatros ve Krateros’un yanı­na kaçar, onları Krateros’un Eumenes’e karşı kendisiyle ittifak kurması için ikna eder; her ikisi Eumenes’le sava­şırlar.

Eumenes (elinden gelen) her şeyi yaparak, kendi safındakiler ününe kapılıp Krateros’­un tarafına geçmesinler ya da yanında kalsalar bile cesaretleri kırı­labilir diye, Krateros’un Neoptole­mos’la birlikte kendisine karşı savaştı­ğını gizler. Taktikleri başa­rılı olur ve savaşta üstün gelir. Savaşlarda cesaretini ispatlamış, tam bir asker olmasına rağmen Neoptolemos (sadece) yazman ol­an Eu­menes’in hünerleriyle can verirken; Krateros ise aslında kimliği kolayca tanınacak şekilde hiç bir tehlikeden kendini esir­gemeden düşman hatlarına saldı­rırken, üstelik de miğferini ba­şın­dan çıkarmış olmasına rağmen, kim olduğu anlaşılmadan bir­kaç Paphlagonialı tarafın­dan öldü­rülür. Ancak hayatta kalan pi­yade birliği savaş meydanını terk edip, cesaretini toplamak için büyük çaba harcayan Antipat­ros’un yanına gelirler. (28) Per­dikkas, Ptolemaios’la savaşmak üzere kralları da yanına alıp or­dusuyla birlikte Damas­kos’tan Mısır’a gelir. Ptole­maios aleyhin­de suçlamada bulunup beriki bu suçlamaları kalabalık huzurun­da çürütünce, hak­sız yere ithamda bulunmuş gözüktüğü için bü­yük çoğunluğun gönülsüz olmasına rağmen savaşa girişir. Per­dik­kas iki kez bozguna uğradıktan sonra sadece Ptolemai­os’un safına geçmek isteyenlere oldukça sert bir tutum takınmakla kal­mayıp; aynı zamanda ordusunda bir ko­mu­tanın olması gerekti­ğinden çok daha küstahça davrandığından süvariler arasındaki kendi yakın adamları tarafından onlara karşı tek başına müca­dele ederken öl­dürülür. (29) Ptolemaios ise, Perdikkas’ın ölümü­nün ardından armağanlarla ve diğer hizmetlerle tevec­cüh­le­rini kazandıktan sonra kralların yanına Nil’e geçer. Sadece onların de­ğil, Make­donialılar arasında en yetkili kişilerin yanına da uğ­rar. Kendisi ayrıca Perdikkas’ın Makedonialılardan kaynaklı bir tehlike­nin halen daha söz konusu olduğu dostlarına da açık bir tavırla taziyelerini sunar, her şekilde bu korkuları gidermeye gay­ret gösterir; onlar nezdinde bu andan itibaren her daim hür­metle anılır. (30) Synedrion toplanınca Perdikkas’ın yerine şimdilik Pithon ve Arrhidaios bütün orduların komutanı olarak atandılar. Eume­nes ve Alkestas’ın mahiyetindeki yaklaşık elli kişi daha ziyade Makedonialıların iç savaşları esnasında Krateros’un öldürülme­sinde en suçlu kişiler bulundular. Antigonos ve Antipatros Kyp­ros’tan kralların yanına olabildi­ğince hızlı gelmeleri için geri çağ­rıldılar.

(31) Onlar henüz gelmeden Eurydike, Pithon ve Arr­hi­daios’un kendisine danışmaksı­zın her­hangi bir şey yapmamala­rını istedi. İlkin buna itiraz etmediler; ama daha sonra Antigonos ve Antipatros gelene kadar bütün meselelerle kendilerinin ilgi­le­neceklerini ve onun kamu işleri­ne müdaha­le etmemesini söyle­diler. (32) Antigonos ve Antipatros gelince yetki Antipat­ros’a geçer. Ordu İskender tarafından sefere katılmaları karşılığında kendilerine söz verilen ücretleri talep eder. Bunun üzerine An­tipatros elinde halihazırda onlara verebileceği somut hiçbir şey olmadığını; ama kraliyet hazinesi veya para bulunabilecek başka neresi varsa her yeri araştırarak sonunda kendisini bir daha suçla­mayacakları şekilde mümkün olan her yola başvuracağı yanıtını verir. Ordu bunları hoşnutsuz bir şekilde dinler. (33) Eurydike ordudaki huzursuzluğa Antipatros’a aleyhindeki suçlamalara katkıda bulununca ayaklanma çıkar. Eurydike, yaz­man Asklepi­odoros’un ko­nuşmasına yardım etmesiyle, ona karşı halk önünde konuşur, ayrıca Attalos da. Anti­patros’un ricasıyla onun adına kalabalık önünde Antigo­nos ve Seleukos’un konuşmaları üze­rine Anti­patros ölümden kıl payı kurtulur. Bundan ötürü her ikisi de tehlikeyle bu­run bu­runaydılar. Anti­patros ölümden kur­tulunca kendi ordu­ga­hına çekilir. Antipatros’un çağırısıyla sü­vari komutanları yanına gelirler, isyanın güçlükle bas­tırılmasının ardından Antipatros’u, önceki gibi yine başkomutan seçerler. (34) Antipatros Asya’yı bir kısmı­nı önceki dağılımını teyit ede­rek; bir kısmını ise şartların ge­rek­tirdiği öl­çüde yeniden taksim ederek bölüş­türür. Mısır, Libya ve onun ötesinde ül­kelerin birçoğu ile batıya doğru mızrakla kazanılan yer­lerin bütü­nü, Ptolemaios’un olur; Mityle­neli Laomedon’a Sy­ria bırakıl­ır; Philoksenos ise, daha önce­ de idaresini elinde bulundurduğu Kilikia’ya atanır. (35) Yukarı sat­raplıklardan iki ırmak arasındaki bölgeyle (Mesopotamia) Ar­bela’yı kralın karde­şi Am­phima­khos’a pay eder, Seleukos’a ise Babil’i isnat eder. Perdik­kas’a ilk saldıran Make­donia gümüş kal­kanlılar birliğinin komu­tanı Antigenes’e bütün Susiana’yı yö­net­me­si için verir. Peukas­tas’a Persis’i tasdik eder; Tlepole­mos’a Karmania’yı; Pithon’a Kaspia Kapıları’na kadar Media’yı; Philip­pos’a ise Parthia teritoryumunu taksim eder.

(36) Stasan­dros’u Areioi ve Drangenoi’nın ülkesinin; Soloilu Stasanor’u Baktria ve Sogdia­na’nın; Sibyrtios’u Arakhosia’nın hegemon’u kılar; Parapamisos’u Roksane’nin babası Oksyartes’e; Hindis­tan’ın Parapamisos’la komşu kısmını Agenor’un oğlu Pithon’a; komşu satrap­lıklardan Indos Irmağı’nın kenarında olanıyla Hin­distan kentlerinin en büyüğü Patala’yı kral Poros’a; Hydaspes Ir­mağı kenarındaki bölgeyi ise bir diğer Hintli Taksiles’e verir. Çünkü yönetimi onlara İskender tarafından verildiği ve yeterin­ce de güçlü bir birliğe sahip olduklarından onları buradan çıkar­mak kolay değildi. (37) Tauros Dağı’ndan kuzeye uzanan ülke­lerden Kappado­kia’ya Nikanor’u; Büyük Phry­gia, Lykaonia, Pamphylia ve Ly­kia’ya da önceden olduğu gibi, Antigonos’u ta­yin eder. Asan­d­ros’a Karia’yı taksim ederken; Lydia Kleitos’a; Hellespontos kenarındaki Phrygia Arrhidaios’a verilir. (38) Ha­zi­ne­nin Susa’dan geti­ril­mesi işiyle yanına isyanda büyük rol oy­namış 3.000 Makedon­ialıyı vererek Antigenes’i görevlendirir. Kralın koruma­ları olarak Agathokles oğlu Autolykos’u, İsken­der’in oğlu, Peukestas’ın ise kardeşi olan Amyntas’ı, Ptolemaios oğlu Ptolemaios’u, Polysperkhon oğlu İskender’i atarken; kendi oğlu Kas(s)andros’u süvari birliğinin khiliarkhes’i; Antigonos’u ise önce­den Perdikkas’ın emri altında bulunmuş ol­an birliğin komutanı olarak ilan eder. Ayrıca onu kralları koru­mak ve onlara hizmet etmekle görevlendirmenin yanı sıra son de­rece istekli olması üzerine Antigonos’a devam eden savaştan dolayı Eumenes’e karşı olan savaşı tamamlama görevini verir. Antipatros’un kendisi de bütün bunlardan dolayı herkes tara­fın­dan oldukça methedilerek eve geri döner.

Dokuzuncu kitap burada son bulur.

{ONUNCU KİTAPTAN}

FGrHist II B 156 F 11=Phot. Bib. 92.72a-73a

(39) Onuncu kitabı ise, Perdikkas’ın sonunu ve Makedon­ialılar tarafından oy birli­ğiyle düşman ilan edildiğini öğre­nin­ce Eume­nes’in nasıl savaş hazırlığına başladığına ayırır. Perdikkas’ın kar­deşi bundan dolayı kaçar. Antipatros’a karşı isyanın elebaşların­dan biri olan Attalos da kaçarak öteki sürgünlerle birleşir. At­talos tarafından 10.000 piyade ve 8.000 süvari toplanır. At­talos ve beraberindekiler Knidos’a, Kaunos’a ve Rhodos’a saldır­ma te­şebbüsünde bulundukları esnada Demaratos’un nauarkhosluk (amiral) yaptığı Rhodoslular tarafından ağır bir şekilde geri püs­kürtülürler. (40) Ayrıca Antipatros Sardeis’e varınca Eume­nes’in onunla göğüs göğüse savaşmak üzere olduğunu; ama İsken­der’in kız kardeşi Kleopatra’nın onları savaşa sokan bizzat ken­disi olduğu için Make­donialı­lar arasında düşmanlığına maruz kalmamak için, Eu­menes’e Sardeis’ten geri çekilmesini nasıl salık verdiğini ve onu ikna ettiğini anlatır. Ancak bu Antipatros gel­diğinde onu Eumenes ve Perdik­kas’la dostluğundan dolayı eleştirmesini engellemeye yetmedi. Kleopatra ise, bu suçlamalar karşısında kendini bir kadından beklenmeyecek kadar iyi sa­vundu ve Antipatros’a pek çok ithamlarda bulundu; sonunda birbirlerin­den dostça ayrıldılar. (41) Eumenes hakimiyeti altında olmayan komşu bölgelere ani baskınlar düzenleyip birçok ganimet ve para birik­tirerek ordu­sunu zenginleştirdi. Birliklerini birleştirmek ve ortak düşman­lar­la birlikte savaş­mayı talep etmek için Alkestas ve maiyetin­de­kilere elçiler gönderdi. Onlar ise, müzakere esnasında farklı fikirler ortaya atılınca sonunda bu öneriye ikna olmadılar. (42) Antipat­ros, Eumenes’le savaşmaya şimdilik cesaret edemediği için, Attalos ve Alketas’a karşı savaşmak için Asandros’u gönde­rir. Sonucu belirsiz bir savaş olmasına rağmen, Asandros yenilir. (43) Kas(s)andros, Antigonos’la münakaşa eder, babası Anti­pat­ros’un araya girmesiyle Kas(s)an­dros, Antigonos’a karşı itaatsiz­li­ğine son verir. Bununla birlikte Kas(s)andros, Phrygia civarın­da baba­sıyla bulu­şunca krallardan ayrılmayacağına ve Antigo­nos’a kuşku duyma­yacağına dair onu (babasını) ikna eder. Beriki de al­çak­ gönül­lülüğü, ayrıca nezaketi ve erde­miyle kendi üzerin­deki şüpheyi mümkün olduğu kadar ortadan kaldırdı. Antigo­nos’a güveni tazelenen Anti­patros, Eume­nes’e karşı daha kolay savaşması için kendisiyle birlikte Asya’ya geçmiş olan 8.500 kişilik Makedonia piya­de birliğini; muhafız/arkadaş­lar birliğinden (he­tairoi) aynı sayıda süvariyi ve elindekilerin yarısı kadar 70 fili ona devreder.

(44) Antigonos savaşa tutuşur, Antipatros ise kral­ları ve geriye kalan birliği alarak Makedonia’­ya geçmek için yola koyulur. Ücretlerini talep eden ordu tekrar ayaklanır. An­tipatros ise, Abydos’a (Nara) vardıklarında parayı temin edece­ğine ve her şey yolunda giderse bütün primi, yok gitmezse bü­yük bir kısmını ödeyeceğine söz verir. (45) Onları bu umutlara saldıktan sonra geriye kalan yolu sorunsuz bir şekilde alarak Aby­dos’a varır. Onları kurnazlıkla aldatıp gece vakti krallarla birlikte Lysimakhos’un yanına Hellespontos’a ge­çer. Ertesi gün ise, para talebi hususunda şimdilik sessiz kalarak onlar da kar­şıya geçerler.

Onuncu kitap burada son bulur.

POMPEIUS

I

Roma halkının Pompeius’la olan ilişkisi başlangıçtan beri, Aiskhy­los’un Prometheus’unun, onun tarafından kurtarıl­dıktan sonra He­rak­les’e söylediği şeye benzerdi: “Düş­man babanın benim için en sevgili oğlu”. Zira Romalılar bir taraftan böylesi güçlü ve ölçüsüz bir kini Pom­peius’un babası Strabo’dan başka hiçbir komutana karşı besleme­mişlerdir, yaşadığı sürece onun silah gü­cünden korktukları için (zira (2) çok cenkçi biriydi), yıldırım çarp­masından öldü­ğünde, defnedilir­ken cesedini tabuttan aşağı çekip hakarette bulunmuşlardır; diğer taraftan ise, Romalılar ara­sında Pom­peius’tan başka hiç kimse bir daha, hızlı bir şekilde gelişen, mutlu olduğunda daha da artan, talihsiz bir durumla kar­şılaştığında dahi sağlam bir şekilde devam eden daha coş­kulu bir sempati (3) kazanmamıştır. Ona (Strabo) karşı duyulan nef­retin tek nedeni mala mülke olan açgözlü tutkusuydu; ama bunda (Pompeius) ise sev­meye değer çok şey vardı; yaşam şeklindeki ağırbaş­lı­lık, silahlar üzerindeki eğitimi, sözüne güvenilirliği, gele­neklerine bağlılığı, ricalar karşısında, hiç kimseden daha az dertli bir şekilde ri­cada bulun­mayacak, ama ricada bulunana daha mutlu bir şekilde yar­dım edecek şekilde gösterdiği uyumu. Zira (karakterinde) ve­rirken nezaket içinde bir asalet, alırken de terbiye göstermek vardı.

II

Gençliğinde de azımsanmayacak derecede halkın sevgisini kazanan ve sesinden önce onun için konuşan bir dış görü­nüşe sahipti. İnsancıl bir şekilde güler yüzlü ve ağırbaş­lıydı, gençlik ve yetişme çağındaki zindelik karakte­rinin heybetini ve azametini açıkça ortaya çıkarıyordu. Saçını ha­fifçe geriye atan biriydi ve gözleri çevresindeki biçim dolayı­sıyla bakışının nemliliği, ona kral Aleksandros’un tasvirle­riyle (2) gerçekte olmasın­dan çok, iddia edilen bir benzerlik katıyordu. Pompe­i­us da baş­langıçta pek çoklarının bu ismi kendisine lakap takmasından rahatsız olmu­yordu, hatta bazıları dalga geçerek ona Aleksandros diye sesleni­yordu. Bundan dolayı, consul Lucius Philippus onu savunur­ken, Philippus diye biri Aleksan­drossever olursa, bunun şaş­kınlık yaratmayacağını söyledi. Flora isim­li, yaşça büyük bir heta­ira’nın Pom­peius’la olan ilişkisini, ne zaman onunla yatsa (3) ısı­rık­sız ayrılamadığını anlatarak her zaman memnuniyet içinde andığını söylerler. Bun­lara ilaveten, Flora’nın Pompeius’un dostlarından biri olan Gemi­ni­us’un da kendisine aşık oldu­ğunu ve yaptığı pek çok şeyle kendisine zorluk çıkardığını aktardığını; Pompeius dolayı­sıyla onu kabul edemeyeceğini söyleyince de Geminius’un onunla (Pompeius) konuştuğunu; Pompeius’un Geminius’a razı geldiğini, kendisinin bir daha onunla irtibat kurmadığını, her ne kadar yanıp tutuşuyor görünse de onunla buluşmadığını; (Flora’nın) ise bu durumu bir hetaira gibi taşıyamadığını, ter­sine keder ve hasretten uzun süre hasta olduğunu (söylerler). (4) Bununla birlikte Flora’nın, Dioskurların tapınağını hey­keller ve resimlerle süslemiş olan Caecilius Metellus’un, güzelliği dolayısıyla res­mini yapıp asacağı kadar serpildiğini ve ünlü olduğunu anlatırlar. Pom­peius, kendisinde etkisi bü­yük olan ve dört bin talanta değerinde bir servet bırakan azat­lısı Demetrius’un karısına karşı, onun tartışmasız ve ünlü olan güzelliğine kapılmış gibi görünebileceğinden korktuğu için, kendi tarzına ters düşerek uygunsuz ve kaba davran­mış­tır. (5) Uzun süre bu tür şey­lere dikkat etse ve tedbirli davransa da düşmanlarının bu konudaki eleştirilerinden kaçamadı, tersine bir de sık sık, evli kadınlar­dan dolayı, onlara düşkünlü­ğünden res­mi işlerinin çoğunu umursamadığı ve bunları arka plana at­tığı hususunda iftiraya uğradı. Onun ölçülü ve basit yaşam tarzı hakkında ise şu anı anlatılır. (6) Hastalanıp da iştahsızlıktan muzdarip olunca doktor bir ardıç kuşu almasını tavsiye eder. Fakat çalışanları, satın alacak bir ardıç ku­şu bulamayınca (zira mevsimi değildi), biri, yıl boyu bunlar­dan besleyen Lucullus’ta bulunabileceğini söyledi. Bunun üzerine o da: “O zaman” dedi “eğer Lucullus lüks içinde ya­şa­mıyor olsaydı, Pompeius da mı yaşayamayacaktı?” Sonra da dok­tora kulak asmayı kesip kolay temin edilebilen yiyecekler­den aldı. Fakat bunlar daha sonraydı.

III

Henüz genç bir delikanlı iken, Cinna’ya karşı sefere çıkmış olan babasıyla birlikte savaşa katıldı ve o sıra Lucius Te­ren­tius isimli birini kendine dost ve çadır arkadaşı yaptı. Bu kişi Cinna tarafından parayla kandırılınca bizzat Pompeius’u öl­dür­meye kastetti, diğerleri (2) de komutanın çadırını yak­mayı tasarladı. Bu haber Pompeius akşam yeme­ğindey­ken gelince, hiçbir şekilde şaşkınlığa düşmedi, tersine her zaman­kinden daha fazla içti ve Terentius’a her zamankinden daha sevecen davrandı. Yatmak üzere ayrılmakla birlikte, giz­lice çadırdan çıktı ve babasının yanına bir bekçi daha koyup sessizce bekledi. Terentius ise uygun zamanın geldiğine inandığı için kılıcını çekerek ayağa kalktı ve Pompeius’un yatağına gitti, yattığına inandığı için (3) de yorganına pek çok darbe salladı. Bu sırada, komutana duyulan nefretten dolayı büyük bir kargaşa çıktı, çadırları parçalayan ve silah­ları ele geçiren askerlerin öfkesi isyana azmettirdi. Komutanın kendisi gürültüden korktuğu için ortaya çıkmazken, Pom­peius ortalarda dolaşıyor ve ağlayarak (askerlere) yalvarı­yordu. En sonunda karargah kapısının önünde kendini çıkışa attı, ağlayarak yola uzandı ve dışarı çıkanların kendisini çiğnemeleri gerektiğini söyledi, öyle ki bunun üzerine her biri utanç içinde geri döndü, sekiz yüz’ü dışında hepsi fikrini değiştirdi ve komutanla barıştı.

IV

Pompeius, Strabo’nun ölümüyle birlikte, devlet malını zimme­tine geçir­mekle itham edildi. Fakat Pom­peius, azatlılardan, pek çok şey yürüt­müş olan Aleksandros adında birini tespit etikten sonra bunu hakimlere gösterdi, kendisinin de Ascu­lum’daki ganimetlerden avcı ağları ve kitaplara sahip olduğunu bizzat beyan etti. Bunları As­cu­lum’u ele geçiren babasından almıştı, ama ken­d­isi geri dönünce, Cinna’nın korumaları zorla evine girdiği ve bunları yağ­ma­ladığı için yitirmişti. (2) Yargılama sırasında dava­cıya karşı azım­san­ma­yacak hazırlık yaptı. Onlar arasında genç yaşına rağmen uyanık ve aynı za­manda güçlü göründüğü için büyük bir ün ve sev­gi kazanmıştı; öyle ki, bu davayı yöneten prae­tor Antistius bile Pompeius’a hayran kala­rak, kendi kızını ona eş olarak vermeyi düşünmüş ve bu konuda dostla­rıyla (3) görüşmüştür. Pompeius bunu kabul edince arala­rında gizlice anlaştılar; ama yine de bu şey Antistius’un ace­lesi yüzünden halktan gizlenemedi. Sonunda, hakimle­rin beraat kara­rını açık­la­yınca, halk, kararlaştırılmış gibi, eskilerin geleneğin­den gelen ve evliliklerde söy­lenen şeyi alkışlarla haykırdı: Talasio! (4) Bu geleneğin şöyle bir men­şeiye sahip oldu­ğunu söylerler. Romalıların erdem bakımından önde gelen­leri, oyunları iz­lemek için Roma’ya gelen Sabin kızla­rını kendi­lerine eş yapmak için kaçırınca, adı sanı bilinme­yen birkaç köle ve çoban güzel ve yetiş­kin bir kızı alıp yanlarında götürmüş­lerdi. Asillerden biri bu işi fark edip de kızı ellerinden alamasın diye koşarken aynı zamanda ‘Talasius’a’ diye bağırı­yorlardı, (zira Talasius hatırı sayılan mümtaz kişilerden bi­riydi), öyle ki bu ismi duyanlar da alkışlıyorlardı ve bu se­vince katılmak ve onaylamak için bu ismi haykırıyorlardı. (5) Bundan dolayı söylerler ki bu söylem, (evlilik Talasius’a mutluluk getirdiği için) tüm evliliklerde şaka olarak kulla­nılmıştır. Bu anlatım, Talasius hakkında söylenenler arasın­daki en muhtemel olanıdır. Bundan birkaç gün sonra Pompeius da Antistia’yı almıştır.

V

Cinna’ya karşı ordugaha yönelince, olabilecek herhangi bir suç­lama ve iftiralardan korktu ve hızlıca yoldan çekilip ken­dini gizledi, ortalıkta gözükmediği için de ordugahta, Cinna’nın genç adamı ortadan kaldır­dığı hususunda bir söy­lenti ve iddia dolaştı. Evvelden beri ona (Cinna’ya) kızgın olan ve kin besleyenler bundan dolayı ayaklandı­lar. O da kaçtı, fakat çek­tiği kılıcıyla peşinden koşan subay­lardan biri ta­rafından yakala­nınca dizlerinin üstüne çöktü ve (2) çok değerli olan mühür yüzüğünü uzattı. Subay ise ol­dukça hor bakar bir şekilde, “ben buraya bir antlaşmayı mü­hürlemeye değil, aksine imansız ve adaletsiz bir tiranı ce­zalandır­maya gel­dim”, diyerek onu öldürdü. Cinna böy­lece öldükten sonra, ondan daha güvenilmez bir tiran olan Carbo gücü ele geçirdi ve tuttu, Sulla ise var olan kötülüklerin yanında des­potes’in değiş­mesinin küçüm­sen­meyecek bir kazanç olduğuna inanan pek çoklarının gö­nül­den istediği biriydi. Zira felaketler, kenti, özgür­lük şüphesi içinde daha insaflı bir köleliği talep edecek duruma soktu.

VI

O zamanlar Pompeius İtalya’nın Picenum Bölgesi’nde bulu­nu­yordu, zira orada malı mülkü vardı ve esasen de babasın­dan beri kendisine karşı samimi ve dostça davranan kentler­den ol­dukça büyük bir destek gördüğü için memnundu. Fa­kat kentin soylu ve iyi vatandaşlarının yurtlarını terk et­tiklerini ve tıpkı bir limana gider gibi dört bir taraf­tan Sulla’nın kampına koştuklarını fark etti; ama yine de kendi­sini ne bir kaçak, ne faydasız, ne de yardıma muhtaç biri olarak gör­medi, tersine, bir lütuf yapmak için, (2) onun karşısına şöh­retli bir şekilde ve ordusuyla birlikte çıkmak istedi. Bundan dolayı da Picenum halkını harekete geçirmeye çalıştı. Halk onu canı gönülden dinlerken, Car­bo’nun yanından gelenlere kulak asmadı. Vedius isimli biri, Pompe­i­us’un aralarında demagog olmak için okuldan kaçtığını söyleyince öyle si­nir­lendiler ki, derhal Vedius’un üzerine çullandılar ve onu öldürdü­ler. (3) Bunun üzerine, henüz 23 yaşında olan ve vatandaşla­rın hiçbiri tarafından komutan olarak atanmasa da kendi ken­dine yetki veren Pompeius, büyük bir kent olan Auxi­mum’da, forum’da bir mahkeme kurdurdu ve onların önde gelen kişilerinden olan, ama Carbo için aleyhlerine faaliyet gösteren Ventidius adlı iki kardeşin bir kararla kentten sür­dü­rül­mele­rini emretti. Sonrasında orduyu topladı, yasaya göre de her biri yerine yüzbaşı ve komutanlar atadı ve (4) aynı şeyi yapmak için civar kentlere gitti. Carbo taraftarı olan­ların hepsi yolun­dan çekilip uzaklaşırken, geride kalan­lar seve seve onlara katıldılar, böylece kısa sürede tam teşek­küllü üç lejyon teşkil etti; yiyecek mad­desi, yük hayvanı, araba ve donanım için gerekli olan her şeyi de teda­rik ettik­ten sonra, Sulla’ya doğru yürüdü; ama ne acele etti ne de giz­lenmeyi düşündü, tersine, düşmana zarar vermek için hep yoldan gitti ve İtalya boyunca geçtiği her yeri Car­bo’dan ayırmaya ça­lıştı.

VII

Düşman komutanlar Carrinas, Coelius ve Brutus aynı zamanda ona karşı harekete geçtiler, ama düşmanların hepsi aynı yerden gelmi­yordu, tersine, onu yok etmek için üç ordugahla çevresini kuşatı­yorlardı. Fakat korkuya kapılmak yerine tüm gücünü tek bir yerde topladı ve kendisinin de içinde bulunduğu atlılarını (2) ön sıraya koy­duktan sonra, biri üzerine, tek Brutus’un ordusuna saldırdı. Keltler düşmanların yanında karşı vaziyet alınca, hızlıca öne çıkarak onların önde gelen en güçlüsüne elindeki mızrakla vurup attan düşürdü. Di­ğerleri geri dönünce piyadeler de öyle bir karıştı ki hepsi kaçmaya teşebbüs etti. Bundan do­layı komutanlar birbirleriyle anlaşmazlığa düştüler ve rastla­dıkları herkes gibi geri çekildiler, kentler ise düşma­nın kor­kudan dağılmış olmasından dolayı Pompeius tarafına geçti­ler. (3) Consul Scipio tekrardan ona doğru harekete ge­çince, Scipio’nun yanındakiler, phalanks’ların arasında bir mızrak atışı mesafe kalmadan önce, Pompeius’un askerlerini se­lamladılar ve onun tarafına geçtiler, Scipio da kaçtı. So­nunda Carbo, Arsis Irmağı kenarında bulunan çok sayıdaki atlı süvari birliğini onun üzerine yollayınca, bu saldırıya da cesurca göğüs gerdi ve geri çevirerek hepsini atlılar için uy­gun olmayan zorlu araziye kadar kovalayıp üstlerine çöktü. Herhangi bir kurtarılma umudunun olmadığını gör­dükleri için de silahları ve atlarıyla birlikte teslim oldular.

VIII

Sulla’nın henüz olan bitenden haberi yoktu, ilk haberler ve söylenti­ler üzerine, böylesi büyük ve kalabalık düşman komutanları karşısında savaşan Pompeius için endişelendi ve yardım etmek için harekete geçti. Pompeius ise onun (Sulla) yakınlarda olduğunu öğrenince komu­tanlarına, mümkün olduğunca güzel ve şanlı gözüksün diye, or­duyu tam teçhizat silahlandırmala­rını ve düzene sokmalarını emretti. Zira ondan büyük onur­lar bekli­yordu (2) ve umdu­ğundan da fazlasını aldı. Çünkü Sulla, kendisine yaklaşan onu ve yiğit erkekleriyle ortaya çıkan, muvaffakiyetleri dolayı­sıyla gururlanan, neşe için­deki, öv­güye layık orduyu gö­rünce atından aşağı atlayıp adet ol­duğu üzere imparator diye selamlanınca, Pompeius’a impa­rator diye hitap etmişti. Sulla’nın, henüz Senatus’a bile da­hil olmayan genç bir adamla, uğruna Scipio (3) ve Marius ile sa­vaştığı bu unvanı paylaşmasını hiç kimse ummamıştı. Onun diğer davranışları da bu ilk nezaket gös­te­ri­lerine uy­gundu, zira o, Pompeius ne zaman yanına gelse aya­ğa kalkı­yor, başın­dan toga’sını çıkarıyordu, öyle ki, etra­fında çok sayıda iyi adam olma­sına rağmen başkasına karşı bu tür davranışları kolay kolay yaptığı görülmemişti. (4) Fakat Pompeius da bunlardan kibre kapılmamıştı, tersine onun tarafından derhal Metellus’un komuta ettiği Galya’ya gön­derilince, savaş gücünün layık olduğu bu görevi yap­mamaya karar vererek, yaşça daha büyük ve onur açısından da kendi­sinden üstün olan birinin komutanlığına son verme­nin güzel bir davranış olmadığını, ancak Metellus da isterse ve kendi­siyle birlikte savaşmasını ve ona yardım etmesini buyurursa buna razı olacağını söylemişti. (5) Metel­lus da kabul edip ona gelmesini yazınca derhal Gal­lia’ya gitti ve kendi­sine uygun harika işler yaptı. Metellus’un, ilerleyen yaşından dolayı sönen savaşçı ruhunu ve cesare­tini, tıpkı akışkan hale gelmiş kızgın bron­zun katılaşmış ve soğumuş bir madene akı­tılırsa ateşten daha hızlı bir şekilde bunu (6) yu­mu­şattığı ve bununla kaynaştığının söylendiği gibi, yeniden alev­len­dirdi ve canlan­dırdı. Zira erkekler ara­sında en önde ge­len, yarış­maları her yerde şanlı bir şekilde kaza­nan ve gençkenki zaferle­rini hesaba katmayıp, onları kay­detmeyen bir atlette olduğu gibi, ben de Pompeius’un o za­manki yaptığı, esasen ola­ğanüstü olan, ama sonraki müca­deleleri ve savaşlarının çokluğu ve büyüklüğü yüzünden gölgede kalan işlerini bu şekilde ele almayı düşündüm; ilk şeylerin üzerinde uzun süre kaldıysam da, bu bir adamın ka­rakterini ortaya çıka­ran işlerin ve uğraşların çoğunu ge­ride bı­rakmayalım diyeydi.

IX

Böylece Sulla İtalya’yı emri altına alınca ve diktatör olarak ata­nınca, diğer subaylarını ve komutanlarını zengin­leş­tirerek, memu­ri­yetlerini yükselterek ve her birinin ihtiyaç duyduğu şey­leri bol bol ve canı gönülden vererek ödül­lendi­rirken, Pompeius’u da erdeminden dolayı saygı duy­duğu ve kendisinin davalarında büyük yardımı olabile­ceğine inandığı için, herhangi bir şekilde akrabalık bağı ara­cılığıyla kendi­sine bağlamaya ça­lıştı. (2) Karısı Metella da bu fikre katılınca, Antistia’dan ay­rıl­ma ve Sulla’nın üvey kızı, Metella ve Scaurus’tan doğma, başka bir adamla evli ve o sıra hamile olan Aemilia’yı, eş olarak alması hususunda Pompeius’u ikna ettiler. Bu evli­likte izlenen yol açıkça bas­kıcıydı ve Pompeius’un karakte­rinden çok Sulla’nın şartla­rına uygundu, öyle ki, (3) başka birinden hamile olan Aemilia ona gönderilmiş, kısa süre önce kocası uğruna babasını kaybet­miş olan Antistia ise utanç verici ve acı­nası bir şekilde kovulmuştu. Zira Antisti­us, Pom­peius yüzünden Sulla’nın taraf­tarı olarak görüldüğü için Senatus’ta öldürülmüştü. Annesi ise, bu olanlar ağır geldiği için, özgür iradesi ile yaşamına son vermişti, öyle ki bu acı onu tam bir evlilik trajedisine çevirmişti, son olarak da, Aemilia’nın doğururken Pompeius’un yanında ölmesi gelmiştir.

X

Bunun üzerine, Perpenna’nın Sicilya’yı emniyeti altına al­dığı ve adayı karşıt partiden sağ kalanlar için bir üs noktası olarak gösterdiği haberi geldiği sırada, Carbo da donanma­sıyla o civarda dolaşıyor, Domitius ise Libya’ya saldırı­yordu; sürülmüş olan diğer pek çok firariden büyük çoğun­luğu yasaklardan kaçmayı başardıktan sonra oraya doğru yelken açmışlardı. Pompeius büyük bir savaş gücüyle bir­likte bunlara karşı gönderildi. (2) Bunun üzerine Per­pen­na derhal Sicilya’yı ona bırakıp ayrıldı, o da perişan olmuş kentleri düzenledi ve Messa­na’daki Mamer­tinler dışında hepsine karşı insaniyetli davrandı. Zira onlar onun mahkemesini ve yargı hakkını, Romalıların eski yasasına göre uygun ol­madığı için kabul etmemiş­lerdi, o da “kılıç kuşanıp gelen bizlere yasaları okumayı bırakın!” demişti. (3) Carbo’nun başına gelen felaketler karşı­sında da insafsız davranmış gözüktü. Zira eğer ihtimal ol­duğu üzere onu öldürmesi gerekseydi, bu, hemen yaka­lan­ması­nın ardından gerçekleşirdi ve bunun yapılması em­reden kişinin işi olurdu. Fakat o, üç kere consul olmuş Romalı birini eli ayağı bağlı bir şekilde mahkemenin önüne çıkarıp ayağa dikti ve bizzat kendisi oturarak yargıladı, orada bulu­nan­lar bu duruma öf­kelenip sinirlendiler. Bunun üzerine (4) onu geri gö­türmelerinden sonra idam et­melerini em­retti. Götürüldükten sonra çekilen kılıcı görünce, doğal ih­ti­ya­cını gidermesi için kendisine bir yer ve kısa bir süre temin edilmesini rica ettiği anlatılır. Caesar’ın dostu olan Gaius Op­pius, Pompeius’un Quintus Valerius’a da insan­lık dışı mua­mele ettiğini söyle­r. Pompeius, Valerius’un bilgin bir adam ve birkaç alimden biri olduğunu bildiği için, karşısına getirildiğinde onu se­lamlamış ve onunla bir gezinti yaparak öğrenmek iste­diklerini sormuş ve öğre­nince de muhafızlara, onu getirenlerin derhal onu idam et­melerini emretmiş. (5) Fakat Oppius’a her ne zaman Caesar’ın dostlarından ya da düşmanlarından bah­setse büyük bir çekinceyle güvenmek gerekir. Pompeius, Sulla’nın düşmanları arasında hatırı sayılan ve açıkça ya­kalanan pek çoğunu zorunlu olarak cezalandırdı, geri ka­lanlardan gizle­nebilenleri, elinden geldiğince atladı, (6) hatta bazılarının kaçmasına yardımcı oldu. Himeralıların kentini, düşmanla birlik oldular diye cezalandırmak iste­yince de, demagog Sthenis söz istedi ve Pompeius’un, eğer suçluyu serbest bı­rakıp suçsuzları katlederse haksız dav­ranmış olacağını söy­ledi. Biri ona, suçlu diye kimi söylüyor­sun diye sorunca Sthenis, vatandaşlar arasında kendisine dost olanları ikna eden, düşman olanların ise ayağını kaydıran kişinin kendisini dedi. (7) Pompeius adamın açık sözlülüğüne ve cesaretine hay­ran kaldı ve ilkin onun, sonra da diğer hepsinin cezalarını bağışladı. Askerlerinin yürü­yüşleri sırasında disiplinsiz dav­randıklarını işitince, kılıçla­rını mühürledi ve mührü taşıma­yan herkesi cezalandırdı.

XI

Sicilya’da bunları organize edip düzenlediği sırada, Senatus’un kararını ve Sulla’nın, kendisine Libya’ya yelken açma­sını ve orada, kaçakken tiran olan, şimdi ise Romalıların devletine tabi Marius’un kısa süre önce Libya’dan İtalya’ya getirdiği ordudan daha güçlü bir ordu toplayan Domi­tius ile savaşmasını emreden mektubu aldı. (2) Bu­nun üze­rine Pompeius hızlı bir şekilde bütün hazırlıklarını ta­mamladı ve kız kardeşinin kocası Memmius’u Sicilya’da ko­mutan olarak bıraktı, kendisi de yüz yirmi savaş gemisi ve iaşe, mühimmat, para ve kuşatma aletlerini sevk eden sekiz yüz yük ge­misiyle denize açıldı. Donanmasıyla kısmen Uti­ca’da kısmen de Kartaca’da karaya çıktıktan sonra, düş­man tara­fından ayrılan yedi bin kişi onun tarafına geçti, zaten kendisi de tam teşekküllü altı lejyonu yanında getir­mişti. (3) Bu­rada başından komik bir olayın geçtiği söyle­nir. Zira birkaç askeri burada, olasılıkla bir hazineye rastlamış ve bir hayli para ele geçirmişti. Bu olay duyu­lunca, diğer herkeste, bu bölgenin, Kartacalıların vaktiyle kara günleri için göm­dükleri hazinelerle dolu olduğu yö­nünde bir düşünce oluştu. (4) Öyle ki Pompeius, askerleri günler boyu ha­zine aradığı için onlarla hiçbir işe girişemedi, tersine gülerek etraflarında gezindi ve onların on binlerce böyle çukur aç­malarını ve toprağı altüst etmelerini izledi, ta ki yoru­lana ve ah­maklıklarına uyan cezayı çektiklerinden, Pom­peius’un ken­dilerini her nereye isterse oraya sevk etme­sini dilemelerine kadar.

XII

Domitius, geçilmesi zor olan dik bir dağ geçidini kendine siper ederek karşı vaziyet aldı; fakat sabahtan fırtınayla bir­likte başlayan ve Domitius’un o gün savaşmaktan vazgeç­erek geri çekilme emri vermesine neden olacak denli şiddetli yağan yağmur ona engel oldu. Pompeius uy­gun anı kolladı ve aniden yaklaşıp (2) geçidi aştı. Düşman ise düzensizlik içindeydi ve telaşa düşmüştü, ne birlikte ne de aynı şekilde mevzi alamamışlardı, üstelik ters dönen rüzgar da fırtınayı onların üstüne sürmüştü. Bununla birlikte sağanak Romalıları da sıkıntıya soktu, zira birbirlerini net bir şekilde göremiyorlardı, Pompeius’un kendisi dahi tanın­amadığı için, parolayı soran askere geç cevap verdiğinden dolayı öldürülme tehlikesi geçirdi. (3) Yine de düş­manı büyük bir kayıpla defettiler (yirmi bin kişiden ancak üç bin’inin kaçabildiği söylenir), Pompeius’u da impara­tor diye selamladılar. Fakat o, düşmanların karargahı ayakta durduğu sürece bu onuru kabul edemeyeceğini, şayet bu ilan edilen onuru ona layık görüyorlarsa ilkin bunu yıkmaları gerektiğini söyleyince, derhal siperlere hareket et­tiler. Pompeius, daha ön­ceki hadiseden dolayı korktuğun­dan (4) miğfersiz savaştı. Ordugah ele geçirildi ve Domitius da öldü. Bunun üzerine kentlerden bir kısmı derhal teslim oldu, geri kalanı ise güç yoluyla ele geçirildi. Oradaki krallardan, Domitius’a mütte­fiklik yapmış Hiarbas’ı da ele geçirdi ve onun krallığını Hiempsal’a verdi. Ordunun şansından ve ününden yarar­lanmak istediği için Numidia’ya girdi. Günler boyu (5) yol aldı ve rastladığı her şeyi zapt etti, barbarların Romalılar karşısında duyduğu unutulmuş korkuyu yeniden canlandırdı ve daha da güçlü bir korku haline getirdi ve Libya’da yaşa­yan hayvanların dahi Romalıların gücü ve ününden habersiz bırakılmamaları gerektiğini söyledi. Bundan dolayı birkaç gün aslan ve fil avı ile meşgul oldu. Söylendiği üzere, düşmanlarını kırk gün içinde tümüyle yenmiş, Libya’yı ele geçirmiş ve krallarla olan meseleleri karara bağlamıştı ve o sıra henüz yirmi dört yaşında idi.

XIII

Utica’ya dönüşü sırasında, Sulla’nın, geri kalan orduyu tah­liye etmesi, kendisinin ise bir lejyonla birlikte orada yerine geçecek komutanın gelmesini beklemesini emrettiği mek­tubu geldi. Hissettirmese de bu konuda isteksizdi ve rahatsız olmuştu, ordu da açıkça hiddetlenmişti. Pompeius ilerle­melerini isteyince, Sulla için kötü şeyler söyleyip, onu ken­dilerinin dışında tutmayacaklarını açıklıyorlar ve tirana gü­venmesine (2) izin vermiyorlardı. Pompeius ilkin onları yumu­şatmaya ve teselli etmeye çalıştı. İkna edemeyince de kür­süden indi ve ağlayarak çadırına gitti. Bunun üzerine bir araya gelip onu tekrar kürsüye çıkardılar. Günün büyük bölümü, askerlerin ondan kalmasını ve ko­mutanlığı ele al­masını talep etmeleri, onun ise onların itaat edip isyan etmemelerini istemesiyle geçti, ta ki hala ısrar etmeleri ve yaygara koparmaları üzerine, eğer kendisini bu konuda zorlarlarsa canına kıyacağına yemin edinceye kadar; niha­yetinde buna son verdiler. (3) Sulla’ya ilkin Pompeius’un kendisinden ayrıldığı haberi geldi, bunun üze­rine dost­larına, demek ki, yaşlı olanın kaderi gençlerin savaşla­rıyla mücadele etmekmiş dedi, zira oldukça genç olan Marius da aynen bu şekilde başına çok fazla iş açmış ve onu en dıştaki tehlikelere sü­rüklemişti. (4) Fakat gerçeği öğrenip de tüm vatandaşların Pompei­us’u kabul etti­klerini ve iyi niyetleriyle ona eş­lik ettiklerini fark edince, onları geride bırakmak için acele etti; ileri geçip onu karşılamaya gitti ve mümkün ol­duğunca dostça karşılayarak yüksek sesle ve çok hararetli bir şekilde Magnus diye se­lamladı, yanındakilere de (5) bu şe­kilde hitap etmelerini buyurdu. Magnus büyük manasına gelir. Bazıları bu hitabın ilkin Libya’da tüm ordunun hitabı olduğunu, ama Sulla tara­fından da onaylanınca yürürlüğe gir­diğini söylerler. Bununla beraber kendisi bunu herkesten sonra kullandı ve bundan uzun süre sonra, Sertorius’a karşı Iberia’ya proconsul olarak gönderilmesinin ardından, mek­tuplarda ve yazışmalarda kendisini Pompeius Magnus olarak yazmaya başladı. Bu unvan alışılmış bir şey olduğu için he­nüz bir kıskançlık hissi uyandırmıyordu. (6) Bundan do­layı, sadece savaşla ve as­kerlikle ilişkili başarıları değil, aynı zamanda devletle ilişkili işleri ve erdemleri de böylesi un­vanlar ve adlandırmalarla onurlandıran eski Romalılara biri doğal olarak hayran kalabilir ve saygı (7) du­yabilir. Öyle ki halk en az iki adamı, en büyükler anlamına ge­len, Maximus adıyla ünlemiştir: Valerius’u, kendisiyle kav­galı durumdaki Senatus’u lehine çevirdiği için; Fabius Rul­lus’u ise, azatlılardan köklenen ve Senatus’a seçilen birkaç zengini yeniden Senatus’tan çıkardığı için.

XIV

Bundan dolayı Pompeius triumphus istedi, Sulla ise, buna karşı çıktı. Zira yasa consul ya da praetor dışında hiç kim­seye bu hakkı vermiyordu. Scipio’lardan ilki dahi, Iberia’da Kartacalılara karşı daha büyük ve daha önemli savaşlar kazanmasına rağmen triumphus talep edememişti. Zira ne consul, ne de praetor’du. (2) Eğer Pompeius, henüz tam olarak sakalı çıkmamış ve genç yaşı dolayısıyla Senatus’a bile katılamayan biri olarak kente triumphus düzen­leyerek girerse, bu durum hem yönetimi dolayısıyla kendisine hem de bu onurlandırma dolayısıyla ona karşı kuşkusuz bir kıskançlık doğmasına neden olacaktı. Sulla, Pompeius’a izin ver­mediğini, tersine onun karşısında duracağını ve itaat etme­diği sürece iler­leme isteğine engel olacağını söyledi. (3) Fakat Pompeius buna razı gelmedi, tersine Sulla’ya, yükselen güneş karşısında, batan güneşe oranla daha çok kişinin eğildiğini düşünmesini önerdi, zira kendisinin gücü yükselişte, onunki ise düşüşte ve sona erişteydi. Sulla bunları tam olarak işitmedi, fakat işitenlerin yüz ifadesi ve el kol hareketlerinden anladığı kadarıyla hay­rete düştüklerini görünce, söylenen şeyin ne anlama geldi­ğini sordu. Öğrenince de Pompeius’un cüreti karşısında dehşete düşerek arkası arkaya (4) iki kere bağırdı: “triumphus düzen­lesin”. Pek çok kişi bu duruma öfkelendi ve çılgına döndü, ama söylediklerine göre, Pompeius onları daha da çok kızdırmak için, dört file koşulu arabası üzerinde ayağa kalktı ve içeri girme teşebbüsünde bulundu. Zira krallara ait olan pek ço­ğunu ganimet olarak getirmişti. Fakat kapı daha dar olduğu için bundan vazgeçti ve (5) atların üzerinde geldi. Umduk­larından fazlasını bulamayan askerler hırçınlaşıp gürültü çıkarmak isteyince, hiç bir şeyi umursamadığını, tersine onları poh­pohlamaktansa triumphus’tan vazge­çeceğini söyledi. İtibar sahibi bir kişi olan ve Pompei­us’un triumphus’una en çok karşı çıkan adam olan Servilius o za­man, Pompeius’un gerçekten de büyük olduğunu görünce, onun triumphus’a layık (6) olduğunu söyledi. Esasen, eğer isterse kolaylıkla Senatus’a gelebileceği de aşikardı. Fakat söyledikleri gibi o şöhreti alışılmadık şeylerde aradığı için, bunda acele etme­miştir. Zira onun kabul edilen yaştan önce senatör olması şaşırtıcı bir şey değildi, ama senatör olma­dan triumphus dü­zenlemesi olağanüstü bir şeydi. Bu ona pek çoklarının iyi niyetleri için az da yardımcı olmadı. Zira onun triumphus’tan sonra atlılar arasında teftiş yapması halkın ho­şuna gitmişti.

XV

Sulla, ününü ve gücünü böylesine ilerlettiğini görünce rahat­sız olsa da, onu engellediği için utandı ve sessiz kaldı; ne zaman ki istememesine rağmen Lepidus’u zorla consul’lüğe yükseltmenin yanında, seçimde onu destekledi ve kendisine karşı olan iyi niyet sayesinde halkın çaba­lamasını sağladı, o zaman Sulla da, kala­balık bir grupla forum’dan geç­tiğini gö­rünce, (2) “Ey genç adam, zaferinden memnun olduğunu gö­rüyorum” dedi. “Elbette ki, halkı bu şekilde işle­diğin için, herkesten daha asil Catulus’tan ziyade, her­kesten daha alçak biri olan Lepi­dus’un ilk sıradan consul seçilmesi harika ve güzel bir şey. Artık senin için durmak de­ğil, işleri takip etme zamanı; zira kar­şına daha güçlü bir rakip koydun”. Sulla, yazdığı vasiyet­namelerde, Pom­pei­us’a karşı artık bir eğiliminin ol­madığını (3) çok açık bir şekilde gösterdi. Zira dostlarına miras bırakırken ve onları oğlunun vasiliğine atarken Pompei­us’u tamamen atladı. Fa­kat o bu olayda tamamen ölçülü ve poli­tik bir şekilde dav­randı, öyle ki Lepidus ve diğerleri, onun cesedinin (Mars) alanına gömülmesine ve definin devlet töreni ile olmasına karşı çıkınca araya girdi ve defin için gereken ihtişam ve emniyeti sağladı.

XVI

Ölümünden hemen sonra Sulla’nın öngörüsü gerçekleşti, Lepidus ne dolandırarak, ne de hileye başvurarak değil, der­hal silahların başında durup, onun gücünü kendine maletti ve uzun süredir kargaşa halinde Sulla’dan kaçıp kurtu­lan karşıt partilileri yeniden harekete ge­çirdi ve kendi tarafına çekti. Onunla yönetimi paylaşan, Senatus ve halkın aklıselim ve iyi niyetli kısmının tuttuğu, ölçülülüğü ve hak severliği­nin ününden dolayı o zamanlar Romalılar arasın­daki (2) en yüce kişi olan, fakat askeriden çok politik işlerin yöneticisi ol­duğu görülen Ca­tulus, işler Pompeius’u gerektirince, ne tarafa yön­eleceği hususunda hiç tereddüt etmeden aristokrat­lara katıldı ve o sırada İtalya’nın pek çok yerini alt etmiş ve Alplerin bu tarafında kalan Galya’yı da Bru­tus’un ordu­suyla ele geçiren Lepidus’a karşı bizzat kendisini ordu komu­tanlığına atadı. (3) Pompeius ilerlerken karşıt tarafın kolayca üstesinden geldi; Galya’daki Mutina’da ise Brutus’un karşısında uzun süre kaldı; bu sırada Lepidus acilen Roma’ya döndü ve kenti kuşattı, kent sakinlerini ka­la­balık ordusuyla korkuta­rak, dışarıdan ikinci consul’lüğünü talep (4) etti. Fakat mücadele etmeksizin savaşı başarılı bir şekilde sonlan­dıran Pom­peius tarafından gönderilen mektup korkuyu dağıttı. Zira Brutus savaş gücünü ister kendisi teslim etmiş olsun, isterse ordusu taraf değiştirdiği için ihanete uğramış olsun, Pompeius’a teslim oldu ve refakatçi olarak atlıları yanına alarak Po kenarında yaşayanların kü­çük bir kentine gitti, bir gün sonra, Pompeius’un gönderdiği Gemi­nius (5) tarafından öldürüldü. Pompeius da bundan dolayı çok suç­landı. Zira o taraf değiş­tirmenin başlarında Senatus’a, Brutus’un isteye­rek onun ta­ra­fına geçtiğini yazmıştı, ama şimdi ise adamın öldürüldü­ğünü ilan eden başka mektuplar gönderiyordu. Bu adamın oğlu, Cas­sius ile birlikte Caesar’ı katleden Brutus idi, o ne sava­şırken ne de ölü­münde babasına benzer bir adam değildi, tıpkı onun hakkında (6) yazılanlardaki gibi. Bunun üzerine Lepidus derhal İtalya’dan çıktı ve Sardinya’ya kaçtı. Orada, söylendiği gibi durumundan değil, karısının kendisini aldat­tığını öğrendiği bir mektup eline geçtiği için mutsuzluktan hastalanıp öldü.

XVII

Romalıları bu defa, Lepidus’a hiç benzemeyen ve Iberia’yı zapt eden korkunç komutan Sertorius tehdit ediyordu, öyle ki iç sa­vaşlar, tükenmiş komutanların pek çoğunu katleden ve o sırada (2), tanınmış ve cesur bir savaşçı olan, fakat yaşlılığı dolayı­sıyla artık savaşın şartlarını takip etmekte işe yaramaz görü­nen, hiddet ve hızla yapılan saldırıların gerisinde kalan Metellus Pius ile savaş halindeki bu adamla birleştiği için tabiri caiz ise en son illetti. Sertorius cüretkar ve yağmacı bir şekilde saldırarak, alışılmış mü­ca­delelerde usta bir adam; sabit ve güçlü bir ordunun (3) komutanı olan onu pusular ve yan manevralarla tahrik ediyordu. Bunun üzerine Pompeius orduyu da alarak, Metellus’a yardıma gön­derilmek için uğ­raştı; Catulus’un emrine rağmen ordu­sunu terhis etmedi ve daima bir bahane bularak kentin etra­fında silah altında tuttu, ta ki Lucius Philippus’un kararını açıklamasından sonra (4) komutanlığı ona veresiye kadar. Senatus’ta birisi şaşkınlık içinde, Philippus’un consul vekili olarak Pompeius’un gönderilmesini gerekli görüp görmedi­ğini so­runca; Philippus’un o sıra consul olan her iki kişi de hiçbir işe yaramazmış gibi, “öyle değil, tersine consul’lerin her ikisi yerine” diye cevap verdiğini söylerler.

XVIII

Pompeius Iberia’ya ulaştığı sırada, yeni bir komutanın ünü karşısında alışılagelmiş olduğu üzere, in­sanlara umut verdi ve halktan tama­men Sertorius’a bağlı olmayan­ları harekete geçi­rerek taraf değiş­tirmelerini sağladı, Sertorius ise Pompeius’a karşı ki­birli sözler ediyor ve dalgaya alıp, Metellus’u kaste­derek, eğer o ihtiyar nineden korkmasaydı kendisinin bu çocuk karşısında sa­dece bir sopa ve kamçıya gereksinim duyacağını söylüyordu. (2) Gerçekte ise çok ihtiyatlı davranıyor ve Pompei­us’tan korkarak daha dikkatli komuta ediyordu. Zira Metellus, ina­nılması zor olsa da, kendini tamamen zevki sefaya vererek yaşamında rahatına düşmüştü, masrafları ve lüksü yüzün­den de onda umulmadık büyük bir deği­şiklik oldu, öyle ki bu durum, büyük masraflar gerektirme­yen sade bir yaşam sürdüğü için Pompeius’a ün ile birlikte fevkalade bir iyi ni­yet sağladı; zira o doğası gereği mütevazı biriydi ve istek­lerinde de ölçü­lüydü. (3) Savaşın çok farklı şekli olmasına rağmen, bunlardan Pompeius’u en çok üzen Lauron’un Sertorius tarafından ele geçirilmesiydi. Zira onu kuşatacağını düşünüyor ve bununla böbürleniyordu ki, aniden çepeçevre kuşatıldığı anlaşıldı. Bundan do­layı hareket etmeye korktuğu için orada durup yanıp kül olan kenti izledi. Sertorius’un yanına kaçanlardan ve onunla komutanlık yapanlardan, nüfuz sahibi erkekler olan Herennius ve Perpenna’yı Valencia civarında yendi ve on bin kişinin üzerinde adam öldürdü.

XIX

Bu başarısından gurur duyarak ve kendisiyle övünerek, Metel­lus bu zaferden pay alamasın diye, derhal Sertorius’a doğru yürüdü. Gün bittiğinde Sucron Irmağı kenarında ordu­larını karşılaştırdılar, (2) biri yalnız başına; diğeri de sa­dece tek bir düşmanla savaşmak istediği için, Metellus’un gelme­sinden korktular. Savaş neticesiz kaldı; zira her ikisi­nin de diğer kanadı zafer kazandı. Komutan­lardan ise Ser­torius daha çok şey elde etti; zira o, kendi karşısında du­ranı boz­guna uğrattı. At üzerindeki Pompeius’a ise uzun boylu bir yaya saldırmıştı. Onlar yan yana düşünce savaşa tutuştu­lar, her ikisi de kollarına kılıç darbesi aldılar ama aynı şekilde değil. Pompeius sadece (3) yaralandı, onun da elini kesti. Pek çok kişi ona saldırdığı sırada bozgun yaşa­nınca, altın parçalar ve çok değerli süslemeler taşıyan atını düş­manlara göndererek, umulma­dık şekilde kurtuldu. Onlar bun­ları paylaşırken ve bunlar için birbirleriyle kavga eder­ken (4) oradan ayrıldılar. Ertesi günle birlikte her ikisi de zaferi sonuçlandırmak için tekrar birbirlerine karşı yürüdü­ler; fakat Metellus gelince Sertorius dağılmış durum­daki ordusuyla geri çekildi. Olaylar, insanların bir dağılıp, ardın­dan yeniden bir araya gelmesi şeklinde devam ediyordu, öyle ki Serto­rius sık sık tek başına şaşkınlığa düşüyor, sık sık da, tıpkı kabaran bir sel gibi yüz elli bin kişilik ordusunun önünde ilerliyordu. (5) Pom­peius ise savaştan sonra Metellus’a doğru yöneldi ve birbirle­rine yaklaşınca da, daha yüksek bir rütbeye sahip olan Metel­lus’a saygı göstermek için, (lictor’larına) asala­rını indir­me­lerini emretti. O ise buna engel oldu ve tersine ona kar­şı nazik davrandı, consul ve daha yaşlı olan kendisi için, bir­likte ordugah kurduklarında parolanın herkes için Metellus tarafından verilmesinden başka bir şey ta­lep etmedi; fakat onlar ge­nellikle ayrı ayrı ordugah kurdular. (6) Zira kurnaz ve kısa zamanda çok yerde görünmede ve sa­vaşları bir oraya bir bu tarafa çevirmede yetenekli olan düşman onları ayır­mış ve aralarını açmıştı. Sonunda da, pazarlarını kesip ülkeyi yağmaladıktan sonra denizde de üstünlük sağla­yınca, her ikisini de erzak kıtlığı yüzünden düşman bölge­lere kaç­maya zorlayarak kendi yönetimindeki Iberia’dan sürdü.

XX

Pompeius servetinin çoğunu bu savaş için kullandığı ve hep­sini tüketmiş olduğu için Senatus’tan para istedi, eğer gön­dermezse ordu­suyla İtalya’ya girecekti. O zamanlar consul olan ve Pompeius’la anlaşamayan Lu­cul­lus, Mithridates Savaşı’nı kendisi için talep ettiğinden, Sertorius’tan ayrılıp, şöhret elde etmek için parlak ve yenmesi kolay gözüken bir düşman olan Mithridates’e karşı yönelmek isteyen Pompeius’un eline bir vesile ver­mekten kor­karak, paranın derhal gönderilmesi için uğraştı. (2) Bu arada Sertorius da dostları tarafından alçakça katle­dilerek öldü. Bun­ların en önemli kişisi olan Perpenna, aynı sa­vaş gücüne ve dona­nıma dayanarak onunla aynı şeyleri yap­maya kalksa da, onları aynı şekilde kullanabilecek kabi­liyete sahip değildi. Pompeius, Perpenna’nın teşebbüslerinde ka­rarsızlığa düştüğünü fark ederek, derhal üzerine yürüdü ve ovaya da­ğıl­ma­la­rını emrettiği on cohort’u yem olarak önüne attı. (3) O da bunlara yönelip onları takip edince, tüm gücüyle ortaya çıkıp savaşa katılarak tam bir zafer kazandı. Komu­tanlardan pek çoğu savaş sırasında öldürüldü; o ise bazılarının sitem ettiği gibi, ne Sicilya’da olanları unuttu, ne de nankör oldu, ter­sine yüce ruhlu bir zihniyet (4) ve herkes için koruyucu bir anlayışla muamele etse de karşısına getirilen Perpenna’yı ölüme mahkum etti. Zira Sertorius’un evrakları için yetkili olan Perpenna ona, var olan şartların de­ğişmesini isteyen ve devleti yeniden organize etmesi için Sertorius’u İtalya’ya çağıran Roma’daki en güçlü adamla­rın mektup­larını göstermişti. Bunun üzerine Pompeius bunların, sona erdirilmiş olan savaşlar­dan daha güçlülerine sebep ol­masından korkarak Perpenna’yı öldürdü ve henüz okunma­mış olan mektupları da yaktı.

XXI

Bu yüzden de büyük huzursuzlukların bastırılması, çok ciddi olan galeyanın azaltılması ve işlerin yeniden düzen­lenmesi için uzun süre bekledi, ordusunu İtalya’ya sevk ettiği sırada tesadüfen, tırmanan köle sa­vaşına denk geldi. Bundan dolayı komutan Crassus gözü kapalı bir şekilde sa­vaşa gi­rişti ve on iki bin üç yüz kişiyi (2) katlederek başarılı oldu. Fakat buna rağmen talih Pompeius’u adeta bu başa­rıya ortak etti; savaştan kaçan, beş bin köle eline düştü­ğünde hepsini katlettikten sonra, önce davranarak Senatus’a, Crassus’un meydan muharebesinde gladyatörleri yenilgiye uğrattı­ğını, kendi­sinin ise savaşı her yerde temelden ortadan kaldırdığını yaz­dı. Romalılar da iyi niyetleri dolayısıyla bunlara kulak vermeyi ve söyleneni yinelemeyi talep ettiler. Hiç kimse Iberia ve Sertorius’un, tamamen Pompeius’un değil de başka birinin işi oldu­ğunu şakayla karışık dahi olsa söyleye­medi. (3) Bu adama yönelik böylesi bir saygı ve beklenti bulunsa da, onun orduyu terhis etme­yeceği, aksine silah gücüyle ve mo­narşiyle doğrudan Sulla’nın devleti üze­rine yürüyeceğine yönelik bir kuşku ve korku vardı. Bu sebeple, sempati­leri dolayısıyla ona koşanlar ve (4) yol boyu sevgi göste­renlerden, bunları korkudan yapanların sayısı daha az de­ğildi. Fakat Pompeius, triumphus’un ardından orduyu terhis ede­ceğini açıklayarak bu şüpheyi ortadan kaldırdıktan sonra, rakiplerinin elinde, onun Senatus’tan ziyade halka daha çok şey ver­diği ve Sulla’nın bastırdığı tribunus plebis’in gücünü yük­seltmeyi, herkese karşı hoş gözükmeyi (5) planladığına yönelik suçlama kaldı ki bu doğruydu. Zira Roma halkının, bu yönetimin gözden geçirilmesinden daha hararetli istediği ve daha çok özlemini çektiği başka bir şey daha yoktu, Pompeius da devlet yönetiminin de­ğiş­ti­rilmesine yönelik fırsatı büyük bir şans olarak gördü, zira eğer kendinden önce biri bunu ele alırsa, vatandaşların iyi niyetine karşılık vereceği başka bir teşekkür bulamazdı.

XXII

Şu halde bunlardan dolayı onun için ikinci bir triumphus ve con­sul’lük kararının verilmesi şaşırtıcı ve de önemli bir şey gibi gözükmez, tersine onun ününün bir ispatı olarak görü­lür, öyle ki o zamanki vatandaşlar arasında en zengin, söy­len­diğine göre en güçlü ve en büyük kişi olan ve kendini Pom­peius ve diğer her şeyin üstünde gören Crassus dahi, Pompei­us’a talep etmeden consul’lüğe talip olmaya cesaret edeme­miştir. (2) Pompeius, bu hizmete başlamayı uzun süredir istediği ve ona karşı insaniyetli olduğu için buna razı oldu. Öyle ki, onu şevkle karşıladı ve birlikte yönetime katılacak böylesi bir kişi için bu görevden daha az memnun olmayacağını açıklaya­rak halkı teşvik etti. (3) Fakat consul olarak atan­malarından sonra her şeyde araları açıldı ve birbirlerine düş­man kesildiler. Crassus Senatus’ta daha güçlüydü, ama halk arasında da Pom­pei­us’un gücü büyüktü. Zira tribunus plebis’liğini ona geri verdi ve kanun uyarınca yeniden at­lılara nakledilen mahke­melere göz yumdu. Bizzat kendi­sini de komutan olarak kabul etmeyerek halka karşı çok güzel bir manzara sundu. (4) Zira Romalıların atlı sını­fına ait, yasal süre boyunca ko­muta etmelerinin ardın­dan atları­nı forum’da, censor olarak adlandırılan iki adamın önüne sürmeleri, komutanları ve altlarında hizmet ettikleri imparatorların her birini tek tek saymalarından ve seferin hesabını vermelerinden sonra ser­best kalmaları yönünde bir gelenek vardı. Her birinin yap­tıklarına uygun olan onur ve ce­zalar paylaşılırdı. (5) O sıra Gellius ve Lentulus censor olarak kıyafetleriyle oturuyorlardı ve teftiş edilmiş olan atlılar girişteydi, Pom­peius da forum’un önünde atın­dan inince yu­karıdan görüldü, o rütbesinin diğer emarelerini de taşıyordu; ama atını kendi eliyle götürüyordu. Mümkün olduğunca ya­kınla­şıp da açıkça fark edilir olunca lictor’larına açılmalarını, atını da (6) mah­keme önüne götürmelerini emretti. Halkta tam bir şaşkınlık ve sessizlik hakimdi, arkhon’ların ise gözle­rinde mahcubi­yetle birlikte sevinç vardı. Sonrasında daha yaşlı olanı sordu: “Ey Pompeius Magnus, sana, yasaya uy­gun olan tüm seferlere katılıp katılmadığını soruyorum? Pompei­us da yüksek sesle “hepsine” dedi “benim komutam altındaki hep­sine katıldım”. Halk bunu duyunca yaygarayı kopardı ve bu ses sevinçten dolayı hiçbir şekilde kesilemedi, censor’lar da ayağa kalkarak, izleyen vatandaşlara hoş gö­zükmek için evine kadar ona eşlik ettiler ve alkışladılar.

XXIII

Pompeius’un görevi sona erince ve Crassus’la olan anlaş­mazlıkları artınca, atlı sınıfına ait biri olan, ama politikayla ilgisiz bir hayat süren Gaius Aurelius isimli biri halk top­lantısının yapıldığı sırada kürsüye yürüdü ve öne çıkarak, rüyalarında Iupiter’in kendisine göründüğünü ve ken­disine, consul’lere birbirleriyle barışmadan önce (2) görevi bırakmamalarını söylemesini emrettiğini bildirdi. Bunlar söylenirken Pompeius sessiz kalmayı sürdürürken, Crassus önce davranıp elini uzattı ve ona hitap ederek, “va­tandaş­lar! ne yakışık almayan ne de kötü bir şeyin yapıldığını dü­şünü­yorum” dedi, “sadece, henüz olgunlaşmadığı halde Megas olarak adlandırmayı uygun gördüğünüz ve henüz Senatus’a katılmadığı halde iki kez triumphus’una karar verdi­ğiniz Pompeius’a ilk önce elimi uzattım”. Bunun üze­rine barıştıktan sonra görevden ayrıldılar. (3) Crassus başlan­gıçtan itibaren tercih ettiği hayat tarzını muhafaza ederken, Pompeius çok sayıda avukatlıktan çekilmiş, gitgide forum’dan uzaklaşmış ve nadiren kamuoyu önüne çıkmıştı, fakat daima büyük bir kalabalıkla birlikteydi. Ama artık ona ne halk kalabalığının dışında rastlamak ne de onu görmek pek kolay değildi, halk yığını ile birlikte çok mutlu gözüküyordu, zira pek çok kişiyle yaptığı gö­rüşmeler ve kurduğu ilişkileri sayesinde ününün azalmayacağına ve itiba­rını muhafaza edeceğine inanıyor ve bunu belirgin bir şekilde dış görünüşüyle gösteriyordu. (4) Öyle ki himation içinde bir ya­şam, silahlarıyla devleşen ve demokratik eşit­liğe uymayan kişiler için ünsüz kalma tehlikesini taşırdı. Onlar burada, tıpkı oradaki gibi, önde gelmek isterlerdi, orada daha az şey elde edenlere dahi, bu­rada daha çok şeye sahip olamamak her şekilde katlanılmaz gelirdi. Bundan dolayı, savaşlarda ve triumphus’ta elde edilen ünü eğer forum’da kazanırlarsa aşağılarlar ve alçaltırlardı, bunu reddeden ve geri çekilen kişi için ise, orada lekesiz bir ün ve gücü muhafaza ederlerdi. Olaylar da kısa süre sonra bunları gösterdi.

XXIV

Maceraperest ve dikkat çekmeyen bir teşebbüs olarak başlayan korsan gücü ilkin Kilikia’dan yayılmış, Mithridates Savaşı sırasında, kendisini (2) kraliyet donanmasının kullanımına verince bir ruh ve cesaret kazanmıştır. Daha sonra Romalılar İç Savaşlar sırasında Roma’nın kapıları önünde savaştıkları için savunmasız kalan deniz de yavaş yavaş onları cezbetmiş ve baştan çıkarmıştır, artık sadece denizde seyahat edenlere saldırmı­yor, adaları ve sahil kentlerini de yağmalıyorlardı. Varlıklı ve asil soydan gelenler ile akıllı ve farklı olarak değerlendi­rilen kişiler dahi korsan gemilerine biniyor ve bir çeşit ün ve iti­bar getiren bu işe katılıyorlardı. (3) Pek çok yerde de korsanlara ait demirleme yerleri ve tahkimatlı fener tesisleri vardı, önlerine çıkan donanmalar sadece donanımlı mürette­bat, yetenekli dümenciler, özel işlerine yönelik hızlı ve hafif gemilerle donatılmamıştı, aynı zamanda, küstahlıkları ve adeta suç işlemekten zevk alıyor ve bununla övünüyormuşcasına altından yelken direkleri, purpur rengindeki örtüleri ve gü­müş kaplama kürekleriyle kibirlenmeleri onların tehlikesin­den daha fazla rahatsız ediyordu. (4) Tüm sahil boyunca gö­rülen flütler ve telli çalgılar ve içki alemleri, üst düzey kişilerin kaçırılması, ele geçirilen kentlerin yağmalanması Roma yönetimi için yüz karasıydı. Korsan gemilerinin sa­yısı binin üzerinde, onlar tarafından ele geçirilen kentlerin sayısı ise (5) dört yüz kadar olmuştu. Bir zamanlar dokunulmaz ve kutsal olan alanların önde ge­lenlerinden Klaros, Didyma ve Samothrake’deki kutsal alan­ları, Hermi­one’deki Khthonia Tapınağı’nı, Epidau­ros’taki Asklepios Tapınağı’nı ve Isthmos, Tainaros ve Kalauria’da bu­lunan Poseidon tapınaklarını, Aktion ve Leukas’ta bulunan Apol­lon tapınaklarını, Samos ve Lakinion’daki Hera tapınaklarını yok etmişlerdi. Bunlar adet olmayan kur­ban törenlerini Olympos’ta gerçekleştiriyor ve bazı mysteriaları yerine getiriyorlardı. Bu mysterialar­dan, ilk önce on­lar tarafından öğretilen Mithras Kültü şimdiye kadar varlığını devam ettirmiştir. (6) En çok da Romalılara za­rar veriyorlardı, gemilerine binip denizden onların yolla­rını yağmalıyorlar ve yakındaki çiftlikleri talan ediyorlardı. Bir seferinde de purpur rengi kıyafetleri içinde iki komutanı, Sex­tilius ve Bellinus’u kaçırmışlar, onlarla birlikte lictor’ları ile adamlarını da aldıktan sonra uzaklaşmışlardı. Triumphus düzenlemiş biri olan Antonius’un kızını dahi tarlaya gider­ken yakalamış­lar ve oldukça yüksek bir para karşılığında ser­best bırakmış­lardı. (7) En utanç vereni de şudur. Esir düşen kişi Romalı olduğunu beyan edip adını verince, dehşete düş­müş ve korkmuş gibi dikilirler, sonra da uyluklarına vu­rurlar ve onun önünde dizlerinin üstüne çökerek affedilme­lerini di­lerlerdi. O da düşkün ve muhtaç olduklarını görüp buna ka­nardı. Bunun üzerine, yeniden tanınmaz olmasın diye, bir kısmı ona ayak­ka­bılarını giydirir, bir kısmı da toga’sını sır­tına geçirirdi. (8) Uzun süre böyle alay geçtik­ten ve dalgaya aldıktan sonra, sonunda denizin orta­sında aşağıya bir merdiven sarkıtırlar, buna inmesini bu­yururlar ve iyi şanslar dilerlerdi, şayet kabul etmezse geri iterler ve suya batırırlardı.

XXV

Bu güç, altımızdaki denize yakın olan her yere öyle bir yayılmıştı ki, denizde seyahat edilemiyor ve tüm deniz ticareti sekteye uğruyordu. Bu durum en çok erzakta darlığa düşen ve bü­yük bir kıtlık tehdidi altında olan Romalıları, buna son vermesi için Pompeius’u korsanların denizine (2) göndermeye yöneltti. Pompeius’un dostlarından olan Gabi­nius, ona sadece deniz komutanlığını değil, açıkça monarşi ve tüm halklar üzerinde sınırsız güç veren bir yasa tasarısı yazdı. Gerçi yasa, Herakles Sütunları’nın bu tarafındaki denizin ve denizden dört yüz stadia içerideki bölgenin yönetimini ona veriyordu. Bu ölçü, Ro­malıların yönetimi altındaki bölgenin pek çok kısmını dışarıda bırakmı­yor, tersine halkların en büyüklerini ve krallıkların en güçlü­lerini içine alıyordu. (3) Bundan başka ayrı ayrı komutanlıklara mec­listen on beş legatus seçebilecek, devlet kasasından ve vergilerden istediği kadar para ve iki yüz gemi alabilecek, kara ordusunun ve kürekçi­likle ilişkili mürettebatın sayısında ve işe alımında tam yet­kili olacaktı. Bunlar yüksek sesle okunurken halk bunu aşırı sevinç içinde kabul etti, fakat Senatus’un itibar sahibi ve en güçlü üyeleri, bu gücün sınır­sızlığı ve belirsizliğinin kıs­kançlıktan çok korku uyandırdığına karar verdiler. (4) Bun­dan dolayı bu yasaya Caesar dışında herkes karşı koydu. O bunu destekledi, ama şüphesiz ki Pompeius’u çok az dü­şündü, tersine başlangıçtan beri halka yaklaşmaya ve imti­yaz sağla­maya çalıştı. Diğerleri ise, Pompeius’a sert bir şe­kilde çıkıştı. Hatta consul’lerden biri, Romulus’u tak­lit ediyorsa kendisi için bu sondan kaçamayacağını ve çoğunluk tarafın­dan katledilme tehlikesine girece­ğini söyledi. (5) Bu teklife karşı Catulus ortaya çıkınca halk yatıştı ve büyük bir ses­sizlik oldu, Pompeius için tarafsız bir şekilde pek çok onurlu şey söyledikten sonra, böylesi bir adamın esirgenmesi ve karşı­lıklı tehlikelere ve savaşlara atılmamasını öğütledi: “eğer bu adamı ortadan kaldırırsanız başka kiminiz var?” deyince herkes oy birliği ile “senin kendin” (6) diye ba­ğırdı. Catulus buna ikna edemediği için geri çekildi. Roscius ko­nuşmak için öne çıkınca kimse onu dinle­medi. O da elle­riyle, Pompeius’un tek başına seçilmemesini, ya­nına ikinci birinin daha seçilmesini, ima etti. Bunun üzerine halkın öfkelenip öyle bir gürültü çıkardığı söylenir ki, forum’un üzerinde uçan bir karga bile sersem­lemiş ve toplantının (7) içine düşmüş. Bundan dolayı bana öyle geliyor ki, kuşların düşmesine ve süzülerek kaymasına parçalanma ve açılma yüzünden havanın büyük bir boşluk oluşturması değil, tersine ses gümbürtüsü havada büyük ve güçlü bir sallanma ve dalgalanma yaptığı zaman sesin çarpması neden oldu.

XXVI

O zaman dağıldılar; Pompeius ise, kararın ve­rilmesi gereken günde tarlaya gitti. Yasa teklifinin onaylan­dığını duyunca, kendisi için yapılacak olan karşılama ve toplanma kıskançlık yaratabileceği için, kente geceleyin geldi. Sabahla birlikte ortaya çıktı ve kurban kesti. Onun için düzenlenen halk toplantısında, kararlaştırılmış olanlara daha pek çok şeyin eklenmesini sağladı, (2) öyle ki donanı­mını aşağı yukarı ikiye katladı. Zira onun için beş yüz gemi tayfalandırıldı, yüz yirmi bin yaya, beş bin atlı toplandı. Onun tarafından Senatus’tan yirmi dört kişi legatus ve praetor olarak tayin edildi, iki quaestor da yanında hazır bulundu. Pazar mallarının fiyatı da anında düşünce, bu durum sevinç için­deki halka, Pompeius’un tek isminin dahi savaşı sonlandıra­cağını söyleme imkanı sundu. (3) Lakin o, denizi ve deni­zin beri tarafındaki ara bölümü on üç bölgeye böldü ve her birine eşit gemi ve komutan yerleştirdi, bu her yere yayılmış güçle oralarda bulunan korsan birliklerinin peşine düştükten sonra derhal onlara yetişti ve onları geri çevirdi. Ayrılmada hızlı davrananlar ve kaçıp kurtulanlar, her yerden arı kova­nına geri döner gibi Kilikia’ya yönelince, o da en iyi altmış gemi­sini yanına alıp onlara karşı harekete geçti. (4) Fakat Tyrrhen Denizi, Libya, Sardinya, Korsika ve Sicilya civarını, oralarda konuşlanan korsanlardan temiz­le­me­den onlar üzerine yelken açmadı, yorulmak bilmezliği ve de cesur askerleri sayesinde kırk gün içinde bu işin üste­sinden geldi.

XXVII

Roma’da consul Piso öfke ve kıskançlıkla teçhizata zarar verip, tayfaları feshedince, o da donanmayı Brun­disium’a gön­derdi, ama kendisi Etruria arasından Roma’ya çıktı. Bunu öğrenen herkes, sanki onu birkaç gün önce (2) uğur­lamamış gibi yollara akın etti. Bu sevgiyi, beklentileri aşan değişim hızı yaratmıştı, öyle ki forum dolup taşan bir bol­luğa sahipti. Tasarlanan yasa teklifini Gabinius hazırladığı için, Piso consul’lüğünü kaybetme tehlikesi içine düştü. Fakat Pompeius buna engel oldu ve diğer meseleleri de yumuşak bir şekilde halletti, gerekli olan şeyleri de temin ettikten sonra Brundisium’a inerek yelken açtı. (3) Uygun zaman­dan yararlanmak için acele etti ve kentlerin önünden ace­leyle geçti, ama Atinalıları böyle transit geçmedi, orada ka­raya çıktı, tanrılara kurbanlar kesti ve halka bir konuşma yaptıktan sonra derhal yola çıktı ve kendisi için yazılmış dizeleri okudu, bunun biri kapının iç tarafındaydı: “Kendini ne kadar insan olarak düşünürsen, o kadar çok tanrı olursun”. Diğeri de dış taraftaydı: “Bekledik, saygı gösterdik, gördük, uğurladık”. (4) Henüz bir araya gelen ve dışarıda dolaşan korsan g­ruplarının birkaç isteğine karşı uygun davrandığı, gemilerini ve mürettebatı ele geçirince kötülük yapmadığı için, geride kalmış olanlar iyi umutlar besleyerek diğer ko­mutanlardan kaçtılar ve Pompeius’a gelip karıları ve ço­cuklarıyla birlikte kendilerini onun eline teslim ettiler. O da hepsini bağışladı ve bunlar sayesinde hala bilinmeyen pek çok şeyin izini arayıp buldu ve ele geçirdikten sonra, kendileri için affedil­mez olan şeyler hususunda bilinçlen­meleri için onları cezalandırdı.

XXVIII

Yine de onlardan büyük bir kısmı ve en güçlüleri, ailelerini, servetlerini ve faydası dokunamayacak durumdaki ahalile­rini Tauros civarındaki kalelerde ve sağlam kentlerde emni­yet altına aldıktan sonra, gemilerini donatarak sefer halin­deki Pompeius’u Kilikia Korakesion’u civarında karşı­ladılar; savaşta yenildiler ve bunun üzerine abluka altına alındılar. Sonunda da, yalvarıcı gönderip, kendilerini ve zor girilebilsin ve çok zor zapt edilsin diye tahkim edip hüküm sürdükleri kentlerini ve de adalarını teslim ettiler. (2) Savaş sona erdi ve üç aydan daha uzun olmayan bir süre içinde korsanlık her yerde denizden atıldı, Pompeius da diğer pek çok geminin yanında doksan tane de tunç zırhla donatılmış gemi ele geçirdi. Sayıları yirmi binin üzerinde olan korsanla­rın öldürülmesine karar veremedi, fakat diğer ta­raftan da çaresiz ve savaşa alışkın olan bu kadar çok kişinin serbest bırakılmasının ve dağılacaklar mı, yoksa derhal birle­şecekler mi diye bunları gözetlemenin de iyi bir fikir olma­dığını (3) düşündü. Böy­lece, insanın doğası gereği ne vahşi bir hayvan ne de asosyal bir yaratık olmadığını, tersine varlığına ters düşen kötü bir şeye rastladığında başkalaştığını, alışkanlıkları sa­yesinde yerinin ve hayat tarzının değişmesine uyum sağla­dığını, hay­vanların dahi daha yumuşak bir yaşam şekline katılınca vahşiliklerini ve yabanıllıklarını bıraktıklarını dik­kate alarak, bu insanların denizden karaya nakledilmesine, kentlerde oturmaya ve (4) tarım yapmaya alışarak uygun bir hayat sür­melerine karar verdi. Bunlardan birazını Kilikialıların küçük ve boş olan kentleri kabul ettiler, top­rak elde etmeleri için onları kendi aralarına soktular, kısa süre önce Armenia kralı Tigranes tarafından yağmalanan Soloiluların kentini yeniden inşa ettikten sonra pek ço­ğunu da burada iskan ettirdi. Pek çoğuna da, o zamanlar vatandaşlarından boşaltıl­mış olan, ama hala pek çok verimli toprağa sahip, Akhaia’daki Dyme’yi ikametgah olarak verdi.

XXIX

Bunları yalnız rakipleri eleştirdi. Girit civarında Metellus’a karşı yapılan­larıysa en yakın dostları dahi tasvip etmemişti. Zira Iberia’da Pompeius’la yönetimde bulunan Metel­lus’un akrabası olan bu Metel­lus, Pompeius’un seçil­mesinden önce Girit’e komutan olarak gönderil­mişti. Bu ada korsanların Kilikia’daki ikinci toplantı yeriydi. Metellus bu­rada pek çoğunu yakaladıktan sonra (2) zapt etmiş ve öl­dürtmüştü. Hala sağ kalanlar ve kuşatı­lanlar Pompei­us’a bir yalvarıcı göndererek, yönetiminin bir par­çası olduğu ve denizden itibaren her taraftan onun sınır­ları içinde kaldığı için adaya gelmesini rica ettiler. O da bunu kabul ederek Metellus’a bir mektup yazdı ve savaşma­sını yasakladı. Kentlere de Metellus’u dikkate almamalarını yazdı ve kendi altında bulunan subaylardan biri olan (3) Lucius Octavi­us’u komutan olarak gönderdi, o da kuşatılan­lar için kaleye gelerek ve onlarla birlikte savaşarak, Pompeius’u sadece nefret edilen ve can sıkıcı biri yapmamış aynı za­manda, günahkar ve dinsiz insanlara adını ödünç verdiği ve sadece Metellus’a karşı duyduğu kin ve kıskançlık yüzün­den ününü bir muska gibi ortaya astığı için (4) komik du­ruma da düşürmüştü. Zira Akhilleus’un yaptığı da bir erke­ğin yapacağı iş değildi, tersine şöhret için gözü dönmüş akılsız bir gencin işiydi, zira biri onu vurup da ün kazanma­sın, kendisi de ikinci gelmesin diye, diğerlerine kafasıyla işaret edip, Hektor’a atış yapma­larını engellemişti. (5) Fakat Pompeius büyük uğraş veren komutanın triumphus’una mani olmak için ortak düşmanlarını korumaya çalıştı. Fakat Metellus buna razı gelmeyerek korsanları teslim olmaya zorladı ve cezalan­dırdı, Octavius’a da kararga­hında hakaret edip söverek gönderdi.

XXX

Roma’ya korsan savaşının bittiği ve Pompeius’un da, yapacak başka bir şeyi olmadığı için, kentleri dolaştığı haberi ulaşınca, tribunus ple­bis’lerden biri olan Manilius, Pompeius’un şimdiye kadar Lucul­lus’un emri altında bulunan toprakların ve savaş gücünün tümünü eline alması, buna Glabrio’nun sahip olduğu Bithy­nia’yı da eklemesi ve donanma kuvveti ile deniz gü­cünü ba­şından beri var olan şartlar altında alıkoyarak kral Mithri­dates ve Tigra­nes’le savaşması husus­larında bir yasa tasarısı sundu. (2) Bu Romalıların hegemonyası­nın tek bir kişide toplanması anlamına geliyordu. Zira daha önceki yasaya dahil edilmeyen Phrygia, Lykaonia, Galatia, Kappadokia, Kilikia, yukarı Kolkhis ve Arme­nia eyaletleri Lucullus’un Mithridates ve Tigranes’e karşı savaş­tığı (3) karargahlar ve ordularla birlikte ona eklendi. Adama hak­sızlık ve nankör­lük yapıldığını bilmelerine rağmen, Lucu­llus’un elde ettiği başarının ününden mahrum edilmesi ve onun savaştan çok bir triumphus için ardıl alması, aristok­ratlar için daha az önemliydi, zira onlar Pompeius’un gü­cünden, yeniden tiranlık inşa edilmiş gibi rahatsız oldukla­rından kişisel ola­rak yardım istiyor ve bir­birlerini bu yasaya karşı çıkmaları ve özgür­lüklerini teslim etmemeleri husu­sunda cesaretlendi­riyor­lardı. (4) Fakat oylama günü geldi­ğinde, halktan korktuk­ları için diğerleri geri çekilip sustular, Catulus ise, yasanın ve tribunus plebis’in pek çok şeyine karşı çıktı, fakat kimseyi ikna edemeyince, meclise kürsüden seslenerek, ataları­nın yaptığı gibi, öz­gürlüklerini korumak için (5) ka­çacak­ları bir dağ ve kıyı aramalarını buyurdu. Buna rağmen yasa tüm phyle’ler tarafından onaylandı ve Pompeius, orada bulun­madığı sırada, Sulla’nın, silah gücü ve zulümle hükmettiği kentin hemen hemen her şeyinin tek yetkilisi ilan edildi. Kendisi resmi yazıyı alıp da verilen ka­rarları öğrendikten sonra dost­ları yanına gelip de onu tebrik edince, kaşlarını çatıp dizlerine vur­duğu ve san­ki sıkılmış ve yönetmeyi istemiyormuş gibi şöyle dediği söylenir: (6) “Ah bu bitmez tükenmez bir mücadele, tanınmayan kişiler­den biri olmak çok daha iyi bir şey olsa gerek, o zaman sa­vaşmaya asla ara vermeden bu hasetten kurtulurdum, ka­rımla birlikte tarlada sakin bir şekilde yaşayabilirdim”. Fakat sadık dostları, doğuştan gelen şöhret sevgisi ve itibar hırsının, Lucullus’la olan kavgalarını daha da kızıştırdığını ve onun bundan çok fazla mutlu olduğunu bildikleri için, onun bu konuşma­lardaki sahte tavrına dayanamadılar.

XXXI

Gerçekten de yaptıkları onu derhal ele verdi. Zira fermanı her yerde sergiledi, askerleri çağırdı ve bağımlı dynastlar ile kralları yanına davet etti. Ülkeden geçerken de, Lucul­lus tarafından yapılanlardan hiç birini müdahale et­meden bırakmadı, tersine, pek çoklarının cezalarını bağış­ladı, veri­len armağanları ise geri aldı ve bunların hepsini tama­men, bu adama hayran olanlara, onun artık hiçbir şeye hakim olmadı­ğını göstermek için hırslanarak yaptı. (2) O (Lucul­lus) ise dostların­dan sitem işitince, onunla bir araya gelmeye karar verdi. Galatia civarında buluştular. İkisi de büyük komutanlar ol­duk­ları ve büyük başarılar elde ettikleri için, lictor’ları da aynı şekilde defne çelengi ile süslenmiş asalar taşı­yarak karşılaştılar. Lucullus yeşil ve gölgeli yerlerden, Pompeius ise buna karşı uzun süre ağaçsız ve kav­rulmuş yerlerden geç­mişti. (3) Lucullus’un asa taşıyıcıları, Pompe­ius’un tama­men kurumuş ve solmuş olan defnelerini görünce kendileri­nin taze kalmış olanlarından vererek onun da asalarını süs­lediler ve taçlandırdı­lar. Bu olay Pompeius’un, Lucullus’un za­fer ödülünü ve ününü alıp götürmek için geldiğinin işareti olarak (4) kabul edildi. Lucullus consul olma sıra­sındaydı ve yaşça da daha bü­yüktü, ama Pompeius iki triumphus’uyla daha yüksek şerefler elde et­mişti. Gerçi ilk gö­rüşmelerini mümkün olduğunca medeni ve dostane bir şe­kilde yaptılar, birbirleri­nin işlerini övdüler ve zaferlerin­den dolayı birbirlerini tebrik ettiler. Sonraki konuşmalarında ise ne insaflı ne de ölçülü bir uzlaşmaya va­ramadılar, ter­sine birbirlerine küfredip durdular, o Lucullus’a para hır­sından dolayı, diğeri de Pompeius’a iktidar hırsından dolayı küf­retti, dostları tarafından bin bir güçlükle birbirlerinden ay­rıldılar. (5) Bunun üzerine Lucullus Galatia’da ele geçir­diği bölgeleri ve diğer armağanları isteğine göre paylaştırdı, fakat çok az bir mesafede ordu­gah kuran Pompeius ona riayet edilmesine engel oldu ve bin altı yüz kadarı dışında, asi karakterlerinden dolayı kendisine faydası dokun­mayacağını, ama Lucullus’a da düşman olduklarını (6) düşündüğü geri kalan tüm askerlerine el koydu. Buna ilaveten onun işlerini küçümseyerek alenen, Lucullus’un sadece krallığa özgü temsili göste­riler ve boş tantanalar için savaşmış olduğunu, Mithridates kalkanlar, kılıçlar ve atlara sığındığı için uzak durulması gereken bu gerçek güç karşısında, savaşı kendisine bıraktığını söyledi. Bunun acısını çıkarmak isteyen Lucullus ise, Pompeius’un savaşın gölgesi ve hayaletiyle sa­vaşmak için ilerlediğini, onun uyuşuk bir kuş gibi, başkalarının leşle­rine atlamaya ve savaştan kalanları parçalamaya (7) alışkın olduğunu söy­ledi. Zira o, Sertorius, Lepidus ve Spartacus’a karşı kazanı­lan zafer­leri de kendi payına yazmıştı, halbuki bunlar Crassus, Metel­lus ve Catulus tarafından elde edilmişlerdi. Bundan dolayı, kendini kaçak köleler üzerine yapılan bir triumphus’a dahil etmeyi başaran bir insanın, Armenia ve Pontos savaş­larının şöhretinde de hak iddia etmesi şaşırtıcı değildi.

XXXII

Bundan sonra Lucullus yola çıktı, Pompeius ise, Fenike ile Bospo­ros arasındaki denizi tüm donanmasına paylaştırdı, kendisi de, pha­lanks’ında otuz bin yaya ve iki bin atlı bulu­nan, fakat yine de savaş­maya cesaret edemeyen Mithri­dates’e (2) karşı yürüdü. O ise (Mithri­dates), ilk önce muhtemelen üzerinde karargah kuracağı, sağlam ve fet­hedilemez bir tepeyi susuz olduğu için geçti, aynı tepeyi Pompe­ius ele geçirince, burada büyüyen bitkilerin türünden ve bölgenin eğimli yerlerinden, bu bölgede su kaynaklarının olması gerektiğini dü­şündü ve her yerde kuyular açılmasını emretti. Ordugah kısa sürede bol suyla doldu, öyle ki Mithridates’in bunca zaman bundan (3) ha­bersiz kal­ması şaşırtıcıdır. Daha sonra da kralı çepeçevre abluka altına alarak ordugahını bir hendekle kuşattı. Fakat o, kırk beş gün boyunca muhasara edildikten sonra, işe yaramaz ve hasta olanları öldürüp en güçlü kuv­vetlileri ile birlikte gizlice kaçtı. Bundan sonra Pompeius Euph­ra­tes civarlarında ona ulaştı ve yakınında or­dugah kurdu. Onun kendi­sinden önce gelip Euphrates’i ge­çeceğinden korka­rak, gece yarısı or­duyu savaş düzenine soktu ve (4) saldırdı. Bu sırada Mithridates’in, olacakları gösteren bir rüya gör­düğü söylenir. Zira (düşünde) uygun bir rüzgarla Pontos Denizi’ne yelken açtığını ve uzaktan Bosporos’u görünce, tıpkı, kesin ve emin bir şekilde kurtulduğuna sevinen biri gibi, kendisiyle birlikte yola çıkanlara neşeli davrandığını gördü. Ama aniden, herkes tarafından terkedilmiş olarak belirdi ve sefil bir gemi enkazında taşınıyordu. Bu olaylar ve düşlerle cebelleşirken dostları yanına gidip (5) onu uyandırdılar ve Pompeius’un yaklaştığını bildir­diler. Şu halde karargah için savaşmak zorunluydu, komutanlar ortaya çıktılar ve savaş gücünü ayarladılar. Pompeius onla­rın bu hazırlığını hissedince, gece vakti tehlikeye atılmaktan çekindi ve kaçamasınlar diye onları çepeçevre kuşatmak ve daha güçlü oldukları için de gündüz saldırmak gerektiğini düşündü. Subaylardan en yaşlı olanlar ise onu teşvik edip zorlayarak harekete geçirdiler. Zira tamamen karanlık de­ğildi, tersine alçalan ay cisimlerin yeterince görülebilmesine olanak sağlıyordu. Bu da kralın ordularını çok fazla (6) yanılgıya düşürdü. Zira Romalılar ayı arkalarına alıp ilerle­diler. Işık, batışı sırasında sıkıştı­ğından dolayı gölgeler vü­cutların çok önünden ilerliyor ve me­safeyi tam olarak kesti­remeyen düşmana kadar ulaşıyorlardı. Bundan dolayı da onların yakında olduğunu düşündükleri için boş yere mız­raklarını fırlatıyorlar, ama hiç kimseye ulaşamıyorlardı. (7) Romalılar bunu fark edince, derhal naralar atarak saldırıya geçtiler ve henüz cesaretlenmeden duran ve korkuya kapılıp kaçan düşmanı katlettiler, öyle ki on binin üzerinde insan öldü ve ordugah da ele geçirildi. Mith­ridates’in kendisi ise başlangıçta sekiz yüz atlısı ile birlikte atıl­mış ve Romalıları yarmıştı, fakat kısa sürede diğerleri dağılınca ya­nında üç kişiyle (8) kalmıştı. Bunla­rın arasında her zaman erkek gibi ve cesur bir kişi olan oda­lığı Hypsikratia da vardı. Kral bundan dolayı onu Hypsikra­tes olarak adlandırıyordu. O zaman, erkeklerin giy­diği bir Pers giysisi giymiş ve ata binmiş olarak, kraliyet hazineleri ve mal­larıyla dolu olan Sinora Sarayı’na ulaşana kadarki uzun kaçışları sırasında, ne vücutça yorulmuş ne de kralın vücuduna ve atına bak­maktan (9) usanmıştı. Mithridates oradan pek çok pahalı elbise aldı ve bunları, kaçışın­dan sonra yeniden yanına koşanlara dağıttı. Dostların­dan her birine, hiç biri istemeden düşman eline düşmesin diye ölümcül bir zehir verdi. Bundan sonra da Armenia’ya Tigranes’in ya­nına doğru ilerledi, fakat o bunu reddedip, bir de başına yüz talanta ödül koyunca, Kolkhis arasından Euphrates’in kaynakla­rına kadar kaçtı.

XXXIII

Pompeius da genç Tigranes’in kendisini davet etmesinden sonra Arme­nia’ya girdi. Tigranes babasından kısa süre önce ayrılmıştı ve Arakses Irmağı kenarında Pompeius’la yüz yüze görüşmüştü, bu ırmak Euphrates’le aynı bölgeden çı­kıyordu ve doğu yönünde, Kaspia Denizi’ne (2) dö­kü­lü­yordu. Bunlar artık birlikte ilerliyor ve yolların­daki kentleri ele geçiriyorlardı. Kısa süre önce Lucullus tarafın­dan ağır bir yenilgiye uğratılan kral Tigranes, şimdi Pompe­ius’un uysal karakterde biri olduğunu öğrenince, Roma garnizonunu krallık sarayına kabul etti ve dostları ile akra­balarını da yanına ala­rak (3) teslim olmak için yola ko­yuldu. Ordugaha atlı olarak geldi­ğinde, Pompeius’un iki lictor’u karşısına dikildi ve attan inip yaya konuma gelmesini emrettiler. Zira Roma karargahında herhangi bir zamanda hiç kimse at üstünde oturur vaziyette görülmemişti. Tigranes de bunu kabul etti ve hatta kılıcını da çıkartıp onlara teslim etti. So­nunda da Pompeius’un karşısına gelince, kidaris’ini çı­kardı ve onu ayaklarının önüne koymaya, kendini yere atıp, çok utanç verici bir hareket olan, dizlerine kapanmaya yel­tendi. (4) Fakat Pompeius buna engel oldu ve onu sağ elin­den tutup yanına çekti; onu yanına, oğlunu da diğer tara­fına oturttu ve şimdiye kadar olan diğer şeylerden Lucullus’u sorumlu tutması gerektiğini, zira Suriye, Fenike, Kilikia, Galatia ve Sophene onun tarafından ele geçirilmişti; ama kendisine kadar elde edilen yerleri ise, ancak, yapılan haksızlıkların cezası olarak Romalılara altı bin talanta öderse alabileceğini ve Sophene’de (5) de oğlu­nun hüküm sürmesi gerektiğini söyledi. Bunlara razı olan Tigranes, Romalılar kendini kral olarak selamlayınca çok sevindi ve her bir askere yarım mna gümüş, centurion’a on mna ve tribunus’a ise bir talanton vereceğini vaat etti. Oğlu ise bu durumdan oldukça hoş­nut­suzdu ve yemeğe da­vet edildiğinde, kendisini bu kadar az şeyle ödüllendiren bir Pompe­i­us’a ihtiyacı olmadığını, zira kendisinin Romalılardan başka birini bulacağını söyledi. Bundan dolayı onu (6) tutuklattırdı ve triumphus’u için sak­ladı. Bunun üzerinden çok zaman geçmeden Parth Phraates elçilerini göndere­rek, damadı olan genç adamın iadesini ve de Euphra­tes’in hakimiyetleri arasındaki sınır olmasını talep etti. Pompeius da Tigranes’in kayınbabasın­dan çok babasına ait olduğunu ve sınır konu­sunda da hak­kaniyetli davranacağını söyledi.

XXXIV

Armenia’nın gözetimini Afranius’a bıraktıktan sonra Kafkasya çevre­sinde ikamet eden boyların arasından geçe­rek zar zor Mithri­da­tes üzerine yürüdü. Bunlardan en bü­yükleri Albania ve Iberia boylarıdır, Iberialılar Karadeniz bo­yunca ve Moskhika dağları eteklerine yayılır; Alba­nialılar ise (2) Kaspia’nın doğu kıyılarına uza­nır­lardı. Bunlar geçiş isteyen Pompeius’a ilk önce yol verdiler. Fakat, kış mevsimi orduyu bölgede gafil yakaladığı sırada ve Romalılar için Saturnalia Bayramı dönemi gelince, kırk binden daha az sayıda olmayan bir kuvvet topla­dıktan sonra, Iberia dağlarından doğan ve Armenia’dan aşağı doğru akan Arakses Irmağı’nı da içine alarak Kaspia Denizi’nde (3) on iki ağızla sonlanan Kyros Irmağı’nı aşarak onlara (Romalı­lara) saldır­dılar. Bazıları ise Arakses’in onunla birleşme­diğini, tersine, zaten kendisinin onun yakınında aynı denize dökülen bir ağzının oldu­ğunu söylerler. Pompeius ise her ne kadar geçişe doğru düşmanları engelleme durumunda olsa da, (nehri) geçmelerine sükunet içinde göz yumdu. Ama sonrasında savaşa kumanda ederek (4) bozguna uğrattı ve pek çoğunu öldürdü. Ricada bulunan ve elçiler gönderen krala karşı haksızlığa son verip antlaşma yaptıktan sonra, sayıca daha az olma­yan, fakat diğerlerinden daha savaşçı olan ve Mithridates’e dostluk göstermek, Pompeius’u ise, püskürtmek isteyen Iberialılar üzerine yürüdü. (5) Iberialılar ne Medlere, ne de Perslere boyun eğmişlerdi, hatta Alek­sandros Hyrka­nia’dan apar topar çekildiği için Make­don hakimiyetin­den bile kurtulmuşlardı. Ancak Pompeius, dokuz bin kişinin öldüğü, on binden çoğunun ise ele geçirildiği büyük bir savaşta bunları yendikten sonra Kolkhis’e girdi. Servilius, Pontos’un güvenli­ğini sağladığı gemile­riyle birlikte Phasis yakınlarında onunla buluştu.

XXXV

Bosporos ve Maiotis civarındaki halkların arasına karı­şan Mithri­da­tes’i takip etmek büyük zorluklar taşı­yordu. Alba­nialıların da yeniden ayaklandığı haberi ona ulaştı. Öfke­sinden ve zafer kazanma isteğinden ötürü onların üze­rine döndü ve barbarlar tarafın­dan kazıklarla tahkimatlandırılan Kyros’u meşakkatli ve tehlikeli bir şekilde tekrar aştı (2), kendisini bekleyen yol uzun, susuz ve kötü olduğundan bin tulumu su ile doldurduktan sonra düşmanın üzerine ilerledi ve savaş düzenine geçmiş altmış bin yaya, on iki bin atlı ve binin üzerinde hafif si­lahlanmış ve de hayvan derilerine kuşanmış olan düşmanı Abas Irmağı kenarında karşıladı. Onlara kralın (3) Kosis adın­daki kardeşi önderlik ediyordu. Savaş bu şekilde göğüs göğüse devam ederken o Pompeius’un üzerine koştu ve mızrağıyla zır­hı­nın üst kısmından isabet ettirdi, Pompei­us ise onu elinden delip geçerek öldürdü. Aynı savaşta Thermo­don Irmağı etrafındaki dağlardan inen Amazonların barbarlarla birlikte savaştıkları söylenir. Savaştan sonra Ro­malılar barbarları yağmalarken Amazon kalkanları ve bot­larına rastladılar, fakat kadına ait herhangi bir vücut gö­rülmedi. (4) Onlar Kafkasya’nın Hyrkania Denizi’ne doğru olan kısımlarında ikamet ederlerdi, Albanialılarla sınırdaş değillerdi, arada Gelai ve Leges halkı otururdu. Onlar her yıl bunlarla aynı yere giderek Thermodon Irmağı etra­fında iki ay boyunca münasebette bulunurlar, daha sonra yeniden ayrılırlar ve her biri kendi başına yaşardı.

XXXVI

Pompeius savaştan sonra Hyrkania ve Kaspia Denizi’ne ilerlemek üzere harekete geçti, üç günlük yolu geride bı­raktıktan sonra çok sayıda zehirli sürüngen dolayısıyla geri döndü ve (2) Küçük Arme­nia’ya çekildi. Elçiler gönderen Elamlar ve Medlerin kralla­rına dostça cevap yazdı, Gor­dyene’yi istila etmiş ve Tigranes’in uyruk­larını yağ­malamış olan Parthı ise Afranius komutası altındaki orduyu göndererek kovaladı ve Arbela’ya kadar takip ettirdi. Mithridates’in cariyelerinden birçoğu alıkonulunca, hiç birine göz koymadı, tersine hepsini aileleri ve akrabala­rına geri gönderdi. Zira pek çoğu komutan ve dynastların kız kardeşleri ve karılarıydı. (3) En çok değerli olanı ve kalelerden en zenginini himayesi altında bulunduran Stratonike, muhtemelen pek de başarılı olma­yan yaşlı bir harp sanatçısının kızıydı, bir içki aleminde harp çalarak Mithridates’i öyle çabuk etkiledi ki, (Mith­ridates) onu alarak yatağa gitti ve kendisine uygun şekilde bir hitabetle karşılaşmadığı için (4) sinirlenen yaşlıyı da gönderdi. (Harp sanatçısı) gün ağarırken uyandığında içeride gümüş ve altın içki kapları ile dolu masalar, birçok hizmetli kalaba­lığı ve kendisine çok pahalı kıyafetler sunan çocuklar ile kapının önünde kralın arkadaşlarının atları gibi ku­şamlarla süslenmiş duran bir at gördü, bu olayın bir şaka ve çocuk oyunu olduğunu düşünerek (5) kapıdan kaçmaya teşebbüs etti. Fakat hizmetliler onu alıkoyup da kralın, kısa süre önce ölen zengin bir adamın büyük evini ona he­diye ettiğini, bunların diğer malın mülkün ve hazinelerin küçük birer seçmesi ve örneği olduğunu anlatınca, zar zor ikna oldu ve mor elbiseyi üstüne alıp üzerine atladıktan sonra “bütün bunlar (6) benim” diye bağırarak atı kente sürdü. Kendisiyle alay edenlere, bunun şaşılacak bir şey olmadığını, tersine sevinçten çılgına dönen biri olarak karşılaş­tıklarına taşlarla saldırmadığını söyledi. Stra­tonike böylesi bir soy ve kan bağından geli­yordu. Söz konusu kaleyi Pompeius’a verdi ve daha pek çok hediye sundu, o ise kutsal yerlere sunmak ve triumphus’unda göstermek için süs ve şeref eşyası olarak uygun görünen tek şeyi aldı, memnun olan Stratonike’nin de geri kalanları almasını buyurdu. (7) Iberialıların kralı da aynı şekilde ona, hepsi altından olan kline, masa ve taht gönderince ve almasını rica edince bunları demosion için quaes­tor’larına verdi.

XXXVII

Pompeius Kainon Kalesi’nde Mithridates’in gizli belgele­rine rastladı, kralın karakteri hakkında pek çok gözlem içeren bu belgeleri ilgiyle okudu. Bunlar esasen hatıralardı, bunlardan, diğer pek çoklarını ve oğlu Ariarathes’i zehirlediği ve de (2) koşu mü­sa­ba­kala­rında atları sürerek kendisini geçtiği için Sardesli Alkaios’u öldürdüğü ortaya çıkmıştır. Bunların arasında tasvirler ve bir kısmına bizzat kendisinin, bir kısmına da eşlerinden bazılarının bakmış olduğu rüya yorumları ile Monime’nin ona, onun da Monime’ye yazdığı ateşli mektuplar vardı. Theophanes ise burada, Rutilius’un (3) Asya’daki Romalıların katledilmesine teşvik eden bir konuşmasının da bulunduğunu söyler. Pek çokları haklı olarak bunun, olasılıkla hiçbir zaman onun gibi biri olmamış olan Rutilius’tan nefret eden Theophanes’in hain bir planı olduğunu düşünürler, bu durum, Rutilius’un tarih kitabında babası kötü bir insan olarak gösterilen Pompeius açısından da uygundur.

XXXVIII

Buradan Amisos’a gelen Pompeius, onur severliğinden dolayı ilerleme hırsına kapıldı. Zira düşmanı henüz hayat­tayken düzenlemeler yaptığı, hediyeler ve onurlar dağıttığı için çok kez Lucullus’la dalga geçmişti, bunları zafer kaza­nan kişiler savaşın bitirilmesi ve sonuca ulaşılmasının ardından yapmaya özen gösterirdi; kendisi de, Mithridates’in Bosporos’ta hüküm sürmesine ve oldukça güçlü bir ordu toplamasına rağmen, (2) sanki her şey yerine getirilmiş gibi, şunları yaptı: eyaletleri düzenledi ve hediyeler dağıttı, pek çok kabile reisi, dynast ve barbarların on iki kralı yanına geldi. Bundan dolayı Parth kralına karşılık yazarken, diğerlerine hoş görünmek için ona, ötekiler gibi, ‘krallar kralı’ olarak hitap etmek istemedi. Şimdi de onu, iskan edilmiş evreni kuşatan Okeanos’a (3) muzaffer olarak ulaşmak için, Suriye’yi ele geçirme ve Arabistan’dan Erythra Thalassa’ya (Kızıl Deniz) kadar gitme hırsı ve tutkusu aldı. Bu sebeple de Libya’da ilk kez dış denize kadar hüküm süren kişi olarak ilerlemiş ve Iberia’da Romalılara ait hakimiyet alanını yeniden At­lantik Denizi’yle sınırlamıştı, şimdi de üçüncü olarak Alba­nialıları takip ederek neredeyse Kaspia Denizi’ne (Hazar Denizi) kadar ele geçirdi. Sefer çemberini Erythra Thalassa ile sınırlamak için harekete geçti. Esasen de Mithridates’in silahlarla zor ele geçirile­bilir olduğunu ve savaşmaktan ziyade kaçmasının daha çok tehlike yaratacağını gördü.

XXXIX

Bundan dolayı, kendisinden daha güçlü olan düşmanı açlığa terk ettiğini söyleyerek donanma kuvvetlerini Bosporos’a seyahat eden tüc­car­lara karşı dikti; ele geçirilenlere verilen ceza ölümdü. Ordunun büyük bölümünü yanına ala­rak ilerledi. Triarius ile birlikte Mithridates’e karşı talih­siz bir şekilde savaşan ve düşenlerin henüz mezarı olmayan ce­setlerine rastlayınca da hepsini ünlü ve onursever bir şe­kilde gömdü, Lucullus’a karşı duyduğu nefretin (2) sebebinin özellikle onun (Lucullus’un) bunu yapmaması olduğu görü­lür. Afranius aracılı­ğıyla Amanos çevresindeki Arapları yendikten sonra kendisi Suriye’ye yürüdü, yasal krallara sahip olmadığı için bu ülkeyi Roma halkının eyaleti ve mülkü olarak ilan etti, Iudaia’ya da boyun eğdirdi ve kral Aristobulos’u teslim aldı. Kısmen kentler kurdu, kısmen de buralardaki tiranları cezalandırarak onlara özgürlük verdi. (3) Hakem­lik sırasında çok zaman harcadı, kentler ve krallar arasındaki çekişmeleri yoluna koydu, onlara kendisi gidemedi, dostlarını gönderdi, öyle ki kavga ettikleri topraklar hususunda mahkeme düzenleyen Armenia ve Parthlara aynı şeyden dolayı üç hakim ve aracı yolladı. (4) Zira gücünün şöhreti büyüktü ama erdeminin ve iyiliğinin ünü de daha az değildi. Bundan dolayı dostlarının ve sırdaşlarının pek çok hatasını örterdi, alçaklık yapanlara ise, engel olacak ya da cezalandıracak karak­terde olmadığı için, kendisiyle ilişkisi olanlara karşı, onların aç gözlü­lüklerine ve sertliklerine sakince katlanabilecek şekilde, kendisini böy­lesi bir şeye hazırlardı.

XL

Kendisinde en büyük etki yaratan kişi, her konuda kabiliyetli bir deli­kanlı olan, fakat talihini tamamen kötüye kullanan azatlısı Demetrius’tu. Onun hakkında böylesi bir şey daha anlatılır. Henüz genç bir filozof, fakat büyük bir üne sahip ve özgüveni yüksek biri olan Cato, Pompeius orada değilken, kenti gözlemlemek isteyerek Anti­okheia’ya (2) geldi. Kendisi, her zaman olduğu gibi, yaya olarak yürüye­rek geldi, dostları ise atlarını kullanarak ona eşlik ediyorlardı. Kapının önündeki beyaz kıyafetler içindeki insan kalabalığını ve yolun bir tarafında duran genç delikanlıları, diğer tarafında da onlardan ayrı duran çocukları görünce, bunların onu onurlandırmak ve ihtimam gös­termek için olduğunu düşünerek, bunlara hiç gerek duymadığından, sinir­lendi. (3) Bununla birlikte dostlarına atlarından inmelerini ve ken­di­siyle birlikte yürümelerini buyurdu. Oradaki her şeyi tedarik eden ve düzene sokan, çelenkli ve asalı biri yaklaşanlara doğru ilerle­yerek Demetrius’u nerede bıraktıklarını ve onun ne zaman geleceğini sordu. Bunun üzerine Cato’nun dostlarını bir gülme aldı, Cato ise ‘zavallı kent!’ dedikten sonra başka hiçbir şeye de cevap vermeden yanından geçti. (4) Ancak Pom­peius’un kendisi, onun tarafından gülünç duruma düşürülse de, bu konuda alınganlık yapmaksızın, Demetrius’u diğerlerinin yanında daha az nefret edilen kişi yaptı. Ziyafetlerde Pompei­us diğer misafirleri beklerken ve karşılarken, onun hymation’unu kulaklarının arasından kafasının aşağısına çekerek kurum kurum kurulur vaziyette uzandığı söylenir. (5) Henüz daha İtalya’ya geri dönmeden, Roma’nın en güzel çiftlikleri, sayfiye yerlerinin en güzellerini ve değerli bahçeleri elde etti, Demetrius’a ait olarak adlandırılanlar bunlardır. Halbuki Pompeius üçüncü triumphus’una kadar bizzat kendisi ölçülü ve mütevazı bir şekilde oturdu. Daha sonra Romalılar için güzel ve ünlü olan bu tiyatroyu tesis ettirdi, bunun yanına da adeta bir ek gibi, ötekinden daha gösterişli, fakat Pompeius’tan sonra onun sahibi olan kişinin hayrete düşeceği ve “Pompeius nerede yemek yiyordu” diye soracağı kadar kıskançlık uyandırmayan bir ev yaptırdı. Bunlar bu şekilde anlatılır.

XLI

Petra çevresindeki Arapların kralı daha önce Romalılara ilişkin şeyleri hiçbir konuşmasına katmamıştı, ama şu an oldukça korkuyordu ve her şeye uymayı ve her şeyi yapmayı kabul ettiğini yazdı, Pompeius da onun öngörüsünü doğrulamak istediği için Petra’ya, pek çokları için tamamen masum olmayan, bir sefer düzenledi. (2) Çünkü Mithrida­tes’in takibinden kaçmayı düşünüyorlar ve haber alındığı üzere, yeniden kuvvetini toplayan eski düşmanın ona döneceğine, or­dusunu Sky­thia ve Paionia arasından İtalya’ya göndermeye hazırlandı­ğına inanı­yorlardı. (Pompeius) ise onun gücünü savaştığı sırada yok etme­nin kaçarken vücudunu ele geçirmekten daha kolay olacağına inandığından boşu boşuna takipte kalmak istemiyordu, diğer katılım­cıları da savaşa soktu ve zaman kazandı. (3) Şansı bu zorluğu çözdü. Henüz Petra’dan çok uzaklaşmamıştı ki o gün için kamp kurmaya giriştiği ve ordugahın yakınında atla talim yaptığı sırada Pontos’tan iyi haberler getiren ulaklar yaklaştı. Onlar hemen mızraklarının uçların­dan tanındılar; zira defnelerle çelenklendiril­mişlerdi. Bunları gören askerler hep bera­ber (4) Pompeius’a koştular. O ise ilk önce talimini tamamlamak is­tedi, ama onlar seslenip rica edince attan indi, evrakları alarak iler­ledi. Bir konuşma kür­süsü bulunmadığından ve asker kitlesinin ona ulaşmasının mümkünatı olmadığından (toprağın bir kısmını derince alarak kazdılar ve üst üste koyarak bunu oluşturdular), acele ve sü­ratle yük hayvanlarının semerlerini (5) taşıyarak tümseği yükseltti­ler. Pompeius da bunun üzerine çıkarak, Mithridates’in, oğlu Pharnakes isyan ettikten sonra kendini öldürdüğünü, Pharnakes’in oradaki tüm malı mülkü kendi üstüne geçirdiğini, kendisine (Pompeius’a) ve de Romalılara tabi olduğunu yazdığını bildirdi.

XLII

Bundan dolayı ordu doğal olarak sevince boğuldu ve sanki Mithrida­tes’in şahsında on bin düşman ölmüş gibi kurban törenleri ve ziyafetler düzenledi. İşlerine ve seferlerine böylesi çok da kolay olma­ması bekle­nen sonu veren Pompeius ise, (2) derhal Arabistan’dan çıka­rak yola koyuldu. Hızlı bir şekilde de bu arada bulunan eyaletlerin arasından geçerek Amisos’a ulaştı, orada Pharnakes’ten gelen pek çok hediye, kralın ailesine ait pek çok ceset ve de yüzünden do­layı tama­men ta­nınmaz halde olan (zira hizmetliler beynini çıkar­mayı unut­muştu) Mithridates’in kendi cesedini buldu. Onu görmeyi isteyenler sadece yara izlerinden tanıyorlardı. (3) Pompeius ise ona bakmaya tahammül edemedi, tersine günah işlemekten korktuğu için onu Sinope’ye gön­derdi. Giydiği kıyafetin ve silahlarının büyüklüğüne ve görkemine hayran kaldı; Publius dört yüz talanta’ya mal olmuş kılıç askısını çala­rak Ariarathes’e satmış olsa da, Mithrida­tes’in sütkardeşi olan Gaius hayranlık uyandıran bir işlemeye sahip olan kidaris’i giz­lice, onu istemiş olan Sul­la’nın oğlu Faustus’a verdi. O zamanlar bu Pompeius’un gözünden kaçmıştı, fakat Pharnakes bunu sonradan öğ­rendi ve hırsızlık yapanları cezalandırdı. (4) Oradaki her şeyi düzenle­yip tesis ettikten sonra geri dönüşü daha çok bir fes­tivale yakışır bi­çimde yerine getirdi. Mytilene’ye varınca da Theo­phanes dolayısıyla kente özgürlük bahşetti, şairlerin, konu olarak sadece onun icraatla­rını ele alan geleneksel ya­rışmasını izledi. Buradaki tiyatro yapısı ho­şuna gidince, Roma’da benzerini ama daha büyük ve daha (5) gösterişli­sini yaptırmak için onun biçi­mini ve taslağını kopyalattırdı. Rhodos’ta ol­duğu sırada bütün sofistleri dinledi ve her birine hediye ola­rak bir talanton verdi. Poseidonios, Pompeius’un huzurunda hatip Hermagoras’a karşı tuttuğu ve genelde filozofik araştırma hakkında karşıt görüş sunduğu bir konuşma yaz­mıştır. Pompeius’un Atina’da da (6) filozoflara karşı tutumu benzerdi. Kente de yenileme için elli talanta bahşetti, İtalya’ya insanların en şöhretlisi olarak ayak basmayı ve yurt özlemiyle yanıp tutuşan biri olarak görülmeyi umuyordu. Fakat hal böyle iken kader, talihten köklenen görkemli pek çok iyi şeyi daima kötülüğün bir parçasıyla birleştirmeyi sever, uzun süre onun için de daha kederli bir (7) geri dönüş hazırladığını gizledi. Zira Mucia onun yokluğunda cürüm işlemişti. Uzakta olduğu sürece Pompeius da bu söylentiyi önemsememişti. Fakat İtalya’ya yaklaştığında ve düşünüp taşınmak için daha çok boş zamanı olduğunda, muhtemelen suçlamayla meşgul oldu ve ona bir boşanma mektubu gönderdi, hangi sebeplerden dolayı boşandığı hakkında ne o zaman yazdı, ne de daha sonra konuştu; Cicero’nun mektuplarında ise bir sebep yazılıdır.

XLIII

Pompeius hakkındaki çeşitli söylentiler önceden Roma’ya ulaşmıştı, sanki orduyu derhal kente sokacakmış ve sert bir monarşi ortaya çıkacakmış gibi telaş çoktu. Crassus ise, gerek gerçekten korktuğundan, gerekse, tahmin edildiği üzere, kötü iftira karşısında daha çok inancını kaybetmiş ve daha da sert bir kıskançlığa (2) kapılmış olduğundan dolayı çocuklarını ve hazinesini alarak gizlice gitti. Bundan dolayı Pompeius İtalya’ya ayak basar basmaz askerlerini comitia’ya sevk etti ve dostça davranarak duruma uygun bir konuşma yaptıktan sonra her birinin kenti terk etmesini ve evlerine dönmelerini, hatırlayanlarınsa triumphus’unda onunla yeniden bir araya gelmesini emretti. Ordu böylece dağıldıktan sonra ve herkesin bunu öğrenmesinin ardından (3) hayret uyandırıcı olaylar oldu. Kentler, Pompeius Magnus’u başka bir seyahatten dönen biri gibi silahsız ve daha az dostla birlikte görünce, iyi niyet gösterdiler ve eşlik ederek onu daha büyük bir güçle Roma’ya gönderdiler, eğer o zaman herhangi bir eylemde bulunmayı ve yeni bir şeye teşebbüs etmeyi tasarlasaydı, orduya bile ihtiyaç duymazdı.

XLIV

Yasa triumphus’tan önce kente girilmesine izin vermediği için, Sena­tu­s’tan consul seçimlerinin ertelenmesini ve seçimlerde Piso’­nun yanında bulunarak ona destek verebilsin diye (2) kendisine bu iyiliğin bahşedilmesini rica ettirdi. Fakat Cato bu talebe karşı çıktığı için amacına ulaşamadı. Ama onun açık sözlülüğüne ve sadece adalet için açıkça kullandığı etkisine hayran kalarak, herhangi bir şekilde bu adamı kazanmayı diledi. Cato’nun yeğeni olan iki bayandan birini kendine (3) eş olarak almayı, diğerinin de oğlu ile evlenmesini istiyordu. Fakat Cato, bu girişimin kendisini baştan çıkarma tarzı olduğunu, akrabalık yoluyla aklının çelineceğini fark etti, kız kardeşi ve karısı ise, onun Pompeius Mag­nus’la evlilik yoluyla akraba olmayı redde­deceğine sinirleniyorlardı. Bu arada Pompei­us ise, Afrani­us’un consul seçilmesini istediği için centu­ria’lara onun için para dağıttı, (4) Pompeius’un bahçelerine gidenler de bu parayı alıyordu, öyle ki bu olaylar duyuldu ve Pompeius’un adı kirlendi, zira kendisinin ne şartlar altında tesis ederek ulaştığı bu en büyük makamı, bunu erdemleri ile elde edemeyecekler için satılığa çıkarmıştı. Cato da kadınlara “Pompei­us’un akrabası olanlara böylesi namussuzlukları da paylaşmak düşer” dedi. Bunları duyduktan sonra onlar da, neyin uygun olacağı hususunda onun kendilerinden daha iyi muhakeme ettiğini düşündüler.

XLV

Her ne kadar iki güne bölüştürülmüş olsa da zaman triumphus’un bü­yüklüğüne yetmedi, tersine, hazırlıkların, böylesi başka bir korteje dahi şöhret ve ihtişam katmaya yetecek pek çoğu görülemedi. Öne getiri­len yazılarda, (2) yendiği halklar açıkça görülüyordu. Onlar şunlardı: Pontos, Armenia, Kappadokia, Paphla­gonia, Media, Kolkhis, Ibe­rialılar, Albanialılar, Suriye, Kilikia, Mesopota­mya, Fenike ve Filistin etrafındaki halklar, Iudaia­lılar, Araplar ile denizde ve karada savaştığı deniz korsanlarının tümü. Bunların arasında ele geçirilmiş binden daha az olmayan kale, dokuz yüzden çok eksik olmayan kent, sekiz yüz korsan gemisi vardı, (3) kentlerin otuz dokuz katoikia’sı bulunuyordu. Bunların yanında yazılı levhalar sayesinde, şimdiye kadar vergilerin elli milyon denaria tuttuğu, fakat onun kent için elde ettiklerinden seksen beş milyon kar ettikleri, devlet kasasına ise teda­vülde olan sikke, gümüş ve altından malzeme biçiminde yirmi bin ta­lanta teslim edildiğini ilan ediyordu, askerlere verilen maaş bunların dışındaydı, onların en azından elde ettikleri nispeten (4) bin beş yüz drakhmai ediyordu. Triumphus’ta korsan beyleri dışında, eşi ve kızı ile birlikte Armenia kralı Tigranes’in oğlu, kral Tigranes’in bizzat kendisinin karısı Zosime, Iudaialıların kralı Aristobulos, Mithridates’in kız kardeşi ve beş oğlu, İskit kadınları, Albanialılar, Iberialılar ve Kommagene kralının tutsakları, bizzat kendisinin kazandığı ya da komutanları aracılığıyla kazanılan tüm savaşlarla eşit miktarda çok fazla ganimet gösterildi. (5) Ününde en çok katkısı olan, o zamana kadar hiçbir Romalıya nasip olmayan en büyük şey, onun üçüncü ülke üzerinden üçüncü triumphus’unu düzenlemesiydi. Zira daha önce üç triumphus düzenlemiş başkaları da vardı. Fakat o ilkini Libya’dan, ikincisini Avrupa’dan, sonuncusu olan bunu da Asya’dan getirdiği için, üç triumphus’la iskan edilen dünyayı bir şekilde boyunduruk altına aldığı görülür.

XLVI

Onu her yönden Aleksandros ile karşılaştıran ve ona benze­tenlerin iddia ettiğine göre, o zamanlar otuz dört yaşından daha genç bir yaştaydı, gerçekte ise kırk yaşına girmişti. Eğer hayatı, Aleksandros’un şansına sahip olduğu süre zar­fında son bulsaydı, mutlu olurdu. Fakat zaman ona talihli olaylar haricinde haset dolu ve dermansız (2) belalar da getirdi. Kentteki meşru hakkı olan şeylerden elde ettiği bu gücü başkalarının yararına adaletsizce kullanıyordu, ne ka­dar onların itibarını arttırıyorsa o kadar kendisinin ününü azaltıyordu; bu şekilde gücünün kudreti ve azametinde kay­bolduğunu fark etmedi. Nasıl ki bir kentin en güçlü kısımları ve toprakları düşmanları tarafından alındığında onların gücü bunlara eklenirse, Caesar da Pompei­us’un gücü aracılığıyla kentte yükseldikten sonra, onun sayesinde diğerlerinden daha güçlü olarak onu devirdi ve yerle bir etti. Bu şu şekilde oldu. (3) Senatus, Pompeius tarafından hakarete uğradığı için Asya’dan dönen Lucullus’u derhal ihtişamlı bir şekilde karşıladı ve henüz gelen Pompei­us’un ününü kırmak içi onu daha da güçlü bir şekilde politika yapmaya teşvik etti. Esa­sen Lucullus şimdi isteksizdi ve enerjisi sönüktü, kendini boş zamanın zevkine ve servetinin tadını çıkarmaya vermişti, fakat Pompeius’a karşı hemen harekete geçti ve onun kal­dırdığı ve muhafaza ettiği düzenlemeler hakkında ısrarla onunla uğraştı ve (4) Cato’nun da desteklemesiyle Senatus’ta daha çok şey elde etti. Pompei­us başarısızlığa uğrayıp da zor du­ruma düşünce tribunus plebis’lere sığınmaya ve gençlere yanaşmaya mecbur kaldı. Onlardan en gaddar ve en küstahı Clodius onu kabul etti ve halka bağımlı kıldı, onuruna yakışmadığı halde forum’da dönüp dururken alıp yanında dolaştırarak, menfaati uğruna ve halka yalakalık yapmak için ilan edilen ve önerilen şey­lerin (5) kalıcı olmasında onu kullandı, ayrıca da sanki onu rezil etmemiş de, tersine ona iyilik yapmış gibi, Pompeius’tan ödül olarak, onun için büyük politik hizmetlerde bulunmuş olan Cicero’dan feragat etmesini talep etmiş ve daha sonra bu isteğine ulaşmıştı. Zira (Cicero) tehlikedeyken ve ondan yardım istediğinde, (Pompeius) ona bakmamış, tersine gelenlere kapısını kapamış ve diğer kapılardan çıkıp gitmişti. Cicero da karardan korktuğu için Roma’yı terk etmişti.

XLVII

O sıra Caesar seferden döndü ve hali hazırda ona fayda sağlayan, gelecekte de güç getirecek, fakat Pompeius ve kente çok zarar verecek olan politik hayata girdi. Zira ilk consul’lüğüne başvurdu; Crassus, Pom­peius ile kavgalı olduğu için, kendisinin, birinin tarafını tuttuğunda diğerine düşman muamelesi yapmış olacağını görerek her ikisini uz­laşmaya yöneltti, fakat bu güzel ve politik olay aslında onun tarafından kurnazca kötü niyet ve (2) çok korkunç bir düşünceyle düzenlen­mişti. Zira kentin eğilimlerini bir gemide gibi tasviye eden, tek bir noktada toplayan ve tek olan bu güç, her şeyi ezen ve yere fırlatan karşı konulmaz bir etki yarattı. Bunun üzerine Cato, Caesar ile Pompe­i­us arasında sonradan olacak bir anlaşmazlığın devlete zarar vereceğini söyleyen­lerin ve (3) en son olayı suçlayanların yanıldığını; onla­rın ne kavgasının, ne de düşmanlığının değil, tersine bir araya gelmeleri­nin ve anlaşmaya varmalarının kent için ilk ve en büyük talihsizlik olacağını söyledi. Fakat Caesar consul seçildi; fakir fukarayı kazan­mak için de derhal kentlerin katoikia ihtiyaçlarını ve tarlaların dağıtı­mını düzenledi, bu­nunla görevinin ilkelerini ve karakterini aşarak (4) consul’lüğü tribunus plebis’liğe çevirdi. Onunla bir­likte consul olan Bibulus karşı çıkınca ve Cato da Bibulus’u güçlü bir şekilde desteklemeye koyulunca, Caesar gözler önündeki Pompeius’u kürsüye çıkardı ve adıyla hitap ede­rek, yasaları tasvip edip etmediğini sordu; O da olumla­yınca, “eğer birisi yasaları baskı altında tutsa (5) halka yardıma gelecek misin?” dedi. Pompeius da “elbette gelece­ğim, hem de kılıçlarla tehdit edenlere karşı yanımda kılıç ve kalkan getirerek” diye cevap verdi. Pompeius o güne kadar bundan daha kaba bir şeyi ne söylemeye ne de yapmaya karar vermişti, öyle ki dostları onu müdafaa etmek için, onun bu sözü boş bir anında kaçırdığını açıkladılar. Fakat bunlardan sonra olanlardan, onun her hususta Caesar’a ta­mamen onay vermesinin (6) gerekli olduğu anlaşılır. Zira Pompei­us, hiç kimse bunu ummasa da, daha önce Caepio ile nişanlı olan ve birkaç gün içinde evlenmek üzere olan Caesar’ın kızı Iulia ile evlenmiştir, Caepio’nun öfkesini ya­tıştırmak için de, daha önce Sulla’ın oğlu Faustus ile nişanlı olan kendi kızını ona vermiştir. Caesar da Piso’nun kızı Calpurnia ile evlenmiştir.

XLVIII

Bundan dolayı Pompeius kenti tamamen askerleriyle doldurdu ve olayların üstesinden zorla geldi. Zira aniden, Lucullus ve Cato ile birlikte forum’a gelen consul Bibulus’un üzerine atıldılar ve asalarını kırdılar, hatta biri Bibulus’un başından gübre dolu kovayı boşalttı, ona eşlik edenlerden iki tribunus plebis de (2) yaralandı. Bu şekilde forum’u muhalefet edenlerden temizledikten sonra arazilerin dağıtılması hakkındaki yasayı onayladılar. Böylelikle cezbedilen halk artık her şey için onlara boyun eğip meyilli duruma gelerek olayı hiç araştırmadan, teklif edilenlere sessizce oy verdi. (3) Böylece Lucullus’un Pompei­us’la üzerinde tartıştığı düzenlemeler, Caesar’ın beş yıllığına Alplerin bu tarafında ve diğer tarafında kalan Galya ve Illyria’yı ve dört tam donanımlı lejyon alması; Caesar’ın kayınpederi Piso ve Pompei­us’­un yaltakçılarının en önde gelen kişisi olan Gabinius’un gelecek yıl için consul olmaları karara bağlandı. (4) Bu olaylar olurken Bibulus evine kapandı ve hala consul olduğu sekiz ay zarfında ortaya çıkmadı, tersine her ikisi için de (Caesar ve Pompeius) hakaret ve suçlamalar içeren kararnameler gönderdi, Cato ise vahiy almış ve esinlenmiş biri gibi Senatus’ta kente ve Pompeius’a ilişkin gelecekte olacakları söyledi, bu arada Lucullus ise, artık politika yapmaya elverişli yaşta olmadığını anlayarak sessiz kaldı; o zaman da Pompeius, yaşlı biri için zevki sefa içinde yaşamanın politika yapmaktan (5) daha uygunsuz olacağını söyledi. Bununla birlikte kendisi de genç eşinin aşkıyla çabucak yumuşadı ve ona pek çok şey vakfetti, gününü tarlalarda ve bahçelerde onunla geçirdi, forum’da yapılanları bile öyle bir boşladı ki, o zamanlar tribunus plebis olan Clodius onu aşağılıyordu ve çok cüratkar (6) işlerle uğraşıyordu. Zira Cicero’yu kentten sürdükten ve Cato’yu da praetor’luk bahanesiyle Kıbrıs’a gönderdikten, Caesar da Galya’ya doğru yola çıktıktan sonra, yaranmak için her şeyi yapan ve yönetime katılan kendisine eğimli halkı görünce derhal Pompeius’un düzenlemelerinden bazılarını kaldırmaya girişti; esir alınan Tigra­nes’i kaçırarak yanına aldı ve Pompeius’un onlar üzerindeki gücünü denemek için, dostlarına karşı dava açtı. (7) Sonunda o (Pompeius) bir mahkeme duruşmasına gelince, (Clodius) kendisinin hizmetinde olan arsız ve çapulcu insan yığınını yanına alarak görünen bir yere dikildi ve şu soruları yöneltti: “Kontrolden çıkmış imparator kimdir? Hangi adam bir erkek arıyor? Kim bir parmağıyla başını kaşıyor?” Oradakiler de, Clodius her togasını açtığında, karşılıklı atışan bir koro gibi, her soruya bağırarak “Pompeius” diye cevap verdiler.

XLIX

Bunlar, kötü bir şey işitmeye alışkın olmayan ve böylesi bir savaş konusunda acemi olan Pompeius’un canını sıktı. Fakat Senatus’un, ona hakaret edilmesinden ve Cicero’nun ihanetinin cezasının da ona (2) yüklenmesinden memnunluk duyduğunu hissedince daha çok üzüldü. Forum’daki kavgalar yaralanmalara kadar varınca ve Clodius’un bir kölesinin kalabalığın içinde elinde kılıçla etrafındakileri yararak Pompeius’a yaklaştığı keşfedilince, bunları bahane yaparak, ama esasen Clo­dius’un taşkınlığın­dan ve iftiralarından korktuğu için, onun hakimiyet sürdüğü süre boyunca bir daha forum’a gelmedi, evde kalıp bekledi, dostları aracılığıyla Sena­tus’­un ve aristokratların kendisine karşı duydukları (3) öfkeyi nasıl yatış­tı­rabi­lece­ğini soruşturdu. Iulia’dan boşanmasını ve Cae­sar’ın dostlu­ğundan vazgeçip Senatus tarafına geçmesini öğütleyen Culleo’ya kulak asmadı, ama Clodius’un en azılı düşmanı, Senatus­’un ise en sevdiği kişi olan Cicero’nun geri dönmesini talep edenlere ikna oldu. Kardeşinin ricası üzerine de güçlü bir grupla ona eşlik etti, forum’da pek çok yaralanma­lar olduk­tan ve bazıları da öldükten sonra (4) Clodius’u yendi. Alı­nan karar uyarınca Cicero geri geldi ve derhal Senatus’u Pompeius ile uzlaştırdı, tahıl ihtiyacının giderilmesine yönelik teklifi de destekleye­rek Pompe­ius’u yeniden, Romalıların elde etmiş oldukları tüm karalar ve deniz üzerinde yetkili kıldı. Zira limanlar, emporiai, ürünlerin kullanımı, yani tek kelime ile denizciliğe ve (5) tarıma ilişkin olaylar ona bağlı oluyordu. Fakat Clodius, söz konusu yasanın tahıl kıtlığından dolayı çıkarılmadığı, tersine tahıl sıkıntısı olmasının, yasa çıkarılabilsin ve bu suretle iktidarsızlığından dolayı kaybolan gücünü bu yeni ya­sayla ye­niden alevlendirebilsin ve yeniden kazanabilsin diye düzenlen­diği yö­nünde suçlamada bulundu. Diğerleri ise bunu, kral Ptolema­ios’a yardım edecek kişi olarak kendisi gönderilsin diye (6), Pompe­ius’u daha büyük bir göreve bağlayan consul Spinther’in bir hilesi ola­rak gösterdiler. Bununla beraber Caninus tribunus plebis iken, Pompe­ius’un ordusuz bir şekilde, iki lictor’a sahip olarak İskenderiyelilerle kralı uzlaştırmasını içeren yasa teklifini öne sürdü. Pompe­ius da bu teklife memnun olmamış gözükmez, fakat Senatus kabul edilebilir bir şekilde bu adam için endişelendiğini bahane ederek bunu reddetti. Fo­rum’da ve mecliste dağıtılmış, sözde Ptolemai­os’un, kendisine komutan olarak Spinther yerine Pompeius’un verilmesini istediğini içeren yazı­lara rastlanı­yordu. (7) Timagenes ise farklı olarak, Ptolemaios’un herhangi bir zorunluluk olmadan ayrıldığını ve Pompeius’a zengin­leşme ve yeni bir komutanlık fırsatı sağlamak iste­yen Theophanes tara­fından ikna edilerek Mısır’ı terk ettiğini söyler. Fakat Pompeius’un ne hilekarlık, ne de aşağılık içermeyen, keza onurseverliğe sahip karakte­rinin bunu güvenilmez yapması kadar Theopha­nes’in kötülüğü de bu şekilde inandırıcı yapmaz.

L

Tahıl ihtiyacına yönelik düzenleme ve tedarikleme işlerini üstlendikten sonra her yere legatus’larını ve dostlarını yolladı, kendisi de Sicilya, Sardinya ve Libya’ya yelken açıp tahıl topladı. Denize açılmak istediğinde, denizde büyük bir fırtına vardı ve dümenciler de bundan çekiniyordu, bunun üzerine ilk kişi olarak (gemiye) çıktı ve demir almalarını em­rederek, şöyle bağırdı: (2) “denize açılmak zorunludur, ama yaşamak zorunlu değil”. Böylesi bir cesaretle ve gayretle davranarak, iyi talihin de yardımıyla empo­ria’ları tahıl, denizleri de gemilerle doldurdu, öyle ki aldığı tedbirlerin çokluğu, sanki bir kaynaktan herkesin üzerine bereketli bir nehir akıyormuş gibi, (İtalya’nın) dışındaki insanlara bile yetti.

LI

Bu süre zarfında büyük Caesar’a karşı Galya Savaşı patlak verdi; o da mümkün mertebe Roma’dan uzaklaştı ve Belgalar, Suebler ve Bri­tanlarla savaşa girişti, fakat korkunç zekası sayesinde halk ve çok önemli olaylar arasında hissettirmeden Pompeius’u safdışı bıraktı. (2) Aynı zamanda ken­disi de savaş gücüne bir vücut gibi davranarak sa­vaşlarda barbarlara karşı değil de, sanki avda ya da vahşi hayvan taki­binde talim yapıyor­muş gibi savaşıyordu ve böylece savaş gücünü ye­nilemez ve korkunç yapıyordu, Roma’ya da altın, gümüşle başka ganimetler ve böylesi savaşlardan ele geçen daha başka servetleri gön­dererek rüşvetçiliğe kalkışıyor ve de aedilis, praetor ve consul’lerle onların eşlerine hediye­ler sunarak pek çoklarını taraftarı yapıyordu. (3) Bundan dolayı Alpleri aştıktan sonra kışı Luca’da geçirirken, diğer erkek ve kadın­lar yarış halinde ona koştuğu ve yanına git­tiği için büyük bir kalabalık oluştu, aralarında Pompeius ve Crassus’un da bulunduğu iki yüz senatör ile consul ve komutanların yüz yirmi lictor’u da Cae­sar’ın (4) kapıları önünde görüldü. Diğer herkesi de umutlar ve mal mülkle doldurup yolcu etti. Crassus ve Pompeius ile onun arasında ise, onların (Pompeius-Crassus) consul’lüğe başvurma­ları, Caesar’ın da, hızlı bir şekilde seçilmeleri için, askerlerinden birço­ğunu seçime gön­dererek onlara yardım etmesi, kendilerine eyaletler ve ordular üze­rinde yetki verilmesi, Caesar’a ise sahip olduğu şeyler için (5) beş yıl daha güvence verilmesi hususlarında ittifak yapıldı. Pek çokları için onaylanabilir olan bu antlaşmalara soylular çok sinirlendi­ler. Marcelli­nus da halkın önüne çıkıp her ikisine karşılıklı olarak consul’lüğe başvurup başvurmayacaklarını sordu. Pek çok kişi de ce­vap verilme­sini buyurunca ilk olarak Pompeius, belki başvuracağını, belki de baş­vur­ma­yaca­ğını söyledi. Crassus ise, daha politik bir şekilde cevap vere­rek, kamu yararına faydalı olacağını düşünürse (6) ikisin­den birini yapacağını söyledi. Daha sonra Marcellinus, Pompeius’un karşısına çıkıp da öfkeli bir şekilde konuşmaya karar verince, Pompeius, kendisi sayesinde sessizlikten dile geldiği ve aç birinden sık sık kusmak zorunda kalan bir adama dönüştüğü halde kendisine teşekkür etmeyen Marcellinus’un dünyanın en adaletsiz insanı olduğunu söyledi.

LII

Bununla birlikte diğerleri de consul’lüğe başvurmaktan vazgeçince Cato, Lucius Domitius’u ikna etti ve reddetmemesi için yüreklen­dirdi; zira tiranlara karşı memuriyet için değil, tersine özgürlük için mücadele edilir. Pompeius’un çevresindekiler Cato’nun, tüm Senatus’a sahip olarak halkın bozulmamış kısmını da ayırma ve kendine çekme gücünden korkarak Domitius’un forum’a (2) girmesine izin verme­dikleri gibi ona karşı silahlı adamlar gönderdikten sonra önde giden meşale taşıyıcıyı öldürdüler, diğerlerini de bozguna uğrattılar. En son olarak, Domitius’u savunurken sağ kolunu yaralayan Cato geri çe­kildi. Bu yolla yönetime geldikten sonra da daha ölçülü davranmadı­lar. Tersine ilk olarak, halk Cato’yu praetor seçince ve oyunu ona kulla­nınca, Pompeius kuşları sebep göstererek comitia’yı feshetti ve (3) cen­turia’ları rüşvetle kandırarak Cato yerine Vatinius’u (praetor) ilan ettiler. Daha sonra da tribunus plebis olan Trebonius aracılı­ğıyla, Caesar’a ikinci kez beş yıl daha görev tahsis eden, Crassus’a Suriye ve Parthlara karşı yürütülecek savaşı veren, Pompeius’un kendi­sine de tüm Libya’yı, her iki Iberia eyaletini ve Caesar’ın Galya’daki savaş için istemesi üzerine (4) ikisini ödünç verdiği dört lejyon askeri tahsis eden yasaları, sanki üzerinde anlaşmaya varmışlar gibi, geçirdi­ler. Crassus consul’lüğü bittikten sonra eyaletine gitti, Pompeius ise, tiyatrosunu törenle kutsayarak açılış merasiminde spor ve müzik ya­rışmaları ile beş yüz aslanın öldürüldüğü hayvan mücadeleleri düzen­ledi, son olarak da en korkunç gösteri olan fil savaşlarını sundu.

LIII

Bu yüzden hayranlık kazandı ve memnun karşılandı, diğer taraftan ordularını ve eyaletlerini legatus dostlarına verdiği, kendisinin ise, karı­sıyla birlikte, ya ona karşı olan aşkından, ya da diğerinin ona duyduğu sevgiden dolayı onu bırakmamak için orada kalarak, İtalya’nın en güzel yerlerinde kah orada kah burada dolaşarak, hayatını geçirdiği için, daha az olmayan bir kine de maruz kaldı. Hatta şöyle bir şey (2) anlatılır. Genç kadının koca sevgisi meşhurdu, gençlik döne­minde olmasa da Pompeius’u kalpten seviyordu, bunun sebebi, eğer heteira Flora’nın yalancı şahitliğinin ispatlanması gerekmiyorsa, sa­dece evlenmiş olduğu kişiyi tanıyan adamın nefsine hakim olması ve ciddiyetinin sert olmaması, tersine sohbetinin hoşa gitmesi ve özellikle de kadınlar için cazibeye sahip olması gibi gözükür. (3) Aedilis seçimle­rinde bazı boğuşmalar olunca ve onun etrafındaki pek çok kişi öldü­rülünce, kan bulaştığı için toga’sını değiştirdi. Hizmetliler toga’yı eve götürürken büyük bir gürültü ve koşuşturma olunca, gebe olan genç kadın bunlara rastladı ve kanla lekelenmiş toga’yı görünce düştü ve güç bela kendine getirildi, fakat sarsıntı ve (4) heyecandan dolayı erken doğum yaptı. Bundan dolayı Pompeius’un Caesar’la olan dostlu­ğunu en çok eleştirenler bile kadının aşkını suçlayamadılar. Daha sonra yeniden hamile kaldı ve bir kız çocuğu doğururken doğum san­cıları yüzünden öldü, çocuk da çok fazla yaşamadı. Pompeius cesedi Albanum’da gömmeye hazırlanırken, halk, Pompeius ve Caesar’a (5) hoş görünmekten ziyade daha çok kıza olan merhametinden dolayı onu Mars Alanı’na getirtti. Halk, orada bulunan Pompeius’tan ziyade orada bulunmayan Caesar’a onurun daha fazla kısmını vermiş gözükür. Zira derhal kent çalkalandı ve tüm olaylar sallantılı bir duruma girdi, her iki adamın makam hırsını azaltmaktan ziyade önceleri gizleyen (6) akrabalığın artık feshedildiğine yönelik sert tartışmalar sürdürülü­yordu. Kısa süre sonra Crassus’un Parth savaşlarında öldüğü ha­beri geldi. İç Savaş çıkmasına mani olan en büyük engel de böylece orta­dan kalktı. Zira her ikisi de ondan çekindik­leri için birbirlerine karşı bir şekilde kurallara uyuyorlardı. Fakat kader bu mücadelenin önünde duran kişisini ortadan kaldırınca, hemen bir komedyenin söylediği, “biri diğerine karşı savaş için yağlanıyor ve ellerini tozla ovuşturuyor” sözü zikredildi. (7) Doğaya karşı kader böylesine küçük olabi­lir. Zira bu onun arzusunu karşılamıyordu, çünkü hakimiye­tin böylesi büyük boyutu ve alanın genişliği iki adama yet­mi­yordu, tersine tanrılar ara­sında bile “her şeyin üç kişilik paylaştırıldığını ve her birinin onur payını aldığını” duyu­yor ve okuyorlardı, bundan dolayı da Roma devletinin iki kişi oldukları için kendilerine yetmeyeceğini düşünü­yor­lardı.

LIV

Bununla beraber Pompeius bir keresinde halka konuşma yaptığı sı­rada, her bir göreve umduğundan daha erken ulaş­tığını ve umuldu­ğundan daha hızlı ayrıldığını söyledi. Ger­çekten de ordularının daima terhis edilmesini şahit olarak gösterdi. Fakat o zamanlar Caesar’ın kendi gücünü bırak­mayacağını görünce yüksek memuriyetler aracılı­ğıyla ona karşı sağlam durmaya çalıştı, ayrıca yenilik de yapmadı, zira güvensiz gözükmek istemiyordu, tersine (2) daha çok ona göz yum­mak ve az değer vermek istiyordu. Fakat vatandaş­lar rüşvet yediği için memurlukların kendi kararına göre dağıtılmadığını görünce, kentte anarşi çıkmasına ses çıkar­madı. Bunun üzerine derhal bir diktatör lafı ortaya çıktı, ilk olarak tribunus plebis Lucilius, halkı Pom­peius’un diktatör seçilmesi için teşvik ederek, bunu ortaya atmaya cesaret etti. Cato buna çıkışınca (Lucilius) tribunus plebis’liğini kaybetme tehlikesiyle karşılaştı, fakat pek çok dostu onun bu memuri­yete ihtiyacı olmadığı ve de istemediği hususunda Pompeius’u müdafa ederek, bunu inkar ettiler. (3) Cato da Pompeius’u takdir etti ve iyi düzeni sağlamaya davet etti, o zaman Pompeius da utandı ve yeniden düzeni sağladı, Domitius ve Messalla consul seçildiler, fakat daha sonra anarşi yeniden ortaya çıktı ve artık daha çok kişi daha cüret­kar bir şekilde diktatörlük hakkındaki söylentiyi yeniden canlandırdı, bunun üzerine Cato’nun çevresindekiler baskı altına alınmaktan kor­karak, onu mutlak güç ve tiranlıktan uzak tutmak için, Pompeius’a yasal bir memuriyet vermeye (4) karar verdiler. İlk olarak da, Pom­peius’a düşman olan Bibulus Senatus’ta Pompeius’un tek başına consul seçilmesini teklif etti; zira ya kenti var olan düzensizlikten kurtara­cak ya da onu en güçlü olana köle yapacaktı. Bu teklif, onu söyleyen kişi dolayısıyla şaşırtıcı görününce, Cato itiraz edecekmiş gibi fikrini sunmak üzere ayağa kalktı ve sessizlik olunca da önerilen yasa tekli­fini bizzat yapmadığını, fakat anarşiden ziyade herhangi bir memuri­yeti tercih ettiği ve böylesi bir karmaşada hiç kimsenin yönetimi Pompei­us’tan daha iyi sürdüremeyeceğini (5) düşündüğü için, başka biri tarafından önerilmiş olan bu teklife inanmalarını tavsiye ettiğini söy­ledi. Senatus da kabul ettikten ve kararı onayladıktan sonra bu şekilde Pompeius tek başına yönetsin diye consul seçilince, eğer kendisi yönetimi birlikte yapacağı birisine ihtiyaç duyarsa, önceki denemeden sonra iki aydan daha kısa olmamak kaydıyla böyle birini seçebilecekti, böylece interrex Sulpicius aracılığıyla consul olarak ilan edilip atandıktan sonra Cato’yu dostça selamlayarak ona çok teşekkür borçlu olduğunu açıkladı ve bu görevde kendisine (6) kişisel olarak danışman olmasını rica etti. Fakat Cato, Pompeius’un kendisine şükran borçlu olmadığını iddia etti; zira bunların hiç birini onun hatırına değil, kent için söylediğini bildirdi. Fakat o istese de istemese de kendisine kişisel danışman olacak, doğruları açıkça gösterecekti. Zira Cato her şeyde böyleydi.

LV

Pompeius kente geldikten sonra Metellus Scipio’nun kızı Cornelia ile evlendi, bu kadın bakire değildi, tersine, genç kızken evlendiği ve Parth savaşlarında ölen Crassus’un oğlu Publius’un kısa süre önce dul kalan karısı idi. Genç kadın gençliğinden gelen güzellik dışında pek çok cazibe daha barındırıyordu. Zira o edebi eserler, müzik ve geometri alanlarını güzel bir şekilde icra etmiş ve felsefi yazıları (2) yararlı bir şekilde tecrübe etmeye alışmıştı. Nazdan ve kibirden arınmış olan ka­rakteri, bu tür bilimlerin genç kadınlara yüklediği özelliklere sahipti. Babası da soy ve ün bakımından kusursuzdu. Buna rağmen bu evlilikte yaşına uygun olmama durumu bazılarının hoşuna gitmiyordu; zira Cornelia daha çok (3) onun oğluyla bir arada yaşayacak yaştaydı. Bi­raz daha dikkatli olanlar, Pompeius’un, içine düştüğü zor durumda onu hekim olarak seçen ve kendini sadece ona teslim eden kentin iyiliğini göz ardı ettiğini düşünüyorlardı. O ise, eğer devlet iyi durumda olsaydı kanuna aykırı bir şekilde kendisine verilmeyecek olan (4) consul’lü­ğünü bu talihsizliğe borçlu olduğunu düşünmesi gerekirken, çelenk takıyor ve evlilik kutlaması yapıyordu. Dikkatini ise rüşvetçilik ve adam kayırma davalarına verince ve davaların onlara göre sürdürüle­ceği kanunlar koyunca, diğer her şeyi ciddi ve açık bir şekilde ayarladı ve aynı zamanda mahkemeleri silahlarla muhasara altına alarak güven­li­ği, düzeni ve sessizliği sağladı, fakat kayınpederi Scipio yargılanır­ken üç yüz yetmiş hakimi evine davet ederek yardım etmelerini rica etti, davacı olan kişi ise hakimler tarafından forum’dan çıkarılan Scipio’yu görünce davayı düşürdü, (5) ayrıca yargılananlar için düzülen methi­yeleri yasa ile kaldırdıktan sonra kendisi Plancus’u övmek üzere mahkemeye çıkınca, adı yeniden kötüye çıktı. Yargılamak üzere orada bulunan Cato elleriyle kulaklarını tıkayarak, yasaya karşı (6) övgüleri dinlemenin kendisi için iyi bir şey olmadığını söyledi. Bundan dolayı Cato oylamaya geçilmeden önce dışarıya çıkarıldı, fakat Plancus diğer hakimler aracılığıyla Pompeius’un ayıbıyla mahkum edildi. Birkaç gün sonra, davayı kaybetmiş bir consul olan Hypsaeus, Pom­peius’un banyo yaptıktan sonra yemeğe gitmesini bekledi ve dizlerine sarılarak yalvardı. Fakat Pompeius onun yanına gelince küçümseye­rek, yemeğini mahvettiğini, ayrıca da hiçbir şeyi beceremediğini söy­ledi. Bu kadar dengesiz (7) göründüğü için suçlanmıştır. Bundan başka diğer alanlarda güzel bir şekilde düzen sağlamış ve geri kalan beş ay için de kayınpederini meslektaşı olarak seçmiştir. Diğer dört yıl için ise eyaletleri elinde tutması ve her yıl için, orduların iaşesini ve idare­sini sağlayacak bin talanta alması kararlaştırıldı.

LVI

Caesar’ın dostları bunu vesile olarak aldılar ve devlet için böylesi bü­yük mücadeleler yürüten Caesar’ın da bir sözünün olmasını talep etti­ler; başka birisi ortaya çıkıp çalışarak elde edilen işlerin ününü zorla almasın, tersine kendisi göreve başlasın ve huzur içinde bunları başa­ran kişi olarak onurlandırılsın (2) diye, ya iki consul’lükten birine layık görülsün ya da askeri hizmetinde uzatma almayı elde edebilsin. Bunlar üzerine kavga devam ederken, Pompeius, iyi niyetinden dolayı Caesar’a kötülük gelmesinden kaçınıyormuş gibi, elinde Caesar’ın, ardıl almak ve askeri hizmetine son vermek istediğine dair bir mektu­bunun bulunduğunu; bununla birlikte orada olmayan birisine con­sul’lük verilmesi talebinin kendisine de isabetli göründüğünü (3) açık­ladı. Cato’nun çevresindekiler ise buna karşı çıkıp, onun ancak sade bir vatandaş olduktan ve silahlarını bıraktıktan sonra vatandaşlardan iyi bir şey beklemesini talep edince, Pompeius da güya artık baş edemi­yormuş gibi yaparak, Caesar hakkındaki düşüncelerinde daha da gü­vensizleşti. Ona haber gönderdi ve Parth savaşlarını bahane ederek, kendisine ödünç olarak verdiği güçlerini geri göndermesini istedi. O da askerlerin ne şartlar altında geri istendiğini bilse de, onlara güzelce hediyeler vererek geri gönderdi.

LVII

Bunun üzerine Pompeius Neapolis’te ağır bir şekilde hastalandı ama sonra yeniden iyileşti, Praksagoras Neapolislileri ikna edince de onun kurtulması dolayısıyla bir kurban tertiplediler. Bitişik komşuları da benzer kutlamalar yapınca bu olay tüm İtalya’ya yayıldı ve küçük büyük her kent günler boyunca (2) bayram yaptı. Her taraftan akın akın bir araya gelen insanları hiçbir yer almadı, aynı zamanda yollar, köyler ve limanlar şölen düzenleyenler ve kurban kesenlerle doldu. Pek çok kişi onu meşale ışıklarının altında çelenk takmış bir şekilde karşıladı ve üzerine çiçekler atılmış olan ona eşlik etti, öyle ki sanki onun karşılanması ve geçidi çok güzel ve parlak (3) bir gösteriydi. Fakat bunun savaşı çıkartan sebeplerin hiç birinden daha küçük olduğu söylenemez. Zira mutluluk sarhoşluğuyla birlikte yükselen özgüven gerçeklere dayanan hesaplamaları da açığa çıkardı. Daima işlerini ve başarılarını üzerine kurduğu güvenilir tedbirleri bir yana bırakarak, sanki ona karşı silahlara ve zahmetli bir çalışmaya ihtiyacı yokmuş ve o adamı daha önce yükselttiğinden (4) çok daha kolay bir şekilde devirebilecekmiş gibi Caesar’ın gücünü küçümsedi ve sınırsız bir özgüvene kapıldı. Bunların dışında Appius geldi ve Pompeius’un Caesar’a ödünç verdiği lejyonu Galya’dan geri getirdi; ayrıca oradaki pek çok olayı kötüledi ve Caesar hakkında karalayıcı sözler etti; ilk görüldüğü anda, bizzat kendisinin (Caesar’ın) ordularıyla yenebileceği Caesar karşısında kendini başka silahlarla tahkim etmeye çalışan Pompei­us’un ise, kendi gücü ve ününden habersiz olduğunu söyledi; zira onlar (askerler) arasında Caesar’a karşı öyle büyük bir nefret, Pompeius’a karşı ise büyük bir özlem vardı. (5) Böylelikle Pompeius tahrik edildi ve kendine güveni dolayısıyla öyle bir dikkatsizliğe kapıldı ki, savaştan çekinenlerle dalga geçip; eğer Caesar kente gelirse, onu püskürtebilecek güçlerin görünmediğini söyleyenlere de tebessüm edip eğlenerek bunlara kulak asmamalarını söylüyordu: “Zira” diyordu “benim İtalya’da ayağımla toprağa vurduğum yerde yaya ve atlı birlikler ortaya çıkacak”.

LVIII

Bundan böyle Caesar da, henüz İtalya’dan çok fazla uzaklaşmamışken askerlerini seçime katılmak üzere kente göndererek ve pek çok memuru parayla tahrik edip rüşvet vererek, bu olaylarla daha ciddi bir şekilde uğraşıyordu. Bin beş yüz talanta için tarafını değiştiren consul Paulus, Caesar tarafından muazzam borçlarından kurtarı­lan tribunus plebis Curio ve Curio’nun dostluğu aracılı­ğıyla bunlara katılarak zenginleşen (2) Marcus Antonius onlardan bazılarıydı. Caesar tarafından gönderilen bu su­baylardan birinin curia’da dururken Senatus’un Caesar’ın görev süresini uzatmadığını öğrenince eliyle kılı­cına vurup, “ama bu verecek” dediği anlatılır. Yapılan ve hazırlanan şeyler de bu amaca yönelikti. (3) Fakat Curio’nun Caesar için yaptığı talepler ve öneriler daha de­mokratik görünüyordu. Zira o her iki durumdan birinin ol­masını, yani ya Pompeius’un da ordusunu iade etmesini ya da Caesar’ın ordusunun da terhis edilmemesini talep edi­yordu; zira ister kanunen sıradan vatandaş olsunlar, ister sahip oldukları şeyler dolayısıyla rakip olarak kalsınlar, sakin davranmalıydılar. Diğerini zayıflatan kişi korktuğu (4) gücü ikiye katlar. Bunların üzerine consul Marcellus, Caesar’ı haydut olarak adlandırıp eğer silahlarını bırakmazsa düşman ilan edilmesini talep edince Curio, Antonius ve Piso ile bir­likte Senatus’un bu önergeyi yeniden sorgulamasını sağ­ladı. Bu sebeple de sadece Caesar’ın silahlarını bırakmasını, Pompeius’un ise (5) görevini sürdürmesini teklif edenlerin bir tarafa geçmesini istedi. Pek çok kişi de yerini değiştirdi. Bunun ardından her ikisinin de silahlarını bırakmasını ve hiç birinin komutanlığı elinde tutmamasını onaylayanların da bir yana geçmesini talep edince, sadece yirmi iki kişi Pompeius tarafına, geri kalanlar ise, Curio tarafına katıldı. O da sevinçten, sanki parlak bir zafer kazanmış gibi, kendisini alkışlarla, taç ve çiçek fırlatarak karşılayan halkın önüne attı. Pompeius ise, Senatus’ta değildi. Zira ordu komutanlarını (6) kente bırakmıyorlardı. Fakat Marcellus ayağa kalktı ve oturup da konuşulanları dinlemeyeceğini, tersine artık Alpler üzerinde beliren on lejyonun yürüyüşe geçtiğini gördükten sonra vatan uğruna kendilerine karşı koyan adamı bizzat defedeceğini söyledi.

LIX

Bundan dolayı sanki yastaymış gibi kıyafetlerini değiştirdiler. Marcel­lus ise henüz meclis sürerken forum’un arasından Pom­peius’a doğru yürüdü ve karşısında durarak “ey Pompeius, sana, vatan için yardıma koşmanı, hazırda bulunan birlikleri kullanmanı ve diğerlerini de sila­haltına çağırmanı emrediyorum” dedi. Gelecek yıl için (2) belirle­nen consul’lerden diğeri olan Lentulus da aynı şeyleri söyledi. Pompe­ius da askerleri toplamaya başlayınca bazıları bunları dinledi, bazıları ise isteksiz ve gönülsüz bir şekilde destek verdiler, ama birçoğu barışma olmalı diye bağırdı. Zira Antonius, Senatus’u zorlayarak Cae­sar’ın, kalabalığın ilgisini çekecek önerilerini içeren mektubunu halkın önünde okudu. O, halkın önüne çıkmak (3) ve yapılanların hesabını vermek için, her ikisinin de eyaletlerinden ayrılmalarını ve askeri güçlerini terhis etmelerini istiyordu. Fakat artık consul olan Lentu­lus Senatus’u toplantıya çağırmadı. Kısa süre önce Kilikia’dan dönmüş olan Cicero da, Caesar’ın Galya’dan ayrılması, ordusunu iki lejyona kadar terhis etmesi ve Illyria’da (4) ikinci consul’lüğünü beklemesi esaslarında uzlaşma yapmak için uğraştı. Pompeius memnun olmadığı için Caesar’ın dostları (her iki lejyondan) birinin terhis edilmesi husu­sunda ikna edildiler. Lentulus buna da karşı çıkınca, Cato derhal, eğer yeniden kandırılırsa Pompeius’un yanlış yapacağını haykırdı, uzlaş­malar da gerçekleşmedi.

LX

Bu arada Caesar’ın, İtalya’nın büyük bir kenti olan Arimi­num’u ele geçir­diği ve tüm güçleriyle birlikte dosdoğru Roma’­ya ilerlediği ha­beri geldi. Fakat bu yalandı. Zira üç yüz atlı ve beş bin yaya asker­den daha fazla kişiyle birlikte yürümüyordu. Alplerin öbür tarafındaki geri kalan gücünü, savaş için hazırlık yapmaya zaman ver­mek­tense, hazırlıksız ve saldırı beklemeyen düşmana ansızın baskın yapmak istediği için beklemedi. (2) Kendisine verilen eyalete sınır oluşturan Rubicon Nehri’ne gelince sessizce durdu ve gerçekten de bu tehlikeli girişimin kendisi için büyüklüğünü hesapladığı için te­reddüt etti. Daha sonra, kendilerini bir kenardan sonsuz bir çukur önüne götüren insan­lar gibi umutla iç geçirdi ve gözlerini kapayarak yanındakilere sadece Hellence olarak “zar atıldı” diye haykırdıktan sonra orduyu karşı tarafa geçirdi. (3) Bu ilk söylenti ulaşınca, Roma’yı dehşetle birlikte daha önce görülmemiş derecede büyük bir kargaşa ve korku aldı, Senatus derhal Pompeius’la bir araya geldi ve memurlar da hazır bulundu. Tullus ordu ve savaş gücünü sorduğunda ve Pompeius da endişe verici bir şekilde tereddüt içinde kalarak, Caesar’ın (4) yanın­dan gelen birliklerin elinde olduğunu ve daha önce silahaltına alınan otuz bin kadar askerin de hızlı bir şekilde sevk edileceğine inandığını söyleyince, Tullus “sen bizi kandırıyorsun, ey Pompeius” diye haykır­dıktan sonra Caesar’a elçiler gönderilmesini önerdi; kötü olmayan, ama inatçılığı ve kibri yüzünden sık sık Cato’nun açık sözlülüğüne öykünülmesi gerektiğine inanan Favonius adında biri, Pompeius’un söz verdiği askeri gücünü çağırmak için toprağa ayağıyla vurmasını talep etti. (5) O ise, bu uygunsuz durumu soğukkanlılıkla karşıladı. Fakat Cato, kendisine baştan beri Caesar hakkında söylediği şeyleri hatırlatınca, Cato’ya söylenmiş olan şeylerin daha mantıklı, ama kendisi tarafından yapılanların ise, daha dostane olduğu şeklinde cevap verdi.

LXI

Cato, bu büyük felaketi yapmak da, ortadan kaldırmak da onların işi olduğu için, Pompeius’un sınırsız hakimiyet gü­cüyle komutan olarak seçilmesini önerdi. Bundan sonra da derhal Sicilya’ya gitti (zira bu eyalet ona düşmüştü) ve di­ğerlerinden her biri de kendisi için belirle­nen eyalete gitti. Hemen hemen tüm İtalya (2) ayaklanınca ortaya çıkan du­rumda çaresizlik vardı. Dışarıdan kaçmaya sevkedilenler her yönden akın akın Roma’ya geliyorlardı; Roma’da oturanlar ise kaçıyor, böylesi bir fırtına ve karmaşa içinde faydalı olan şeylerden aciz, memur­larına karşı itaatsiz ve bildiğini okuyan bir güruha sahip olan kenti terk ediyorlardı. Zira ne bu korkuyu dindirmek mümkündü ne de Pompe­i­us’un kendi planlarını yapmasına izin verildi, tersine biri kazara korku, dert ya da çaresizliğe kapıldığında (3) olabildiğince çabuk bir biçimde onu bununla rahatsız ediyordu. Aynı gün içinde bir­biriyle çelişen karar­lar yürürlüğe girdi, yine de, pek çok kişinin duyduklarını ona iletmesi ve sonrasında onlara inanmadığı için öfkelenmesi dolayısıyla, düşman hakkında güvenilir bilgi edinmek mümkün olmadı. Bunun üzerine Pompeius kargaşayı tetkik etmeye karar vererek Senatus’un tüm üyele­rine kendisini takip etmele­rini emretti ve geride kalan her bir kişiyi de Caesar’ın dostu olarak göreceğini bildirerek gecenin geç bir saatinde (4) kenti terk etti. Consul’ler de savaş öncesinde geleneğin talep ettiği kurbanları dahi sunamadan kaçtılar. Bizzat bu olayla­rın yanında, pek çok kişi komutanı eleştirirken hiç kimse komutana kin beslemediği, tersine Pompeius’u terk etme­yenlerin özgürlük uğruna kaçanlardan daha çok kişiyi bulabileceği için, insanların ona karşı beslediği iyi niyetten dolayı kıskanılmaya değer bir adamdı.

LXII

Bundan bir kaç gün sonra da Caesar Roma’ya girdi ve kenti ele geçirdi, geride kalanlara uygun bir şekilde yaklaştı ve onları sakinleştirdi, tribunus plebis’lerden biri olan Metellus’u, kendisinin hazineden para almasına engel olduğu için ölümle tehdit etti ve tehdidine daha sert bir söz daha ekledi: bunu yapmaktan ziyade (2) söylemenin kendisine daha zor geldiğini, söyledi. Metellus’u bu şekilde defettikten sonra ihtiyacı olan şeyleri aldı, Iberia’daki ordusunun yetişmesinden önce onu İtalya’dan çıkarmak için acele ederek Pompeius’un peşine düştü. O ise, Brundisium’u aldı ve elinde çok sayıda gemi bulunduğu için consul’leri derhal gemiye bindirdi ve otuz cohort’u da onlarla birlikte Dyrrakhion’a gönderdi, kayınpederi Scipio’yu ve oğlu Gnaeus’u donanma kurmak üzere Suriye’ye gönderdi. (3) Kendisi de kapıları tahkim ettirdi ve surlara en hızlı birliklerini koydu, Brundisiumluların da sakince evlerinde durmalarını emrederek bütün iç kenti mezarlar aracılığıyla böldürdü ve ikisi dışında aralarından denize indiği tüm geçitleri sivri kazıklarla doldurdu. (4) Üçüncü günde geri kalan orduyu sessizlik içinde gemilere bindirdi, surları koruyanlara aniden işaret kaldırdıktan sonra koşarak aşağıya inenleri de hızlıca gemiye aldı ve buradan nakletti. Caesar ise, terk edilen surları görünce kaçışı fark etti ve takibi sırasında kazıklara ve hendeklere maruz kalmaya hemen hemen gerek duymadı, zira Brundi­siumlular bilgi verdiği için dikkatli davranıp kenti kuşattıktan sonra çok fazla asker taşımayan gemilerin ikisi dışında hepsinin denize açıldığını gördü.

LXIII

Bazıları Pompeius’un bu hareketini, üstün askeri başarıları arasına koyarlar, Caesar’ın kendisi ise, tahkimatlı bir kente sahip olması, Iberia’dan kuvvetlerinin gelmesini beklemesi ve deniz gücünü elinde bulundurmasına rağmen İtalya’yı terk etmesine ve bırakmasına şaşırdı. Cicero ise, olaylar onunkilerle değil de daha çok bunlarla (2) benzer olmasına rağmen, Perikles’den ziyade Themistok­les’in savaş planını örnek aldığı için onu suçladı. Fakat Caesar davranışıyla zamandan çok korktu­ğunu gösterdi. Zira Pompeius’un dostu olan Numerius’u ele geçirdik­ten sonra, eşit şartlarda uzlaşma yapılsın diye Brundisium’a gönder­mişti. Fakat Numerius, Pompeius’la birlikte yelken açtı. Bunun üze­rine o da yedi gün içinde kan dökmeksizin tüm İtalya’nın efendisi olduk­tan sonra derhal Pompeius’un peşine düşmek istedi, fakat elinde gemi olmadığı için fikrini değiştirdi ve orada bulunan kuvvetleri ken­dine çekmek için Iberia’ya yöneldi.

LXIV

Bu süre zarfında Pompeius’un yanında büyük bir savaş gücü toplandı, donanma da tamamen yenilmezdi (zira beş yüz savaş gemisi ile muaz­zam sayıda keşif ve izci gemisinden oluşuyordu). Roma ve İtalyalıların çekirdeğini oluşturan atlılar yedi bin kişiydi ve soylarına, zenginliklerine ve cesaretlerine göre ayrılıyorlardı. Karışık olan ve egzersize ihtiyaç duyan yaya askerlerini ise Beroia’da konaklarken talim ettirdi, kendisi de boş durmadı, güçlü olduğu yaşlardaymış gibi talimlere katıldı. (2) İzleyenler arasında, altmış yaşını devirmesine iki yılı kalan, ama yaya olarak silahlarla mücadele eden, daha sonra bir atlı olarak, koşan bir atın üzerinde kılıcını kolayca çeken ve yeniden kolay bir şekilde onu yerine sokan, mızrak atanlar arasında sadece doğru hedefe değil, aynı zamanda gençlerden pek çoğunun dahi aşamayacağı uzak mesafeye atış yaparak gücünü ispatlayan Pompeius Magnus’a güvenme eğilimi yüksekti. (3) Yabancı halkların kralları ve beyleri de geldiler, etrafındaki önde gelen Romalıların sayısı tam bir Senatus oluşturacak kadar vardı. Caesar’ın dostu olan ve onunla Galya’da birlikte savaşan Labienus da Caesar’ı terk ederek onun yanına geldi, Galya’da öldürülen Brutus’un oğlu olan ve daha öncesinde babasının katili olarak hiçbir zaman Pompeius’la konuşmamış ve onu selamlama­yan cesur bir adam olan Brutus bile artık kendini Roma’nın kurtarı­cısı olarak onun (4) emri altına sokmuştu. Her ne kadar Cicero farklı şeyler yazsa ve planlasa da, vatanı korumak isteyenlerin sayısına dahil olmamak­tan utanıyordu. Bir bacağı sakat ve oldukça yaşlı bir adam olan Tidius Sextus da Makedonya’ya geldi. Diğerleri onunla alay edip dalga geçerken Pompeius onu görünce ayağa kalktı ve ona doğru koştu, çünkü güvenlik yerine kendisiyle birlikte tehlikeyi seçen yaşlı ve güçsüz kişilerin de büyük bir işaret olduğunu düşünüyordu.

LXV

Senatus toplandıktan ve Cato teklifini yaptıktan sonra, Romalılardan hiç kimsenin savaş dışında öldürülmeyeceğine ve Romalılara tabi bir kentin yağmalanmayacağına karar verilince, Pompei­us’un tarafı daha da büyük bir sevgiyle karşılandı. Her ne kadar uzakta oturdukları için ya da güçsüzlüklerinden dolayı dikkate alınmadıklarından, savaş işleriyle alakadar olmayanlar da onun isteğine katılıyor ve Pompeius’un zafer kazanmasından memnun olmayan kişinin tanrılara ve insanlara düşman olduğuna inanarak onun hakları için sözleriyle ortak mücadele veriyorlardı. (2) Bu sırada Caesar da Pompeius’un Iberia’daki güçlerini ele geçirip teslime zorladıktan sonra komutanları serbest bırakarak ve askerleri kendi ordusuna dahil ederek galibiyetinde insaflı davrandı. Ardından yeniden Alpleri aştı, İtalya’yı ortasından geçti ve dönüş sırasında (3) henüz kış gelmişti ki Brundisium’a vardı. Daha sonra da denize açıldı ve Orikos’ta karaya çıktı, kendisiyle birlikte olan Pompeius’un tutuklu dostu Vibullius’u Pompeius’a elçi olarak gönderdi ve üçüncü günde her ikisinin bir araya gelerek tüm orduları terhis etmelerini ve dost olarak ve ant içerek (4) İtalya’ya geri dönmelerini teklif etti. Pompeius ise, bunu pusu zannedip derhal oradan ayrıldı. Ardından da acele bir şekilde denize açılarak yaya askerlerinin ordugahı için sağlam arazilere ve yerleşim yerlerine sahip bölgeleri ve de denizden gidilmeye uygun gemi barınakları ve yanaşma yerlerini ele geçirdi, öyle ki bütün rüzgarlar sevk edilen buğdayı, orduyu ve mal mülkü Pompeius’a götürebilecekti, bu sırada hem karada hem de denizde (5) zorluklar içinde bulunan Caesar da ister istemez savaşı arzuladı, tahkimatlara saldırdıktan sonra her zaman pek çok şeyde zafer kazanma ve çatışmalarda üstün gelme hususunda ona meydan okuyan o (Caesar), az daha yenilecekti ve ordu da yok olacaktı; zira Pompeius, herkes kaçana ve iki bin kişi ölene kadar parlak bir şekilde savaştı, fakat daha fazla sıkıştıramadı ve içeri giremedi, ya da cesaret edemedi, öyle ki Caesar dostlarına, “eğer kazandıkları zafere sahip çıksalardı, bugün zafer düşmanların olacaktı” dedi.

LXVI

Bunun üzerine çok fazla gurura kapılan Pompeius’un askerleri savaşa karar vermekte acele ettiler. Pompeius da dışarıdaki krallara, komu­tanlara ve kentlere zafer kazanmış gibi yazdı, fakat savaşın tehlikesin­den de korkuyordu, ama yine de zaman ve umutsuzluk yüzünden silah başında yenilmez olan ve uzun zamandır birbirleriyle (2) idman yapan, fakat diğer savaş hizmeti, yürüyüş, yeniden organize olma, çu­kur kazma ve sur inşa etme karşısında yaşları dolayısıyla savsaklamaya başlayan ve bundan dolayı da mümkün olduğunca hızlı bir şekilde sa­vaşa girmek ve çarpışmak hususunda acele eden düşmanı sonunda yeneceğini düşünüyordu. Bununla birlikte Pompeius, daha öncesinde kendi yanındakileri sakin durmaya ikna ederek bir şekilde bunu becerebilmişti. Fakat Caesar savaş­tan sonra erzak sıkıntısı dolayısıyla harekete geçip Athamanlar ülkesi­nin içenden Thessalia’ya doğru ilerleyince, askerlerin coşkusu artık (3) zaptedilemez hale geldi, zira kimi Caesar’ın kaçtığını haykı­rarak takip etmeyi ve peşine düşmeyi, kimisi İtalya’ya geçmeyi salık veriyor, kimi ise, derhal memuriyetliklere talip olmak için, hizmet­çile­rini ve dostlarını hemen forum’un yakınında olan evleri önceden zap­tetsinler diye Roma’ya gönderiyordu. Gö­nüllü pek çok kişi de Corne­lia’ya savaşın bittiği haberini vermek için Lesbos’a yelken açıyordu. Zira Pompeius onu gizlice oraya gön­dermişti. (4) Senatus toplandıktan sonra Afranius, bu savaşın büyük mükafatı olan İtalya’yı ele geçirmeyi ve Sicilya, Sardinya, Korsika, Iberia ve tüm Galya’yı da üstün gelenlere tahsis etmeyi teklif etti. Zira hepsinden önemlisi hala Pompeius’a yakının­dan elini uzatan vatanın hükmüydü bu; hakarete uğramış, (5) köleler ve tiranların dalkavukları tarafından köleleştirilmiş bir vatana sahip olmaya göz yummak iyi bir davranış değildi. Pompeius’un kendisi ise, ne Caesar’ın önünde ikinci kez kaçmayı ve talih kendisine takip etmeyi bahşederken takip edilmeyi onuruna karşı iyi bir şey olarak gördü, ne de mülkleri ve muazzam güçleri ile anında Caesar’ın eline düşerler diye Scipio ve Hellas ile Thessalia’da consul’lük yapmış kişi­leri geride bırakmayı inançlı bir davranış olarak düşündü; Roma için çok fazla endişelendiği için onun uğruna oldukça uzakta yapılacak bir savaşa karar verdi, böylece kent zarar görmemiş ve herşeyden habersiz olarak üstün geleni bekleyecekti.

LXVII

Bunları oyladıktan sonra savaştan uzak durmaya ve tedarik malzeme­sini yakın takibe alıp onu sıkıştırmaya ve taciz etmeye karar vermiş olduğundan Caesar’ın peşine düştü. Diğer taraftan da bunların yararlı olduğunu düşünüyordu, bu arada atlıların arasında dolaşan ve derhal yönlerini Caesar’a çevirerek (2) onunla birlikte bizzat kendisini de bozguna uğ­ratmaları gerektiği yönünde bir söylenti kulağına geldi. Bazıları da, Pompeius’un bundan dolayı Cato’dan dikkate değer hiçbir hizmet isteme­diğini, tersine Caesar’a karşı sefere giriştiğinde, Caesar’ın orta­dan kaldırılmasından sonra komutayı derhal bıraktırmasından korka­rak, onu ikmal için denizde bıraktığını söylerler. Böylece düşmanı sa­kin bir şekilde yakından takip edince de, onun Caesar’ı değil tersine, sürekli yönetimi muhafaza etsin ve dünyanın değerlerine hükmetmesi hiçbir zaman sonlanmasın diye kürekçileri ve muhafızları kullanarak (3) vatanı ve Senatus’u alaşağı edeceği hususunda suçlandı ve adı çıktı. Domitius Aheno­barbus ise, onu Agamemnon ve kralların kralı olarak adlandırınca ondan nefret ettirdi. Uygunsuz bir şekilde patavatsızca konuşanlardan aşağı kalmayan ve sevimsiz biri olan Favonius da alay ederek „insanlar bu yıl Tusculum’daki incirlerden alamayacak mı?“ diye bağırdı; Iberia’daki ordularını kaybetmiş ve bundan dolayı da va­tana ihanetle suçlanmış olan Lucius Afranius, Pompeius’un savaştan uzak durduğunu görünce, eyaletlerinin bir tüccarına karşı harekete geçmeden nasıl savaşacakları hususunda ondan şüphelenenlere şaşırdı­ğını söyledi. (4) Bunları ve böylesi pek çok şeyi söyleyerek Pompe­ius’u, dostları karşısında ününü ve değerini yitirmiş bir adam konu­muna sokuyorlar ve titiz hesaplarını bir kenara bırakıp kendi istekleri ve telaşlarının peşine düşmeye mecbur edip onu zorluyorlardı, bu tu­tum böylesi halkların ve kuvvetlerin komutanı ve efendisi şöyle dur­sun bir geminin dümencisi için bile yakışık alır değildi. (5) Hiçbir zaman hastalarının isteklerine baş eğmeyen doktorları överken, şimdi bizzat kendisi, kurtuluş uğruna acı çekmekten korktuğu için ordunun rahatsız olan kısmına boyun eğiyordu. Zira herhangi biri, kimisi ordu­gahta dolaşıp sorumluluk ile komutanlık isterken, kimisi Caesar’ın başrahipliği için Spinther, Domitius ve Scipio ile kıskançlık rekabeti ve başvuru kavgası içinde olan bu adamlara iyi durumda olduklarını nasıl (6) söyleyebilirdi? Öyle ki onların hemen yanında ordugah kuran Armenialı Tigranes ya da Nebatiler kralı değil, bu orduyla bin kenti ele geçirmiş, üç yüzden fazla halk tabakasını boyunduruğu altına almış, Germenler ve Galyalılar ile yenilmeden, hiç kimsenin hesabını yapamayacağı kadar çok sayıda savaş yapmış, bir milyon düşmanı esir almış, savaş meydanından dönerken dahi bir o kadar adam öldürmüş olan Caesar’ın kendisi ve ordusuydu.

LXVIII

Buna rağmen onu sürekli baskı altında tutup taciz ettiler ve Pharsalos Ovası’na indiklerinde Pompeius’u savaş konseyi kurmaya zorladılar, konseyde ilk olarak süvarilerin başında olan Labienus ayağa kalktı ve düşmanları yenmeden savaştan çekilmeyeceğine yemin etti. Diğer herkes (2) de aynı şey için ant içti. Geceleyin Pompeius düşünde tiyatroya girdiğinde halkın kendisini alkışladığını, kendisinin ise Aphrodite Nikephoros Tapınağı’nı ganimetlerle süslediğini gördü. Bu rüya onu bir yandan cesaretlendirdi, ama bir yandan da bu ün ve ihtişamın Caesar’ın Aphrodite’ye uzanan soyunun payına düşebileceğinden korktuğu için rahatsız etti. Panik içinde ve gürültülü bir şekilde (3) karargahta dolaşanlar onu uyandırdılar. Son gece nöbeti sırasında büyük bir sessizlik içinde olan Caesar’ın karargahı üzerinde güçlü bir ışık parladı ve bundan meşale ateşine benzeyen bir alev Pompeius’un karargahına düştü. Caesar nöbetçilerin yanına gelirken kendisinin de bunu gördüğünü söyler. Ertesi gün şafakla birlikte tam Skotussa’ya ilerleme hazırlıkları yaparken, komutanların çadırları söktüğü ve yük hayvanları ile hizmetlileri önden gönderdikleri sırada gözcüler geldiler ve düşmanların siperine taşınmış çok sayıda silah gördüklerini, sanki askerler savaşa gidiyormuş gibi bir gürültü ve hareket olduğunu haber verdiler. (4) Bunlardan sonra, ön sıradakilerin savaş düzenine geçtiğini söyleyen diğerleri belirdiler. Caesar, açlığa ya da kıtlığa karşı değil de insanlara karşı savaşacakları beklenen günün geldiğini söyledi ve purpur rengi mantosunun mümkün olduğunca hızlı bir şekilde çadırının önüne asılmasını emretti. Zira bu (5) Romalılar için savaş işaretiydi. Askerler bunu görünce savaş çığlıkları ve neşeyle çadırlarından ayrılıp silahlarına koştular. Komutanları onları ait oldukları yerlere sevk edince, her biri gürültü yapmaksızın, bir koro gibi, tecrübeli ve sessiz bir şekilde sıraya geçti.

LXIX

Pompeius kendisi sağ kanadı alarak Antonius’a karşı savaşmaya girişti, ortada Lucius Calvinus’un karşısına kaynatası olan Scipio’yu koydu, sol kanadı ise, Lucius Domitius aldı, (2) ve sü­vari grubuyla desteklendi. Zira neredeyse herkes Caesar’ı sıkış­tırmak ve en büyük savaş gücü diye nam salan onuncu lejyonu dağıtmak için oraya saldırmıştı, Caesar da orada mevzilenip sa­vaşmaya özen gösterdi. Düşmanlar tarafından böylesi güçlü bir süvari birliğiyle çevrilen sol kanadı görünce silahlarının parlaklı­ğından korkarak arkada kalan birliklerden altı cohort getirtti ve düşmana görünmeden sessizliklerini korumalarını emrederek (3) onuncu lejyonun arkasında mevzilendirdi. Atlılar her ne zaman saldırsalar, en ön sıraların arasından ileri çıkarak en cesurların hızlıca kılıç savaşına geçerken yaptığı gibi, mızraklarını boşa har­camıyorlar, tersine düşmanların gözlerini ve yüzlerini yaralamak üzere yukarı doğru sallıyorlardı. Zira bu güzel ve zarif savaş dansçıları, güzellikleri dolayısıyla ne bunlara karşı koyabiliyor ne de gözlerinde parlayan demire doğrudan bakabiliyorlardı. Şüphe­siz Caesar o sıra bunlarla ilgilendi. (4) Pompeius ise atının üzerinde savaş hattını izliyordu, düşmanların saflarında sessizlik içinde uygun zamanı beklediğini, kendisinin yönetimindeki ordu­nun pek çoğunun sakin durmadığını, tersine bilinçsizce hareket edip gürültü yaptığını gördüğü için, ordunun daha savaşın ba­şında paramparça olmasından korktu ve ön saftakilere indiril­miş silahlarıyla durmalarını ve düşmana saldırmaya uygun bir şekilde (5) beklemeleri emrini verdi. Fakat Caesar bu savaş düzenini eleştirdi; zira bu durum, düşmanlarla savaş sırasında pek çok kişiyi büyük ölçüde heyecanlandıran ve coşkuları harekete geçiren, savaş çığlığı ve rekabetle birlikte cesareti arttıran pek çok şeye mani olarak, çarpışmaların ani hücumdan gelen etkisini azaltabilir, insanları uyuşturur ve savaştan soğutabilirdi. Caesar’la birlikte yirmi iki bin kişi vardı, Pompeius’un yanında ise bunların iki katından biraz daha fazla adam bulunuyordu.

LXX

Bunun üzerine her iki taraftan da işaret verilince ve borazanlar savaş için çalmaya başlayınca, pek çok kişiden her biri sadece kendisini düşündü, soylu Romalılardan bazısı ve savaşın dışında bulunan birkaç Hellen ise, tehlike yakınlaşınca, aç gözlülük ve zafer hırsının hegemoniayı nereye sürükleyip taşıdığını (2) muhakeme etti. Aynı türden silahlar, kardeş cepheler, ortak sancak ve tek bir kentin böylesi güçlü erkek kitlesi ve ordusu bizzat kendisine karşı savaşa giriyordu, bu durum insan doğasının ihtiras içinde kör ve gözü dönmüş olduğunu açıkça ortaya çıkarıyordu. Zira sessizlik içinde hükmetmek ve elde ettiklerinin tadını çıkarmak isteyenler için zaten karanın ve denizin en büyük ve en değerli kısmını teba yapmak mümkündü; ganimet ve triumphus arzusu içinde olanlar ve buna istek duyanlar hala susuzluklarını Parth ve Germen savaşları ile dindirebilirlerdi. (3) İskitler ve Hintlilere karşı da geride kalan çok iş vardı ve açgözlülüklerini barbarları dizginleme isteği üzerinden mazur gösterme utanç verici bir şey değildi. İskitlerin hangi süvarisi, Parthların okları ya da Hintlilerin hangi zenginliği, adları Romalılarınkinden çok daha önce gelen Pompeius ve Caesar’ın komutası altında silahlanmış olarak yaklaşan yetmiş bin Romalı’ya karşı koyabilirdi? Bu kadar vahşi, karışık ve hayvani halkı (4) yenerek gelmişlerdi. Şimdi ise o güne kadar yenilmez olarak adlandırılan bu kişilerin, uğruna vatanı bile esirgemedikleri şöhretlerine hürmet etmeden birbirleri ile savaşmak için bir araya geliyorlardı. Zira var olan akrabalık, Iulia’nın cazibesi ve o evlilik başından beri aldatıcı ve güvenilmezdi, gereksinim anında çıkarları bir araya getiren bu beraberlik gerçek dostluktan pay almamıştı.

LXXI

Pharsalos Ovası insan, at ve silahla dolunca ve her iki taraftan da saldırı işareti verilince, ilk olarak Caesar’ın phalanks’ından yüz yirmi askerin başı, centuria Gaius Crassianus Caesar’a verdiği büyük sözü yerine getirmek (2) için ileri atıldı. Zira Caesar karargahtan ayrılırken onu ilk gördüğünde seslenerek, savaş hakkında nasıl düşündüğünü sormuştu. O da sağ elini uzatarak şöyle haykırmıştı: “Parlak bir zafer kazanacaksın. Ey Caesar; beni ise bugün ister ölü ister canlı biri olarak öveceksin!” Bu sözleri hatırlayarak yerinden fırladı ve pek çok kişiyi de kendine çekip (3) düşmanların ortasına atıldı. Derhal kılıçlarla savaşa tutuşuldu ve pek çok kişi öldürüldü, o ise ileriye doğru atılıp ön safları yardığı sırada gizlice mevzilenmiş biri kılıcını onun ağzına öyle bir soktu ki, kılıcın ucu girdikten sonra kafasının arkasından çıktı. Crassi­anus düştükten sonra savaş eşit duruma geldi. Pompeius ise sağ kanadı öyle hızlı bir şekilde savaşa sokmadı, tersine etrafı gözetledi ve (4) süvarilerin işlerini yapmasını bekleyerek durdu. Onlar bu sıra kendi alaylarını Caesar’ı kuşatmak ve ön saflarda mevzilenmiş az sayıdaki süvariyi phalanks’a çevirmek için sevkediyorlardı. Fakat Caesar işaret verince süvariler geri çekildi, bunların arkasında mevzilenmiş üç bin kişilik cohort ise kuşatmaya doğru hareket ederek düşmanı karşıladı ve atlara yaklaşıp, öğrenmiş oldukları gibi, uzun (5) ciritleriyle yüzlerine nişan alıp saldırdılar. Bu tarz bir savaş tecrübesi olmayan süvariler böylesi bir saldırıyı beklemedikleri ve önceden öğrenmedikleri için gözlerine ve ağızlarına gelen darbelere ne dayanabildiler ne de mukavemet gösterebildiler, tersine, geri dönüp ellerini gözlerinin önüne siper ederek utanılacak biçimde geri çekildiler. Caesar’ın adamları ise kaçarken bunlarla ilgilenmeyerek, daha ziyade süvarilerden mahrum bırakılmış kanadın çevreden dolaşmasına ve kuşatma yapmasına olanak veren yerdeki yaya birliklerine doğru ilerlediler. (6) Bunlar yandan hücuma geçtikleri anda onuncu lejyon da cepheden saldırınca, düşmanları kuşatmayı umarken kendilerinin buna maruz kaldığını görünce daha fazla dayanamadılar ve karşı koyamadılar.

LXXII

Bunlar kaçarken Pompeius da yukarıdan toz bulutunu görünce ve zor durumları açıklamak için kullandığı aklıyla süvarilerin orada olanları karşılaştırınca, çılgına dönmüş ve aklını kaybetmiş birine döndü, Pom­peius Magnus olduğunu bile düşünemedi ve hiç kimseye bir şey diye­meden yürüyerek karargaha geri döndü, öyle ki tam da hikayede anla­tılanlara benzedi: (2) “Göklerde hüküm süren Zeus Baba da Aias’a böyle bir korku salmıştı; hayretler içinde kalkarak yedi kat sığır deri­sinden olan kalkanını arkasına atıp, kalabalığa bakarak kaçmıştı”. Böylece çadırına geldi ve kaçanların peşine düşenler nüfuz edene kadar sessizce oturdu. İşte o zaman şu sözü söyledi: “karargaha da (geldiler) öyle mi?” Başka hiçbir şey söylemeden ayağa kalktı ve o anki kadere yaraşır giysisini alıp (3) gizlice oradan ayrıldı. Geride kalan lejyonlar da kaçtı, ordugahta ise çadır bekçileri ve hizmetliler arasında büyük bir katliam vuku buldu. Bu savaşta Caesar’la birlikte savaşmış olan Asinius Pollio, askerlerden sadece altı bininin öldüğünü söyler. (4) Ordugahı ele geçirdikten sonra düşmanların akılsızlığını ve tedbirsizli­ğini gördüler. Zira her bir çadır mersin dalları ile taçlandırılmış, çiçekli örtülerle süslenmiş ve içki kabı dolu masalarla donatılmıştı. Şarap kra­terleri önceden konmuştu, hazırlık ve düzenlemeler savaş için silahla­nanlardan ziyade kurban kesmiş ve bayram düzenlemiş kişilere aitti. Böylelikle onlar umutları yüzünden gözleri bağlanmış ve akıl almaz bir cesaretle dolu olarak savaşa girmişlerdi.

LXXIII

Pompeius kısa süre içinde ordugahtan çıktı ve atını serbest bıraktı, hiç kimse kendisini takip etmediği için etrafında sadece birkaç kişi vardı, otuz dört yıldır kazanmaya ve herkesten üstün gelmeye alışmış, ama şimdi bu yaşında ilk kez yenilgiyi ve kaçmayı tecrübe eden, böylesi mücadeleler ve savaşların büyüttüğü ününü ve gücünü bir saat içinde nasıl kaybettiğini müzakere eden bir insan için olağan olduğu şekilde düşüncelere dalarak sessizce ayrıldı, (2) öyle ki kısa süre önce böylesi silahlar, atlar ve ordularla donanmış biriyken, şimdi geri çekilecek kadar alçalmış ve kendisini takip eden düşmanlardan gizlenecek kadar küçülmüştü. Tempe Vadisi’ne ulaşmak üzere Larissa yakınların­dan geçerken susadığı için kendini nehrin ağzına attı ve nehirden su içti, daha sonra yeniden ayağa kalkıp (3) denize ulaşasıya kadar Tempe Vadisi içinden yürümeye devam etti. Gecenin geri kalanını orada, bir balıkçı barınağında dinlenerek geçirdi, ertesi sabah kendi­siyle birlikte olanlardan özgür vatandaşları yanına alıp bir mavnaya bindi, hizmetlilere ise Caesar’a gitmelerini ve korkmamalarını bu­yurdu. Kıyı boyunca giderken, hareket etmek üzere olan büyük bir yük gemisi gördü, bunu Pompeius’a çok da yakın olmayan bir Romalı sevk ediyordu, onu görünüşünden tanıdı: Peticius diye adlandırılan biriydi. (4) Bu, gecenin ilerleyen saatlerinde rüyasında Pompeius’u, daha önce sık sık gördüğü gibi değil de kendisiyle konuşan bezgin ve yenilmiş biri gibi görmüştü. Bunları kendisiyle yolculuk yapan ve boş zamanlarını böylesi şeyler hakkında konuşarak geçiren (5) gemicilere olağan bir şeymiş gibi anlatıyordu. O sıra gemicilerden biri aniden, karadan bir mavnanın kürek çekerek geldiğini ve içindeki insanların kıyafetlerini sallayıp ellerini onlara doğru uzattıklarını görünce, bun­ları işaret etti. Peticius ayağa kalkar kalkmaz bu kişinin düşünde gördüğü Pompeius olduğunu anladı ve alnına vurarak, gemicilere filikaya yaklaşmayı emretti ve dış görünüşünde bir erkeğin kaderini ve (6) değişimini fark ederek sağ elini uzattı ve Pompeius’a seslendi. Bundan dolayı ne bir rica ne de bir söz beklemeksizin onu ve ricada bulunduğu onunla birlikte olanları (her iki Lentulus ve Favonius onunlaydı) bordaya aldı ve denize açıldı. Kısa süre sonra, karadan zorlukla yanaşan kral Deiotaros’u gördüler ve onu da yanlarına aldılar. Akşam yemeği vakti geldiğinde ve bir gemici orada bulunanlara göre hazırlık yapar­ken Favonius, Pompeius’un hizmetliler olmaksızın ayakkabılarını çıkar­maya başladığını görünce yanına yaklaştı ve ayakkabılarını çıka­rarak (7) krem sürdü. Bunun ardından da onun etrafında pervane oldu ve kölele­rin efendilerine yaptığı gibi ayaklarını yıkamaya ve ye­meğini hazırla­maya kadar ona hizmet etti ve bunu öyle bir yaptı ki, onun hizmetinin samimiyetini, düzgünlüğünü ve doğallığını izleyen biri şöyle söyleyebi­lirdi: “tam da soylulara yakışacak kadar güzel”.

LXXIV 

Böylece sahil boyunca Amphipolis üzerine seyahat etti, Cornelia ve oğlunu almak istediği için de oradan Mytilene’ye geçti. Adanın sahiline yanaştı ve kente, hatırı için kendisine getirilen yazılı ve sözlü haberlerden dolayı Dyrrakhion’daki savaşın kesinleşmesinin ardından Pompeius için (2) Caesar’ı takip etmekten başka yapacak bir iş kalmadığını düşünen Cornelia’nın beklemediği bir haberci gönderdi. Bu düşünceler içinde bulunan Cornelia’nın yanına ulaşan haberci onu selamlamaya dahi cesaret edemedi ve normal bir sesten ziyade ağlayarak kötü durumun azametini ve büyüklüğünü anlattıktan sonra, eğer Pom­peius’u yabancı bir gemide görmek istiyorsa acele etmesini tavsiye etti. Bunları duyunca kendini yere bıraktı ve uzun süre bilinçsizce ve konuşmadan öylece yattı, ama zorla da olsa bir şekilde aklı başına gelince, ağıtlar ve gözyaşları için uygun zaman olmadığını düşünüp kentin içinden (3) denize doğru koştu. Pompeius da onu karşıladı ve yere yığılıp düşerken onu kollarıyla yakalayınca ona şöyle dedi: “Seni görüyorum kocacığım, Cornelia ile evlenmeden önce bu denizde beş yüz gemiyle seyahat eden seni tek bir gemiye koyan bu iş senin değil, benim kaderim. Neden beni görmeye geldin, seni böylesi kötü bir kadere sürükleyen beni neden kötü şansıma terk etmedin? Gençlik kocam Publius’un Parthia’da öldüğünü duymadan ölseydim, ne kadar mutlu bir kadın olurdum, ya da en azından ondan sonra, niyet ettiğim gibi kendi yaşamıma son verseydim ne kadar bahtiyar olurdum. Demek ki Pompeius Magnus’un felaketi olmak için hayatta kaldım”.

LXXV

Cornelia’nın bunları söylediğini, Pompeius’un da şöyle cevap verdiğini söylerler: “Sen henüz tek bir şeyi, alışılmış olandan daha uzun süre bana sadık kaldığın için seni de benzer şekilde aldatan daha iyi olan kaderi öğrendin Cornelia. Ama bizler insan olduğumuz için bunları taşımak ve hala mutluluk için uğraşmak zorundayız. Zira bizi oralardan bu duruma sokan şeyin bizi tekrar oraya yükselteceğini ummalıyız. (2) Bunun üzerine kadın, eşyalarını ve hizmetlilerini kentten gönderdi. Mytileneliler Pompeius’u hoş karşıladılar ve onu kente girmeye davet ettiler, fakat o kabul etmedi ve daha güçlü olana itaat etmelerini ve cesur olmalarını emretti. Zira Caesar da o zaman yüce gönüllü ve (3) ılımlı olurdu. Kendisi de filozof Kratippos’a yöneldi (zira o, kendisini görmek için kentten geliyordu), ona yakındı ve alınyazısı hakkında kısa bir münakaşaya girdi, bunun üzerine Kratippos, bunlara karşı çıkarak can sıkıcı ve zamansız (4) davranmış olmamak için, uysallık gösterdi ve onu daha iyi umutlara teşvik etti. Pompeius’un bu olanlar hakkındaki öngörüsünü sorması üzerine, kötü idare yüzünden bundan böyle monarşinin gerekli olacağı yönünde açıklama yaptı. Diğer taraftan da şöyle bir soru sordu: “Ey Pompeius, biz nasıl ve hangi gerekçeye inanıyoruz ki, eğer sen kazanmış olsaydın, kaderinden Caesar’dan daha iyi mi yararlanacaktın? Biz sadece tanrıların elinde olan bu şeylere boyun eğmeliyiz”.

LXXVI

Karısını ve arkadaşlarını gemiye aldıktan sonra denize açıldı, sa­dece zorunlu olarak yiyecek ve su almak için limanlarda demirledi. İlk geldiği kent Pamphylia’nın Attaleia’sıydı. Orada ona Ki­li­kia’dan bazı savaş gemileri rastladı, askerler de bir araya geldiler ve senatörlerden altmışı (2) yeniden onun çevresinde toplandı. Do­nanmanın hala bir arada olduğunu ve Cato’nun birçok asker toplayıp Libya’ya geçtiğini duyunca dostlarına yakınarak onun kendisini sadece kara ordusuyla hareket etmeye zorlaması, tartışmasız daha güçlü olan orduyu kullandırmaması ve kara savaşını kaybettikten sonra derhal denizden yanına gelen böylesi bir yardım ve donanmayı (3) düşmana karşı kullanabileceği yerde donanmayı yanaştır­maması hususlarında serzenişte bulundu. Zira ne Pompeius’un daha büyük bir hatası vardı ne de Caesar’ın savaşı donanma yardımından böylesi uzağa taşımaktan daha mükemmel bir stratejisi vardı. Bununla beraber var olan durumda kendini bir karar vermeye ve bir şeyler yapmaya mecbur hissettiği için kentlere devriye gönderdi. Bazılarına bizzat kendisi giderek para istedi ve gemilerini tayfalandırdı. Düşmanın atikliği ve hızı yanında, kendisi henüz hazırlıklarını yaparken saldırıya uğramaktan korktuğu için, şimdilik kaçış yeri (4) ve geri çekilme imkanlarını araştırıyordu. Yaptıkları müzakereler sırasında kaçmaya uygun herhangi bir eyalet görünmüyordu, krallıklar arasından, kendilerini derhal kabul etmeye, güçsüz duruma düşerlerse onları korumaya ve hemen ardından güçlendirmeye ve de oldukça büyük bir güçle (5) geri göndermeye en uygununun Parthların krallığı olduğuna işaret ediyordu. Diğerleri arasından bazıları umutlarını Libya’ya ve Iuba’ya yöneltmişlerdi, Lesboslu Theophanes ise üç günlük deniz yolculuğu mesafesinde olan Mısır’ı ve babadan kalan bir dostluk ve şükran borçlu olduğu, hala çocuk yaştaki Ptolemai­os’u bir yana bırakıp, kendisini çok daha güvenilmez bir soy olan Parthların eline teslim etmesini; kayınpederi olmuş bir Romalının yanında ikinci mevkiyi almak istemeyip diğerlerinin başı olmasını; (6) onun (Caesar’ın) yüce gönüllülüğü için çabalamazken, Arsakes’i, Crassus’un hayatı boyunca elde edemediği rütbeye getirip kendisinin efendisi yapmasını çılgınlık olarak yorumladı; genç karısını Scipio’nun evinden alıp, güçleri ölçüsünde küstahlık ve taşkınlık yapan barbarlara göndermesini de öyle; zira orada herhangi bir kötülük yaşamasa da, kötülük yapabilme gücüne sahip kişilerin elinde bulunan bir kadın için bunun olabileceğini düşünmek bile korkunçtur. Söylendiğine göre, sadece bu durum Pompeius’u Euphrates’e doğru olan yolundan döndürdü; eğer Pompeius’un planında ısrar edilirse, o zaman ona daimon’lar tarafından yol gösterilmezdi.

LXXVII

Mısır’a kaçmayı düşünüp taşındıktan sonra, karısı ile birlikte Seleukeia’dan gelen bir trieres ile Kıbrıs’tan ayrıldı (onlardan kimisi aynı şekilde savaş gemileri içinde, kimisi de tüccar gemileriyle yan yana seyahat ediyorlardı), denizi güvenli bir şekilde aştı, o sıra kız kardeşiyle savaşan Ptolemaios’un Pelusion’da karargah kurduğunu öğrendiği için orada durdu ve (2) krala kendisini bildirmek ve kabul edilmesini rica etmek üzere önden elçi gönderdi. Ptolemaios oldukça gençti. Bütün işleri takip eden kişi olan Potheinos önde gelenlerden bir meclis topladı. Bunlar onun isteklerini yapabilecek kişilerdi; her birinden onun kararını söylemelerini talep etti. Pompeius Magnus hakkında, bir hadım olan Potheinos’un, para karşılığında rhetorik hocalığı yapan Khioslu Theodotos’un ve Mısırlı Akhillas’ın hükümde bulunuyor olması gerçekten korkunçtu. Zira bu seçkin akıl hocaları kralın diğer hizmetlileri ve yetiştiricileri arasındaki önde gelenlerdi. (3) Hayatta kalma lütfunu Caesar’a borçlu olmayı kendine yediremeyen Pompeius şimdi kıyının açıklarında demir atarak bu kurulun kararını bekliyordu. Diğerlerinin görüşleri böylesi bir konuda birbirinden ayrılıyordu, bir kısmı onun defedilmesini, diğer kısmı ise (4) çağrılmasını ve kabul edilmesini talep ediyordu. Theodotos ise, konuşma gücü ve rhetoriğini gösterip, her bir görüşün diğerinden güvenilmez olduğunu ortaya koydu, zira kabul ederlerse Caesar’ı düşman, Pompeius’u ise efendi yapacaklardı, yok kabul etmezlerse de Pompeius tarafından kendisini kovmakla, Caesar tarafından ise, uygulamalarından dolayı suçlanacaklardı. Şu halde en iyisi adamı getirip öldürmekti. Böylece ona (Caesar’a) hoş görünecek, bundan da (Pompeius) korkmayacaklardı. Söylendiğine göre, o gülüm­seyerek sözlerine, bir ölünün ısırmadığını eklemiştir.

LXXVIII

Onlar bu kararı aldıktan sonra uygulamayı Akhillas’a yaptırdılar. O da, eskiden Pompeius’un emrinde tribunus olarak hizmet etmiş Septimius adında birini ve centurion olan Salvius adında bir diğerini ve de üç ya da dört hizmetliyi yanına alarak Pompeius’un gemisine gitti. Bu sırada birlikte denize açılanların en hatırı sayılırları hep beraber olup biteni öğrenmek için (2) bordaya çıkmışlardı. Onlar bu karşılamanın ne krali, ne parlak, ne de Theophanes’in umutlarına benzer bir karşılama olmadığını, tersine bir kayık üzerinde birkaç adamın kendilerine yaklaştığını görünce bu saygısızlıktan şüphelendiler ve Pompeius’a, gemiyi atış menzili kadar denize geri çekmesi tavsiyesinde bulundular. Bu sırada kayık yaklaşırken Septimius öne çıkıp ayağa kalktı ve Pompeius’a Latince imperator (3) diye hitap etti. Akhillas da onu Hellence selamladı ve kayığa gelmeye davet etti; zira su çok sığdı ve deniz kumlu olduğu için trieres ile seyahat etmeye uygun derinliğe sahip değildi. Aynı zamanda krali şeylerle donanımlı birkaç gemi göründü ve hoplitai da sahile çıktı, öyle ki karar değiştirseler de artık kaçmak imkansız görünüyordu, buna ilaveten (4) bu güvensizliğin kendisi de katillerine bu adaletsizliği savunma fırsatı verebilirdi. Onun sonu için önceden ahlanmaya başlayan Cornelia ile vedalaştı, Akhillas’ın etrafındakiler onu kayıktan karşılarken iki centurion’un, biri azatlılardan Philippus, diğeri de Skythes adındaki kölesinin, birlikte binmesini buyurdu ve dönüp karısı ile oğluna bakarak Sophokles’in şu iambik mısralarını söyledi: “Her kim tiranın ayağına giderse, o artık onun kölesidir ve özgür olarak geri gelemez”.

LXXIX

Kendisi için en son bunları söyledikten sonra kayığa bindi. Trieres’ten karaya doğru mesafe açıldıkça, birlikte seyahat ettikleri kişilerden hiç biri ona karşı dostça bir söz etmeyince Septimius’a bakarak “seni tanımıyor muyum?” dedi “herhangi bir yerde silah arkadaşım (2) olmadın mı?”. O ise, sadece başını salladı, ne adını andı, ne de dostça davrandı. Yine böyle uzun bir sessizlik olunca Pompeius, burada Ptolemaios’a karşı kullanılmak üzere hazırlanmış olan küçük yazı rulosunu aldı ve üzerine kendisi tarafından yazılmış olan Hellence (3) hitabı okudu. Onlar karaya yaklaşırlarken Cornelia da dostları ile birlikte gerginlik içinde trieres’ten olacakları izliyordu, karaya çıkışı için onurlu bir karşılamaya uygun bir şekilde koşuşturan pek çok kraliyet hizmetlisi görünce cesaretini topladı. Bu sırada, Pompeius, daha kolay ayağa kalkabilmek için Philippus’un elini tutunca ilk olarak Septimius arkadan kılıcıyla vurdu, ardından Salvius ve onun ardından da (4) Akhillas kılıçlarını çektiler. Pompeius her iki eliyle togasını yüzüne doğru çekti, kendisine yakışmayan ne bir söz söyledi, ne de bir şey yaptı, sadece inleyerek darbelere sessizce katlandı, elli dokuz yaşında, doğum gününe bir gün kala yaşamını yitirdi.

LXXX

Gemideki insanlar bu olayı görünce karadan bile duyulan bir haykırış ve feryat kopardılar, ardından da hızlıca demir aldılar ve kaçtılar. Serin rüzgar denizden kaçanlara yardım etti, öyle ki onları takip etmek isteyen Mısırlılar geri döndüler. Pompeius’un kafasını kesip kopardılar, vücudunu ise çıplak olarak kayıktan aşağı attılar ve böylesi bir manzarayı izlemeye (2) değer bulanlara bıraktılar. Philippus, insanlar bakmaya doyuncaya kadar onun yanında kaldı. Daha sonra vücudu denizde yıkadı ve kendisinin olanlardan bir khiton’a sardı, başka da hiçbir şeyi yoktu, ama sahile göz gezdirince küçük bir kayığın, tamamen olmasa da çıplak olan cesedi yakmak için gerekli odun yığı­nına yetecek kadarki eski kalıntılarını keşfetti. (3) Bunları bir araya getirdikten sonra üst üste yığarken, gençken Pompeius’un ilk seferle­rinde onunla birlikte savaşmış, ama şu an yaşlı olan bir Romalı yaklaştı ve „kimsin sen, ey insan?” dedi „Pompeius Magnus’u gömmeyi düşünü­yorsun“. O da azatlısıyım diye cevap verince, diğeri şöyle dedi: „bu onur sadece sana nasip olmamalı. Bu dini bütün kazanıma beni de ortak et ki ben de, pek çok üzücü duruma karşı Romalıların en büyük komu­tanını (4) kendi ellerimle tutma ve sarmaya haiz olarak, yabancı bir ülkede yaşamaktan şikayet etmeyeyim”. Böylece Pompeius defne­dildi. Ertesi gün Lucius Lentulus, olanlardan habersiz bir şekilde Kıbrıs’tan yelken açmış sahil boyu gelirken bir cenaze ateşi ve onun ya­nında duran Philippus’u gördü, ama hala farketmedi. “Acaba burada kaderini sonlandıran ve huzura çekilen kim?” dedi. Bundan hemen sonra da „belki de sen Pompeius Magnus’sun“ diyerek içini çekti. Kısa süre sonra karaya çıktı ve yakalanarak öldürüldü. (5) Pompeius’un sonu budur. Çok zaman geçmeden Caesar böylesi bir cinayet yüzünden rezil olmuş olan Mısır’a geldi, Pompeius’un kafasını getiren kişiye, lanetliymiş gibi, sırtını döndü ve Pompeius’un mühür yüzüğünü teslim alırken ağladı. Kılıç taşıyan bir aslan gravürüydü. Akhillas ve Pothei­nos’u ise idam ettirdi. Kralın kendisi ise, (6) nehir kıyısındaki sa­vaşta yenildikten sonra ortadan kaybolmuştu. Caesar’ın adaleti sofist Theodotos’u ise es geçti. Zira o Mısır’dan kaçmış ve hakir işler yaptığı için yolunu kaybetmiş ve nefret edilen biri olmuştu. Fakat Marcus Brutus, Caesar’ı öldürdükten sonra iktidarda iken onu Asya’da bulup çıkarmış ve her türlü işkenceyi yaparak öldürtmüştü. Pompeius’tan arta kalanları teslim alan Cornelia ise, onları Albanum taraflarına getirtti ve oraya defnettirdi.

AGESILAOS VE POMPEIUS’UN KARŞILAŞTIRILMASI

I

Hayatları böylece tanıtıldıktan sonra, yaptıkları şeyleri aralarındaki farklılık olarak yan yana getirerek hızlıca değinmek istedik; bunlar da şöyledir: İlki, Pompeius’un oldukça dürüst olan karakterinden dolayı güç ve ün kazanması, kendiliğinden işe başlayıp İtalya’yı tiranlardan kurtaran Sulla’ya pek çok ve büyük yardımlarda bulunması; (2) buna karşı Agesilaos’un ise kardeşinin kendi meşru oğlu olarak gösterdiği Leotykhides’i gayri resmi olarak ayırarak ve topallığı hakkındaki kehanetle de alay ederek ne tanrılara ne de insanlara karşı davranışlarında masum olmayan bir şekilde hakimiyeti almayı kabul etmesidir. İkincisi ise Pompeius’un Sulla’yı yaşadığı sürece onurlandırmaya devam etmesi, ölümünden sonra da Lepidus’a karşı zor kullanarak cesedini defnetmesi, kendi kızını onun oğlu Faustus’a eş olarak vermesi; Agesilaos’un ise, Lysandros’u alelade bir gerekçe yüzünden kapı dışarı etmesi ve ona kötü davranmasıdır. (3) Gerçekte ise Sulla, Pompeius’a sağladıklarından daha azını elde etmemişken Lysandros, Agesilaos’u Sparta kralı ve Hellas’ın komutanı yapmıştır. Üçüncüsü de akrabaları yüzünden Pompeius’un hissesine düşen, devletle ilgili şeylerde hukukun ihlal edilmesidir. Zira kayınpederleri olan Caesar ve Scipio’nun hatırı için pek çok kusur işledi, (4) Agesilaos ise, bu şartlar altında Atinalılara haksızlık etmesi dolayısıyla ölüme mahkum olan Sphodrias’ı oğlunun aşkı dolayısıyla hoş görüp azat ederken, Thebailılara karşı antlaşmayı bozan Phoibidas’a da bizzat bu haksızlıktan dolayı istekli bir şekilde yardım etmişti. Esasen Pompeius aşırı sevgisinden ya da bilinçsiz nedenlerden dolayı Romalılara zarar verebiliyordu, Agesilaos ise hırsı ve zaferseverliği dolayısıyla Boiotia Savaşı için kışkırtarak Lakedaimonialılara bu zararları veriyordu.

II

Eğer her iki adamın başarısızlıklarında herhangi bir kaderin hesaba katılması gerekiyorsa, Pompeius’un kaderi Romalılar için beklenmedik bir şeydi, Agesilaos ise (onun kaderini) duyan ve öngören Lakedaimonialıların topal bir kraliyetten sakınmalarına müsaade etmedi. Zira eğer Leotykhides’in yabancı ve gayri meşru olduğu sayısız kez ispatlansaydı, Lysandros da Agesilaos hatırına kehaneti gölgelememiş olsaydı, Eurypontidler Sparta’ya meşru ve ayağı sağlam olan bir kral atama hususunda kararsızlığa düşmezlerdi. (2) Fakat bununla birlikte Agesilaos, Leuktra’daki başarısızlığın ardından korkudan kaçanlar hakkındaki kötü durumda, o gün boyunca yasaların askıya alınmasını emrederek böylesi bir çare getirmişti, daha başka böyle bir politik hile olmamıştı; Pompei­us’un ise ne benzer bir olayına sahibiz, ne de dostlarına gücünün büyüklüğünü göstermek için kendisinin koyduğu yasalara sadık kalınması gerektiğini düşündüğüne rastlarız; öbürü ise vatandaşları kurtarmak için yasaları kaldırmaya mecbur kalınca böyle bir usul keşfetmiştir, buna göre (yasalar) ne onlara zarar veriyordu, ne de zarar vermesinler diye kaldırılıyordu. (3) Skythale’yi kabul ederek Asya’daki işleri bırakmasını Agesilaos’un politik erdemi için emsalsiz bir örnek olarak kabul ediyorum, zira o Pompeius gibi, kendisini güçlü yapan şeylerden dolayı devletten çıkar sağlamadı, tersine vatanın olanı gözeterek, Aleksandros dışında ne sonra ne de daha önce hiç kimsenin sahip olmadığı böylesi büyük bir güç ve ünden vazgeçti.

III

Şu halde diğer taraftan başlayarak komutanlıklara ve savaşlara gelince, bana öyle görünüyor ki, diğer güzel şeyler dolayısıyla adeta kahraman hakkında istediği şeyleri söyleme ve yazma imtiyazı verilen Ksenophon dahi Agesilaos’un zaferlerini, zafer alaylarının sayısı ve komutanlık yaptığı güçlerin büyüklüğü, kazandığı savaşların miktarı açısından Pompeius’unkilere yaklaştıramamıştır. (2) Ben ise, Pompeius’un düşmanlar karşısındaki ılımlılığı ile Agesila­os’tan farklı olduğunu düşünüyorum. Biri Thebailıların köleleştirilmesini ve vatanın hissedarı ve soyun başkenti olmasına rağmen Messene’nin nüfuzunu azaltmak istediği için Sparta’yı kaybetmeye hiçbir şey kadar çok yaklaşmadı, egemenliği ise bıraktı; diğeri ise korsanlardan taraf değiştirenlere kentler verdi, Armenia kralı Tigranes’i zafer alayında sergileyebileceği halde, bir günlük yerine sonsuzluğu tercih ettiğini söyleyerek kendisine müttefik yaptı. (3) Bununla birlikte eğer yiğit bir komutanın yeteneğinin değeri, silahlarla ilgili en büyük ve en kritik olaylara göre veriliyorsa, Lakedaimonialı Romalıyı çok geride bırakır. Zira o ne başlangıçta kentini terk etti ne de düşmanlar yetmiş bin kişilik bir orduyla saldırdığında, kendisi Leuktra’da daha önce yenilmiş az sayıda hoplites’e sahip olmasına rağmen onu bıraktı. Pompeius ise, (4) Caesar sadece beş bin üç yüz kişiyle İtalya’nın tek bir kentini işgal edince, ya alçakça boyun eğerek ya da yanlış bir şekilde daha fazla olduklarını düşünerek, korku içinde Roma’dan ayrıldı; vatan için savaşarak üstün gelmesi ya da aynı zamanda bir yurttaş ve karısı dolayısıyla akrabası olan kazanandan gelen anlaşma teklifini kabul etmesi gerekirken, kendini düşünerek karısını ve çocuklarını hazırlayıp, diğer vatandaşlarınkileri savunmasız bırakarak kaçtı. (5) Şimdi ise, komutanlık süresinin uzatılması ve consul’lüğünün onaylanmasını tehlikeli gördüğü ve kenti alan ona, Metellus’a onu ve diğer herkesi onun savaş esiri olarak gördüğünü söyleme imkanı sundu.

IV

Şüphesiz kabiliyetli bir komutanın asıl görevi, eğer daha güçlü ise düşmanları savaşmaya zorlamak; güç açısından geride ise, buna mecbur edilmemektir, Agesilaos daima bunu yaparak kendini yenilmez olarak korudu; Caesar, ondan daha güçsüz olduğu yerde herhangi bir zarara uğratılmamak için Pompeius’tan kaçındı, daha güçlü duruma geldiğinde ise, savaşta kara ordusuyla mücadele eden onu yenilmeye mecbur etti ve derhal, eğer onların (düşmanların) elinde kalsalardı, savaş yapmaksızın yenilmesine (2) neden olacak para, erzak ve deni­zin efendisi oldu, bunlar hakkında savunma olarak ileri sürülen mazeret böylesi bir komutana yönelik en büyük suçlamadır. Genç yaşta yöneticilik yapan biri­nin gürültü patırtı içinde cesaretini yitirip korkaklığa kapılarak dikkatli muha­keme yeteneğini kaybetmesi bağışlanabilir ve anlaşılabilir bir durumdur, fakat Romalıların Roma’da devlet işlerinde bulunmuş, komutanlık ve consul’lük yap­mış kişileri isyancı ve hain olarak adlandırırken, karargahını vatan, çadırını ise Senatus olarak beyan ettikleri, hiç kimse tarafından yönetilmeyen, (3) bütün seferleri mükemmel bir şekilde yürütmüş bir imparator olarak tanıdıkları Pompe­ius Magnus’un, Favonius ve Domitius’un iğneli sözleri yüzünden, bir Agamemnon olarak anılmamak için, oldukça zayıf bir duruma sokulmuşken egemenlik ve özgürlük uğruna kendini tehlikeye atmasını kim hazmedebilir? Eğer o sadece o günün prestij kaybını düşünseydi, başlangıçta karşı koyarak Roma uğruna sonuna kadar mücadele etmeli, fakat bu kaçışı Themis­toklesvari bir kurnazlık olarak göstermeden, daha sonra utanç içinde savaş öncesi Thessa­lia’daki gecikmeyi kabul etmeliydi. (4) Zira ne tanrı egemenlik uğruna müca­dele etmek için onlara bu stadion ve tiyatroyu değil de Pharsalos Ovası’nı gös­terdi, ne de o tellal tarafından geri dönüp savaşmaya ya da tacı bir başkasına bırakmaya çağrıldı, tersine Maximus, Marius, Lucullus ve Agesilaos’un kendi­sine öykünmek isteseydi, ona pek çok ova, binlerce de kent, sınırsız arazi ya da deniz kıyısında bolluk sunuyordu, (5) Agesilaos Sparta’da ülkeleri için Thebailılar ile savaşmak isteyenlerin daha az olmayan gürültüsüne tahammül etmiş, Mısır’da ise sakin olunmasını rica ederek kralın pek çok suçlama, itham ve varsayımlarına katlanmıştı, istediği kadar asil düşüncelerle hareket ederek (6) sadece (onun isteklerine) karşı koyan Mısırlıları korumadı, böylesi bir sarsıntıda her zaman yalnız olan cesur Sparta’yı gözetmedi, aynı zamanda o andan itibaren hemen telef olmamak için baskı kuranlara zafer kazanma imkanı sunarak Thebailılara ilişkin kentlerde zafer anıtı da dikti. (7) Bununla birlikte kimisi onun, kayınpederi Scipio tarafından kandırıldığını söyler; zira Asya’dan getirdiği malların pek çoğunu saklayarak zimmetine geçirmek istediğinden onu savaşa kışkırtmış olmalı, çünkü aksi taktirde para olmayacaktı, her ne kadar bu gerçekse de, bir komutan böyle bir durumda olmak zorunda değildi, bu şekilde, daha büyük şeyler uğruna ümitsiz bir girişimde bulunma hususunda kolayca kandırılmamalıydı. Biz böylece her iki adamı da inceledik.

V

Biri zorunluluktan kaçarak Mısır’a yelken açtı, diğeri ise ne şöhretli ne de zoraki şekilde mal mülk için değil, barbarlara komutanlık yaptıklarından elde ettikleriyle Hellenlere savaş açmak uğruna gitti. Pompeius yüzünden Mısırlılarda kabahat bulduğumuz bu şeyleri Mısırlılar da Agesilaos’un üzerine attılar, zira birincisi (Pompeius) onlara güvendiği için haksızlığa uğradı; diğeri ise (Agesilaos) kendisine güvenildiği halde onları terk etti ve müttefik olmak üzere yelken açtığı kişilerin düşmanları olan kişilerin tarafına geçti.

AGESILAOS

I

Zeuksidamos oğlu Arkhidamos Lakedaimonialılara ünlü bir şekilde hükmettikten sonra, geride itibarlı karısı Lampi­do’dan olma Agis ile Melesippidas kızı Eupolia’dan olma çok daha genç yaştaki oğlu Agesi­laos’u bıraktı. Yasa uyarınca kraliyet Agis’e uygun düştüğü için, Agesilaos’un halktan biri olarak yaşamasına karar verildi ve Lakedaimo­nia’daki, ye­tiş­tirme şekli bakımından zor ve meşak­katli olan, ama itaat altına alınmaları hususunda gençleri bilinçlendi­ren, alışılmış eğitime yönlendirildi. (2) Vatandaşla­rın ge­lenek­ler uyarınca yasalara inanması ve at­lar nasıl başlangıçtan itiba­ren iyi huylu bir şekilde eğitilebi­liyor­larsa onların da eğitilebilir olmala­rından dolayı, Sparta’nın Simonides tara­fından “insan evcil­leş­tiren” ola­rak adlandırıldığı söylenir. Yasa, kraliyet için ye­tiş­tirilen gençleri (3) bu sorumlu­luktan muaf tutardı. Agesilaos’a ise yönetime gelme talihi yönetilmeyi öğrenmeden olmamıştır. Doğasında olan hükmetme ve kraliyet yetilerine, eğitimden aldığı halk taraftarı ve insan sevme özelliklerini de eklediği için, kendisini vatan­daşlarına kralların en anlayışlısı olarak sundu.

II

Söz konusu agele’lerde birlikte yetiştirildiği çocuklar arasından, kendi doğasından en çok etkilenen kişi olduğu için Lysandros’u dost edin­di. Zira gençler arasında en tutkulu ve en yiğit kişiydi, her şeyde baş olmak isterdi, coşkuluydu, cesurdu, yenilmez ve ele avuca sığmazdı; itaat ve uysallık hususunda öyle biriydi ki; kendisine söyle­nen her­şeyi asla korkuyla değil; aksine saygıyla yerine geti­rir ve zorluklardan yakınmaktan çok kendi­sine yöneltilen uyarılara içlenirdi. (2) Gelişen vücudunun genç­liği ba­cağının sakatlığını gizliyordu, böylesi bir yükü, en başta ken­di­sinin şakalar yapıp alay ederek, kolayca ve ne­şeyle taşıması, bu eksikliğin giderilmesine azımsan­maya­cak katkılar sağlıyordu, zira topallığı yüzünden ne zorluk­lardan ne de iş yapmaktan cayıyor, bundan dolayı onurse­verliği daha da göze çarpıyordu. Yüzü­nün tasvirine sahip değiliz (zira kendisi de bunu istemiyordu; ölüm döşeğindey­ken bile “bir hey­kel­tıraş ya da bir ressamın” vücudunun tasvirini yapmamasını açıkça bildirmişti), yine de ufak tefek (3) ve gösterişsiz bir dış görü­nüşte olduğu söylenir. Bu­nunla bera­ber her za­manki neşeliliği, cömertliği ve şakacılığıyla ko­nuşmada ve görünüşte hiçbir zaman sıkıcı ve ters ol­maması onu yaşlanıncaya kadar, yakışıklı ve yetiş­kin er­keklerden daha çekici biri yapmıştır. Theophras­tos’un bildir­di­ğine göre, ephoros’lar Arkhidamos’u küçük bir ka­dınla evlendiği için cezalandırmışlardı. Onlar “çünkü” de­mişlerdi, “o bizim için gerçek krallar değil; sadece küçük kralcıklar dünyaya getirecek”.

III

Agis’in hükümdarlığı sırasında Alkibiades Sicilya’dan kaçıp La­ke­dai­monia’ya geldi. Henüz kentte pek vakit geçir­memiş­ken kralın karısı Timaia ile ilişkiye girme suçunu işledi. Agis de ondan olma ço­cuğu tanımadığını; zira onun Alkibiades’ten soylandığını söyledi. Duris, Timaia’nın bu durumun üste­sinden çok da zor­lan­madan geldiğini, hatta evde hizmetkar­ların önünde seslenirken çocuğu Leotykhides olarak değil de Alkibiades olarak (2) adlandır­dığını söyler. Ayrıca, Alkibia­des’in kendisinin de Timaia ile şehvet düşkünlüğünden dolayı değil; tersine, Spartalılara ken­dinden köklenen soylar tarafından hükmedilsin diye hırslandığı için ilişkiye girdiğini açıkladı­ğını bildirir. Alkibiades bu olanlardan dolayı Agis’ten korkarak Lakedaimonia’dan gizlice ayrıldı. Bu çocuk diğer zamanlar boyunca da Agis’te hep kuşku uyandırdı ve onun nezdinde meşruluk onuruna sahip olmadı; fakat kral hasta­landı­ğında yere kapanıp ağladığı için pek çok kişinin itirazına aldırmadan onu oğlu olarak tanıdı. (3) Bu arada, o zamanlar Atinalılara karşı bir deniz savaşı kazanan ve Sparta’da çok fazla itibar gören Lysandros, Agis öldükten sonra krallık, gayri meşru bir çocuk olduğundan Leotykhi­des’e uygun düşmediği için, Age­silaos’u kral olmaya teşvik etti. Diğer vatandaşların pek çoğu da erdemi dolayısıyla ve birlikte yetişip aynı eğitimi aldıkları için Agesilaos’u destekleyerek bu konuda ona candan yardım ettiler. Sparta’da, eski kehanetleri tanıyan, kehanet ilmini iyi bilen ve bu konuda eşsiz olduğu yönünde ünlenen Diopeithes adında bir kahin vardı. (4) O, Lakedaimonia kralının topal olmasının uygun olmaya­cağını açıkladı ve bir yargısında şöylesi bir kehanet aktardı:

Ey Sparta, öyle gururlu olsan da, kendine göz kulak ol ki,

dimdik duran sende topal bir krallık büyümesin;

yoksa uzun süre başına beklenmedik acılar musallat olacak

ve de insan katili savaşın karı­şık dalgaları.

(5) Buna karşı Lysandros, eğer Spartalılar keha­netten bu kadar çok korkuyorlarsa, o zaman Leotykhides de onlar için sakınılması gereken biri olmalı, dedi. Zira ayağı aksak olan biri­nin kral olması, tanrısal kehanete ters düşmez; ama ne meşru olan ne de Herak­lidler soyundan gelen birinin kral olması, krallı­ğın aksak olmasına neden olur. Agesilaos da buna ilaveten Posei­don’un, Agis’i bir depremle yatak oda­sından dışarı fırlatarak Leo­ty­khi­des’in meşru olmadığına tanıklık ettiğini söyledi; Leotykhi­des’in doğması da bu olaydan on ay ya da daha fazla bir süre sonra olmuştur.

IV

Agesilaos bu şekilde ve bu sebeplerden dolayı kral seçilince, Leo­ty­khides’i gayri meşru olduğu için kovup, Agis’in ser­ve­tini derhal ele geçirdi. Anne tarafından akrabala­rının na­muslu; fakat ol­dukça fakir kişiler oldukla­rını görünce, serveti­nin yarısını onlara bı­raktı. Bu miras saye­sinde düşmanlık ve kıs­kanç­lık ye­rine sempati ve şeref ka­zandı. Ksenophon bile, onun va­tana sadık olduğu için, iste­diği her şeyi yapacak kadar çok güç kazan­dığını söylü­yorsa, (2) bu öyledir. O zamanlar devlet içindeki en yüksek güç ephoroi ve geron­tai’ın elindeydi, bunlar­dan ilki sadece bir yıl boyunca memu­ri­yette kalırken, gerontai yaşam boyu bu onura sahip olurdu; Lykurgos hakkında yazılan­larda anlatıl­dığı gibi bunlar, bütün güç krallarda toplanmasın diye dev­leti birlikte orga­nize ederlerdi. Bundan dolayı krallar eski­den beri onlara karşı baba­dan kalma nefret ve kavgayı üstle­nerek, (3) bunu son rad­deye kadar devam ettirirlerdi. Agesilaos ise, tam tersi bir yol izledi, onlarla savaş­mayı da bozuş­mayı da bı­rakarak dostça dav­randı, her işe ilkin onlardan baş­ladı, ne zaman çağrılsa aceleyle koşarak yanlarına gitti, bu şekilde kraliyet kol­tuğuna oturmaya ve işleri yö­netmeye muvaffak oldu. Ne zaman huzuruna gelseler ephoroi’un önünde hep ayağa kalktı, geru­sia’ya kabul edilen her bir kişiye ise (4) onur ödülü olarak bir manto ve bir sığır gön­derdi. Bu suretle, onların yöneti­minin say­gınlığını artırmak için onur vererek hissettirmeden kendi gücünü arttırdı ve kendisine karşı olan iyi niyet sayesinde, yö­netimde daha bü­yük bir saygınlık kazandı.

V

Diğer vatandaşlarla olan ilişkilerinde ise, bir düşman olarak bir dosttan bile daha mükemmeldi. Zira o, düşmanlarına ada­letsizce kötülük yapmaz, dostlarına ise adil olmayan şeyler için bile des­tek olurdu. Düşmanları başarı kazandığında on­ları takdir etme­mekten utanır, dostları kaybedince de suçu onların üstüne atmaya çalışmaz, tersine, yardım edip suçu onlarla paylaşmaktan gurur duyardı. Çünkü dostça yapılan (2) hizmetlerin utanç verici oldu­ğuna asla inanmıyordu. Düşmanları kötü duruma düşünce, ilkin o üzülür, istedikleri zaman canı gönülden yardıma koşarak herkesi cezbeder ve kendi yanına çekerdi. Bunları gören epho­ros’lar ise, gücün­den korktukları için, kamu yurttaşlarını kendine mal etmeye çalıştığı yönünde suçlayıp onu cezalandırdılar. (3) Zira tıpkı doğa filozoflarının, eğer kavga ve çatışma evren­den çıkarı­lırsa, gökyüzündeki olayların duraca­ğına, her şeyin oluşumu ve deviniminin, her şeyin her şeyle uyumu nedeniyle sona ereceğine inanmaları gibi, Lako­nialı yasa koyucu (Lykurgos) da, yetkinler arasında birbirlerine karşı her daim bir farklılık ve rekabet bu­lunma­sını, karşı konulamaz olana itaatkarca boyun eğen, bundan dolayı da yararsız olan ve mücadele ruhu taşımayan bir iyili­ğin de gerçek bir uzlaşma olarak adlandırılma­masını istediği için, (4) farklı olma ve üstün gel­me tutkusunu bir erdem güdüsü olarak devlet yasasına soktu. Bazıları Homeros’un da şüphe­siz bunun farkında olduğunu düşünürler. Çünkü eğer soy­luların birbirlerine karşı duydukları kıskançlık ve farklılığın halka büyük yarar getireceğine inanmasaydı, Akhilleus ve Odysseus’un “ağır sözlerle” ağız dalaşına tu­tuş­malarından Aga­mem­non’un hoşnut kalmasına izin vermezdi. Yine de bunlar sa­dece bu şekilde kabul edilmemelidir; zira üstün gelme tutkusun­daki aşırılıklar kent için sakıncalı olup pek çok tehlike taşırlar.

VI                                                              

Agesilaos’un krallığı almasının üstünden çok geçmeden Küçük Asya’dan birileri geldi ve Pers kralının Lakedaimonialıları denizden sürüp at­mak için büyük bir donanma hazırlattı­ğını haber verdi. Lysand­ros derhal Asya’ya gönderilmeyi ve kentlerin yöneticileri ve efen­di­leri olarak bizzat atadığı dostlarına yar­dıma koşmayı istedi­ğinden; dost­larının da güç­lerini kötü ve zorba şekilde kul­lanmaları dolayı­sıyla vatan­daşlar tarafından kovulmaları ya da öldürülmeleri yü­zünden, Agesilaos’u, seferi üstlenmesi ve barbarların hazırlanmasın­dan önce davranıp denizi aşarak Hellas uğruna savaşması (2) konularında ikna etti. Aynı zamanda Küçük Asya’daki dostla­rına da Lakedai­mo­nia’ya elçi göndermeleri ve Agesi­laos’u komutan seç­meleri hususunda haber saldı. Agesilaos da hal­kın önüne çıktı ve eğer kendisine Spartalı otuz önder ve da­nışman, seçil­miş iki bin azatlı ile altı bin kişilik (3) müttefik gücü verirlerse savaş sorum­lu­luğunu üstüne alacağını açık­ladı. Lysandros da destek­leyince (Lake­daimonia­lılar) her şeyi canı gönülden onayla­yarak kabul ettiler ve otuz Spartalı ile bir­lik­te Agesilaos’u derhal gön­derdiler, bunlar ara­sında Lysandros, sadece ünü ve otoritesiyle değil; aynı za­manda bu komutan­lığı alma­sında, krallığı alırken olduğundan daha büyük bir etkide bu­lunduğuna inanan Agesilaos’la olan dostluğuyla da ilk sırada geliyordu. (4) Ordu Ge­rais­tos’ta topla­nırken kendisi de dostlarıyla birlikte Aulis’e gitti ve orada geceledi, uyku­dayken birinin kendisine şunları söyledi­ğini zan­netti: “Ey Lakedai­monia kralı! Vak­tiyle Aga­mem­non’un şimdi de ondan sonra senin dı­şında hiç kimse­nin, Hel­las’ın tümünün strate­gos’u olarak atan­madığı­nın farkına varıyor­sun. Şimdi onunla aynı halkı yönet­tiğin, aynı düşmanlarla sa­vaştığın ve düşmana karşı aynı yerlere sefer düzenlediğin için, senin de tanrılara onun (5) denize açıl­madan önce burada sunduğu kurbanları sunman gere­kir”. Agesilaos’un aklına derhal kızın nasıl kurban edildiği geldi, babası kahinlere inandığı için onu (kurbanlık hayvan gibi) kes­mişti. Fakat bun­dan dolayı paniğe kapılmadı, ter­sine, uyandığında dostlarına gör­düklerini anlattı ve tanrı­çayı, bir tanrıça olarak layıkıyla memnun edecek şeylerle onurlandıracağını; o zamanki ko­mutanın duygu­suzlu­ğunu örnek almayacağını söyledi. Ve de dişi bir geyiği taçlandır­dık­tan sonra, Boio­tialılar tarafın­dan bu işi (6) yapması için seçilen kişi bunu yapamazmış gibi, kurban törenini kendi kahininin başlatmasını emretti. Boiōtar­khai bunu duyunca öfkeye kapılıp hizmetkarla­rını gönder­di ve Agesilaos’a Boio­tialıların ananeleri ve adetlerinden farklı şekilde kurban kesmesini yasakladı. Elçiler bunları bil­dirdiler ve kurban parçalarını sunaktan in­dirdiler. Bunun üze­rine Agesi­laos hiddete kapılıp Thebailılara da kızdı, bu ala­metler­den dolayı girişimle­rinin sonuçsuz kalacağı ve yaklaşan seferden yakışır sonucu alama­yacağı hususunda ümitsizliğe düşerek denize açıldı.

VII

Ephesos’a geldiği zaman Lysandros’a karşı gösterilen hür­met ve itibar oldukça yoğun ve güçlüydü. Halk yığınları kapıla­rını aşın­dırıyor, her­kes onu takip ediyor ve ona ihtimam gösteriyordu, öyle ki Agesilaos yasaya göre bir komutan görü­nü­şüne ve ismine sa­hipti; ama gerçekte her şeye hükme­den, güç sahibi ve her şeye muktedir olan kişi Lysand­ros’tu. (2) Zira Asya’ya gönderilmiş olan ko­mutanlar arasında ne ondan daha itibarlı ve korku verici, ne de dostlarına bu ka­dar büyük onurlar bahşedip, düşmanla­rına da böylesi kötü­lük yapmış başka bir adam daha vardı. İnsanlar henüz yeni yaşanmış olan bu şeyleri hatırlı­yorlardı; fakat diğer taraftan da Agesilaos’un kendile­riyle olan ilişkile­rinde sade, gösteriş­siz ve kibirsiz olduğunu, buna karşı diğerinde ise, aynı hırs ve şidde­tin, aynı kısa konuşma özelliklerinin devam ettiğini gör­dükleri için, önünde diz çöküyor ve sadece ona saygı gösteriyor­lardı. (3) Bun­dan dolayı ilkin geri planda kalan Spar­tiatai kralın danış­manları olmaktan çok Lysan­dros’un hizmetkarı oldukları için buna çok zor tahammül ettler. Daha sonra ise bizzat Agesi­laos’un kendisi, onurlan­dırma­lar kar­şısında her ne kadar kıs­kançlık duy­masa ve öfkelen­mese, bunlara karşı oldukça onurse­ver ve zaferperest olsa da, giri­şimler başarıya ulaştığında ününden dolayı bunun Lysandros’a mal edilebilecek olmasından korktu. Bu sebeple de şöyle bir yöntem uyguladı. (4) İlk olarak onun tavsiye­lerine kulak asmadı ve en çok ilgilendiği işleri savsakla­yıp ihmal etti, bunların yerine başka konu­larla ilgilendi; daha sonra ise karşı­laştığı ve kendisinden ricada bulunanlar arasından, Lysandros’a çok fazla güvendiklerini fark ettiği kişileri elleri boş geri gön­derdi. Duruş­malarda da aynı şekilde onun tehdit ettiği kişiler da­ima haklı çıkıyor, yardım etmek için canla başla ilgilendiği kişiler ise bunun tersi duru­muna düşü­yor­lardı; (5) hatta ceza almazlarsa, memnun oluyorlardı. Bu olaylar tabi ki te­sadüfî değil; bir düzene göre, tertipli bir şekilde vuku bu­lu­yordu; Lysandros ise nedenini fark edince bunu dostlarından giz­lemedi, tersine, kendisi yüzünden hakarete uğradıklarını söyle­di, krala gitmelerini ve kendisinden daha güçlü olanlara itaat etmelerini istedi.

VIII

Bunların yapılması ve söylenmesi, kraldan nefret edilmesine ne­den olmak içinmiş gibi gözüktüğünden, Agesilaos onu daha da çok aşağıla­mak istemiş ve kendisini kreodaitēs’liğe ata­mıştır. Söylen­di­ğine göre, pek çok kişi duysun diye de şöyle seslenmişti: “Şimdi onlar gitsinler de (2) benim kreo­dai­tesime saygı göster­sinler”. Buna içerleyen Lysand­ros da ona şöyle söyledi: “dostlarını aşağıla­mayı pek de iyi bilirmişsin ey Agesilaos”. O ise, “Zeus için öyle”, dedi, “şayet benden daha güçlü olmak ister­lerse”. Bunun üzerine Lysandros da şöyle kar­şılık verdi: “belki de sana söylenmiş olanlar bana yapılmış olanlardan çok daha doğrudur. Bana seni üzmeyip (3) faydalı olabileceğim bir yerde vazife ve görev ver”. Bunun üzerine de Hellespontos’a gönderildi ve Pers Spithridates’i Pharna­bazos’un ülkesinden değerli eşyalarla ve iki yüz at­lıyla birlikte Agesilaos tarafına geçmeye ikna etti; ama yine de öf­kesi azalmadı, tersine, daha da fazla hiddetlenerek, geri kalan zamanı boyunca iktidarı bu iki hanedanın elinden nasıl alacağını ve bunu bütün Spartalılara nasıl açabileceğini düşündü. Eğer daha önce ölme­miş olsaydı (4) Boiotia’ya sefer düzenledikten sonra, bu anlaşmazlık­tan dolayı büyük bir ihtilale neden olacaktı. Onursever mizaçta olan insanlar, eğer kendilerini ölçüsüzlükten korumazlarsa devlete iyilikten çok kötülük getirirler. Gerçi Lysandros gerçekte olduğu kadar baş belası biri olsaydı ve hırsında doğru ölçüyü aşsaydı, Agesilaos yine de hata yapmış ünlü ve hırslı birinin hatalarını düzeltmenin farklı ve daha kusursuz bir yolunu bilmiyor değildi. Fakat bu durum, birini komutanın gücünü tanımamaya, diğerini ise bir dostun kendisini önemsememesine katlanamamaya iten duyguya benziyordu.

IX

Tissaphernes başlarda Agesilaos’tan korktuğu için onunla, kralın Hellen kentlerine özgürlüklerini geri vereceğine yönelik bir ant­laşma yaptı; yeterli güce sahip olduğuna inandıktan sonra da sa­vaşı başlattı. (2) Agesilaos bundan oldukça memnun oldu. Zira ordudan beklentisi büyüktü ve de Kse­nophon’la birlikte olan on bin kişinin istedikleri her seferinde kralı de­falarca yenmelerin­den sonra denize açılması; denizde ve karada hüküm süren Lakedai­monialılara önderlik eden kendisi tarafından ise Hellenler nezdinde hatırda kalacak bir işin başarıla­maya­cak olması katlanıl­maz görünmüştü. Bunun üzerine de derhal, Tissaphernes’i yalan yemini nedeniyle meşru bir aldatmayla cezalan­dırmak için sanki Karia’ya ilerleyecekmiş gibi emir verdi ve barbarlar orada toplan­dı­ğında da (3) umul­ma­dık şekilde Phrygia’ya girdi. Pek çok kenti işgal etti, külliyetli ganimetler ele geçirdi ve dostlarına, ye­minle onay­lanmış bir antlaşmayı bozmanın tanrıları küçümse­mek anla­mına geldi­ğini, düşmanların aldatılmasının ise, sadece adaleti değil; aynı zamanda büyük bir ünü ve mem­nu­niyetle bir­likte kazanmayı da mümkün kıldığını ispat etti. Süvarilerin sayısı azaldı­ğından ve kur­banlardan uygunsuz işaretler tezahür etti­ğin­den Ephesos’a geri döndü ve zengin vatandaşlara; eğer kendileri savaşa katılmak is­temezlerse, her bir kişi kendisinin yerine bir at ve bir erkek vere­bilecektir diye ilan ederek, bir süvari ordusu tesis etti. (4) Bun­lar öyle fazlaydılar ki, Age­silaos bu sayede kısa sürede işe ya­ramaz hoplitai yerine çok sayıda savaşçı süvariyi bir araya getirmeye muaffak oldu. Savaşa ka­tılmak iste­meyenler savaşa katılmak isteyen­leri; atlı olmak istemeyen­ler de atlı olmak iste­yenleri kiraladılar. Zira o, Agamemnon’un iyi bir kısrak alıp, zengin ama yeteneksiz bir adamı askerlikten muaf tutarak iyi bir şey yaptığına inanıyordu. (5) Emri üzerine, laphy­ropo­lai esirleri soyduktan sonra satışa çıkardı, pek çok alıcı onla­rın kılık kıyafeti için oradaydı ve hep gölgede kalmaları yüzünden beyaz ve gevşek olan vücutları çıplak kaldığı için onlarla alay ediyor, bunları işe yaramaz ve hiçbir değeri olmayan kişiler olarak görüyorlardı. Bunun üzerine, Agesilaos yaklaştı ve “savaş­manız gereken kişiler bunlar, bu şey­lerse (ganimetler) uğruna savaştığınız şeylerdir” dedi.

X

Yeniden düşman bölgeyi istila etme zamanı geldiğinde, artık Tissap­hernes’i daha fazla aldatmadan, Lydia’ya ilerleyeceğini bil­dirdi. Fakat Tissaphernes bu sefer de kendi kendini kandırdı. Çünkü daha önceki yalan yüzünden Agesilaos’a güvenmiyordu ve buradan ayrıl­dıktan sonra, onun en azından (2) çok fazla atlıya ihtiyaç duyma­yacağı Ka­ria’ya saldıracağını düşünüyordu. Fakat Agesilaos önce­den söylediği gibi Sardeis etrafındaki ovaya gelince, Tissapher­nes mümkün oldu­ğunca hızlı bir şekilde oraya yardıma koşması gerek­tiğini fark etti. Atıyla etrafı kolaçan ettikten sonra, düzensiz yığın­lar halinde ovayı yağmala­yanlar­dan pek çoğunu mahvetti. Agesi­laos ise düşmanların henüz ovada olmadıklarını, gücün de hala kendi­sinde olduğunu düşü­nerek (3) savaşı başlat­makta acele ediyordu. Ha­fif donanımlı ordu­sunu atlılarla karıştır­dıktan sonra, müm­kün olduğunca hızlı bir şekilde ilerlemelerini ve onlara saldırmalarını emretti, kendisi de doğruca hoplitai’ı sevketti. Barbarlar kaç­maya başlayınca Hellenler onları takip ederek ordugahlarını ele geçirdiler ve pek çoğunu öldürdüler. Bu savaştan onlara sadece kralın ülkesini kolayca yağmalamak değil, aynı zamanda kötü bir insan ve Hellen ulusunun (4) azılı düş­manı olan Tis­sap­hernes’in cezalandırıldığını görmek de nasip oldu. Zira kral, başını uçurtmak üzere derhal Tithraustes’i ona karşı yolladı. Agesi­laos’tan ise barış yapıp yurduna dönmesini istedi ve ona bunun için para ver­meyi teklif etti. Agesilaos barış yapmaya ancak kentin muktedir olduğunu, ayrıca kendisi­nin zengin olmasından ziyade ko­mutanla­rını zenginleştirmekten daha çok hoşnut olacağını ve de Hel­len­lerin esasen hediye almayı değil; tersine, (5) düşmandan ganimet almayı doğru bulduklarını söyledi. Bununla beraber, Hellen­lerin ortak düşmanı Tissaphernes’i ceza­landırdığı için Tithraus­tes’e dostluk gös­termek istediğinden, ondan iaşe (yiyecek) parası olarak 30 talanta alıp ordusunu Phrygia’ya gönderdi. Yolday­ken, yurt­taki memurlardan, kendisinin aynı zamanda do­nanmaya kumanda etmesini talep eden bir skytale aldı. Bu (onur) bütün (Spartalılar­dan) sadece Agesilaos’a nasip olmuştu. Theo­pompos’un da söylediği gibi, o gerçekten de çağdaş­ları ara­sında tartışmasız en büyük ve en ünlü kişiydi. Fakat yine de, hegemon­yasından çok erdemiyle (6) gururlanılmasına mü­saade edi­yordu. Fakat o zamanlar deniz gücüne komuta eden Peisan­dros’u, daha yaşlı ve daha yetenekli olan­lar varken, vatanın iyiliğini düşünme­yip, sırf akrabasını onur­lan­dırmak ve Peisan­dros’un kızkardeşi olan karısını sevindirmek için, nauarkhes ola­rak seçmekle bir hata işledi.

XI

Kendisi de orduyu Pharnabazos’un yönetimi altındaki bölgeye sok­tuk­tan sonra, sadece bolluk içinde yaşamadı, bunun yanında çok fazla para da topladı. Paphlago­nia’ya kadar ilerleyince, orada, erdemi ve dürüstlüğü ile kendisinin dost­luğu için uğraşan, Paph­la­gonialıların kralı Kotys’ü (2) bağlaşığı yaptı. Spithridates de Phar­na­ba­zos’tan ayrılıp Age­silaos’un yanına ilk varışın­dan bu yana onunla birlikte sefere çıkıyordu. Megabates adında çok yakışıklı bir oğlu ve de evlenme çağında güzel bir kızı olan Spithridates, Agesilaos onun oğlunu tutkuyla sevdiği için daima onunla birlikte seyahat ediyordu. Ages­i­la­os Kotys’ü (3) bu kızla evlenmeye razı etti. Daha sonra da Kotys’ten bin atlı ve iki bin hafif silahlı asker alarak derhal Phrygia’ya geri döndü ve tahkimatlarına güven­mediği için direniş göster­meyen, aynı zamanda da, kendisi için değerli ve önemli olan şeylerin bü­yük bir kısmını yanına alıp, ülke içinde oradan oraya yer değişti­rerek kaçan Phar­nabazos’un ülkesini, ta ki onu (Pharnabazos) zar zor gözetleyen Spithridates, Spartalı Herippidas’ı da yanına alarak onun orduga­hını ele geçirip, (4) tüm servetine hakim oluncaya kadar, hara­beye çevirdi. Ancak orada çalınan şeylerin sıkı bir araş­tırmacısı ola­rak barbarları bunları geri ver­meye zorlayan He­rippidas her şeyi araştırıp soruşturduğu için sonunda Spithridates’i öyle sinirlen­dirdi ki, o Paph­la­go­nialılarla birlikte derhal Sardeis’e döndü. Bu olayların herkes­ten çok Agesi­laos’u üzdüğü söylenir. Zira yiğit bir insan olan Spithri­dates’i ve onunla birlikte hiç de azımsanmayacak bir gücü kaybet­mek onu üzmüştü. Sadece kendisini değil, arınması için vatanını da (5) teşvik etmek istediği bu açgözlülük ve cimrilik iftirası karşı­sında da utanıyordu. Görünürdeki bu sebepler dışında, delikanlıya karşı hissettiği ölçüsüz aşk da içini kemiri­yordu; Mega­bates yanın­day­ken ona karşı aşırı tutkulu olsa da, bu arzu­suna güçlü bir şe­kilde karşı koymaya çalışıyordu. Hatta bir kere­sinde Mega­bates sarıl­mak ve (6) öpmek için ona yaklaştı­ğında geri çekildi. Mega­bates de utanıp bundan vazgeçerek onu sadece uzaktan se­lamla­yınca, yeniden sinirlenen ve öpücükten kaç­tığına pişman olan Agesilaos, Megabates kendisini öpücükle selam­lama­yınca ne yapa­cağını şaşır­mış gibi davrandı. Dostları “sen suçlusun” dedi­ler, “zira bunu kabul etmedin, tersine, bir yakışıklının öpü­cü­ğünden kor­karak geri çekildin. Yine de şimdi sana kanıp öpü­cüğüyle gelebilir. O zaman tekrar pısırıklık yapmaya­sın”. (7) Agesilaos bir süre sessiz kalıp düşündükten sonra “siz­lerin onu buna ikna etmeniz hiç zor değil” dedi. “Zira ben de düşün­düm ki, gördüğüm şu altınların hepsini ele geçirmektense, öpücük nedeniyle tekrar savaşmak bana daha büyük bir zevk verir”. Megabates yanaş­tığında Age­silaos böyle davrandı; fakat o uzaklaşınca da öyle bir ihtirasa kapıldı ki, sanki yeniden geri dönse ve ortaya çıksa, öpmemesi için ona uzun süre daha karşı koyacağı zor söylenebilirdi.

XII

Bunlardan sonra Pharnabazos onunla görüşmek için biraraya gel­mek istediğini söyledi ve misafiri olan Kyzikoslu Apollophanes her ikisini biraraya getirdi. Dostlarıyla birlikte ilkin Agesilaos geldi, gölgeli bir ağacın altında kendini çimenlere attı ve burada Phar­na­ba­zos’u beklemeye (2) başladı. Pharnabazos gelip de altına yumu­şak koyun postları ve renkli halılar seri­lince, öy­lece uzanmış olan Age­si­laos’un önünde utanarak kendisi de onun yaptığı gibi aynı şe­kilde uzandı, üzerinde pahalı narin ve süslü urbanları olma­sına rağ­men çimlerin üzerine yattı. Birbirle­rini selamladıktan sonra, Atinalılara karşı yürütü­len sa­vaşta Lakedai­mo­nialılara pek çok büyük yardımı olduğun­dan ve şimdi buna rağmen onlar tarafından yağmalan­dığından dolayı, (3) Pharnabazos haklı cümleler bulmada sıkıntı çekmedi. Agesilaos kendi­siyle birlikte gelen Spartalıların utanç­tan yere doğru eğildikle­rini ve (Phar­na­ba­zos’a haksızlık edil­diğinin far­kında olduklarından) sıkıntı içinde oldukla­rını görünce şöyle dedi: “Ey Pharna­bazos bizler önceleri kralın dost­ları olarak onun işlerinde canla başla çalışmıştık, şimdiyse rakip düşmanlar olduk. Şu halde senin de kralın mülklerinden biri olmayı istediğini gördüğümüz için, doğal olarak senin aracılığınla ona zarar vermeye çalışıyoruz. (4) Kralın kölesi olarak anılmaktansa Hellen­lerin dostu ve müttefiki olmayı tercih edeceğin günden itibaren, bizim, bu ordu­nun, silahların, gemilerin ve eskiden senin olan malların hepsinin ve özgürlüğünün bekçileri olaca­ğımıza inanabilirsin. Zira özgür­lük olmadan insanlık için hiçbir iyilik ve istek söz konusu ola­maz”. (5) Bunun üzerine Pharnabazos ona asıl amacını söyledi. “Ben” dedi “eğer kral başka bir komutan yollarsa o zaman sizinle birlikte olacağım; fakat eğer bana daha yüksek bir hakimiyet verirse, işte o zaman sizi defetmek ve kralım adına size zarar vermek konusunda gerekli çabayı göstereceğim”. Agesilaos bunları duyunca sevindi ve onun sağ elini tutup ayağa kalkarak “Ey Pharnabazos, keşke düşmanımız­dan ziyade bu şekilde dostumuz olsan” dedi.

XIII

Pharnabazos dostlarıyla birlikte oradan ayrıldığı sırada, geride kalan oğlu, Agesilaos’a yetişti ve gülümseyerek şöyle dedi: “Ey Agesilaos seni konuğum yapıyorum”. Ve ona elindeki mızrağı verdi. Genç adamın güzel görünüşü ve dostluğundan hoşlanan Agesilaos da bunu kabul etti, acaba her­hangi ve soylu delikanlıya karşılık olarak verilebi­lecek herhangi bir şeye sahip mi diye yanındakilere göz (2) gezdirdi. Yazıcısı Idaios’un başlık takımı ile süslenmiş atını görünce, çabucak onu çözdürdü ve genç delikanlıya verdi. Bundan sonraki zaman içinde de onu aklından çıkaramadı; hatta geçen zaman içinde kardeşleri tarafından yurdundan sürülüp, Peloponnesos’a kaçmaya zorlandığı zaman seve seve ona sahip çıktı. (3) Ve hatta aşk ilişkilerinin birinde ona yardım etti. Zira o, Atinalı genç bir atlete abayı yakmıştı. Bu atlet çok iri ve güçlü olduğu için Olimpiyat’lardan elenme tehdidiyle karşılaşınca, Persli, genç delikanlı için ricada bulunmak amacıyla Agesilaos’a sığındı. Agesilaos da onu hoşnut etmek istediği için çok yorucu da olsa bu işi sonunda halletti. Halbuki o dürüst biriydi ve kanunlara saygılıydı; fakat dostlarıyla ilgili durumlardaki mazeretin çok adil olduğuna inanı­yordu. (4) Bununla ilişkili olarak, Karialı Hidrieus’e yazdığı mektu­bu şunları aktarır: “Eğer Nikias suçsuzsa, onu serbest bırak; eğer suçluysa bu sefer benim için serbest bırak; yani onu her şekilde serbest bırak”. Agesilaos dostlarına karşı çoğunlukla böyleydi. Fakat bazen de, daha acil olan bir durumda hasta sevgili­sini öylece bırakmasının da gösterdiği gibi, o anki duruma göre, daha ziyade kamu yararı için uğraşırdı. Uzaklaştığı sırada sevgilisi ona yalvarıp yardım isteyince geri dönüp, aynı zamanda duygusal ve mantıklı olmanın çok zor olduğunu söylemiştir. Bunu da filozof Hieronymos bildirir.birisi bu güzel

XIV

Ordu komutanlığında iki yılı doldurduktan sonra artık Agesilaos’un ünü ülke içlerine kadar ulaşmıştı ve de onun anlayışlı­lığı, sadeliği ve ölçülülüğünün muazzam şöhreti sürüp gidiyordu. Yurttan ayrıldığı her seferinde en kutsal yerlerde kamp kurardı. Pek çok kişi bu kutsal yerlerle ilgilenen kendilerini görmezdi bile. Ama o, tanrıları yaptığı işlerin gözetçisi ve tanığı yapardı. Binlerce asker arasında, Agesilaos’unkinden daha gösterişsiz bir yatağa sahip başka biri (2) kolay kolay görüle­mezdi. Sıcağa ve soğuğa karşı, tanrı tarafından birbiri ardına eklenmiş mev­simler içinde her zaman yalnız kalacakmış gibi davranırdı. Bu­nunla birlikte Asya’da ikamet eden Hellenler için en hoş konu ise, zenginlikten ve kibirden dolayı tahammül edilemeyecek kadar küstah olan komutanla­rın ve generallerin basit bir manto içinde dolaşan adamı görünce korkmaları ve kısa bir Lakonia sözü üze­rine de dav­ranışlarını değiştir­me­le­riydi; bundan dolayı pek çokları­nın aklına Timotheos’un söyle­diği söz gelir: “Ares bir tirandır; ama Hellas, altından korkmaz”.

XV

Asya galeyana gelip de pek çok yerde isyan baş göste­rince, oradaki kentleri düzen altına sokup, insanların infazı ve sür­günü olmaksı­zın anayasaları için hali hazırda varolan düzeni yeni­ledikten sonra, daha uzağa gitmeye; savaşı Hellen Denizi’n­den uzaklaştırarak, maiyeti ve Ekbatana ile Susa’daki hazineleri için kralla savaş­maya; en başta da (kralın) tahtında oturduğu yerden, Hellenler adına savaşlara hüküm vermeye ve demagogları baştan çıka­rmaya (2) zaman bulma­sını engellemeye karar verdi. Fakat o sıra Spartalı Epiky­didas yanına gelmiş ve ona Hellen savaşının Sparta’yı ol­dukça tehdit ettiğini, ephoros’ların onu geri çağırdıkları ve yurda yardım etmesini emrettik­leri haberini ver­mişti. “Ey kötülükler icat eden barbar Hellenler”: Şu kıskançlık, Hellenlerin o zamanlar birbirlerine kar­şı kurduk­ları komp­lo ve rakip parti­leşme başka nasıl anlatı­labilir? Yükse­len şansı yaka­lamışken ve silahlar barbarlara çevrilmiş, savaş da Hellas’tan uzaklaşmış­ken, tüm bunları (3) tekrar kendi aleyhle­rine çevir­diler. Zira ben, Alek­sand­ros’u Dareios’un tahtında otururken göreme­miş olan Hellen­lerin büyük bir zevkten mahrum olduğunu söyle­yen Korinthoslu Demara­tos’a katılmıyorum, tersine, Aleksan­dros ve Makedonyalılara bunları, bir zamanlar Hellen komutan­ları Leuktra, Koro­neia, Korinthos ve Arkadia önlerinde harcayanların bıraktıklarını idrak ettiklerinde benzer şekilde gözyaşı dökeceklerine ina­nıyorum. (4) Halbuki Agesilaos için ne bu geri çekiliş­ten daha güzel ve büyük yapılmış bir iş vardı, ne de itaat ve dürüstlükten daha mü­kemmel bir örnek ortaya kon­muştur. Zira Hannibal de kötü işler yapıp İtalya’dan atılma nokta­sına geldiği dönemde, kendisini yurtta savaşa çağıranları istek­sizce dinlemişti. Aleksand­ros ise, Antipatros’un Agis’e karşı yürüttüğü savaşa ilişkin haberi alınca bununla dalga geçmiş ve şöyle demişti: “Ey yiğitler, biz bu­rada Dareios’u yenerken, öyle görünüyor ki, Arkadia’da (5) bir maumakhia (fare savaşı) oluyor”. Şimdi Agesilaos’un bu ha­bere ve yasalara karşı gösterdiği itaat ve saygısından dolayı bir Spartalıyı övmek nasıl münasip düşmez? Sky­ta­le kendisine ulaşır ulaşmaz, böylesi bir başarıdan, sahip olduğu güçten ve kendisini yükseltecek büyük umutlardan anında vazgeçip hepsini bıraktı ve “henüz işini bitirmeden” denize açıldı. Müttefikle­rine de kendisi­nin büyük özlemini bı­raktı. Bu sayede en çok da Pha­iaks oğlu Erasistratos’un sözü­nün aksini kanıtladı. Zira o, devlet işlerinde en iyi kişilerin Lake­dai­monialılar, özel hayatta ise, (6) Atinalılar olduğunu söyle­mişti. Kendisini bir kral ve yetenekli bir ko­mutan olarak ispatla­yan Agesilaos, ayrıca kişisel ilişkilerinde de çok iyi ve oldukça sevilen bir dost ve ortaktı. Pers parasının sem­bolü okçu olduğu için, yola koyulurken, kralın onu Asya’dan on bin okçuyla bir­likte çıkardığını söyledi. Esasen Atina ve Thebai’a da böylesi çok para gönderilmiş ve halkı Spar­talılara karşı savaşa kışkırtmaları için dema­gog­lara dağıtılmıştı.

XVI

Hellespontos’u aşıp Trakya içlerinde ilerlerken, barbarların hiçbi­rin­den bir istekte bulunmadı; tersine, kendisi onların her birine elçi gön­dererek, ülkelerinden bir dost olarak mı yoksa bir düş­man ola­rak mı geçmesi gerektiğini sordurdu. Onların hepsi de bunu dostça kabul etti ve her biri sahip olduğu güç kadarıyla ona destek verdi. Fakat, söylendiğine göre Kserkses’in dahi hediye vermek zorunda kaldığı, Tralleis olarak adlan­dırılan halk, Agesilaos’tan geçiş ücreti olarak yüz talanta ve (2) bir o kadar da kadın istedi. Fakat Agesi­laos onlarla dalga geçip “Niçin almak için hemen gelmediler?” dedi ve öne doğru çıktı, savaş düzenine geçmiş barbarlara yönelip çarpıştı ve pek çoğunu katletti. Aynı soruyu Makedonyalıların kralına da yöneltti. Düşün­mek istediği açıklanınca da “O düşüne dursun” dedi “biz bu arada ilerleriz”. Onun cesaretine şaşıran ve aynı zamanda bundan korkan kral da dost olarak geçmelerini bu­yurdu. (3) Thessalialılar düşmanla ittifak kurdukları için onların ülkesini harap etti. Larissa’ya ise, dostluk için Ksenokles ve Sky­thes’i gönderdi. Bunlar ele geçirilip tutuklanınca, diğerleri çileden çıktılar ve Agesilaos’un Laris­sa’yı kuşattıktan sonra, mu­hasara etmesi gerektiğini düşündüler, o ise bu yüzden iki adamından birini kaybetmesi gerekiyorsa, o zaman bütün Thessa­lia’yı dahi almak istemedi­ğini söyledi ve (4) ateşkes şartları al­tında onları geri aldı. Bu durum Agesilaos için şaşır­tıcı bir şey değildir. Korinthos’ta büyük bir savaş çıktığı, pek çok ün­lü erke­ğin çok ani bir şekilde telef olduğu, Spartalılardan çok az kişi­nin, düşmanlardan ise çok sayıda erin öldüğü yönünde duyumlar aldığında da, ne çok memnun olmuş gibi görünmüş ne de tekrar keha­nete başvurmuştur, tersine, çok derinden bir iç çeke­rek “Bu nasıl bir Hellas ki” demiş, “yaşasalar (5) savaşarak tüm barbarları yenebilecek olan böylesi erler uğruna feda oldu”. Pharsaloslular onu rahatsız edip ordusunu taciz edince, beş yüz atlısına kendisiyle taarruz etme emri vererek mi­silleme yaptı ve Narthakion’un aşağısında bir zafer anıtı inşa etti. O bu zaferden çok memnun kaldı. Zira binicilikleriyle çok fazla böbürlenen düşmanlarını bizzat kendisinin kurduğu süvari birliğiyle tek başına mağlup et­mişti.

XVII

Yurttan gelen ephoros Diphridas onu burada karşıladı ve derhal Boiotia’ya saldırması emrini iletti. Bunu daha büyük bir hazırlık­tan sonra yapmaya niyetlenmiş olsa da, arkhon’lara ters düşmenin gereksiz olduğunu düşünerek yanındakilere, Asya’dan uğruna geldikleri günün çok yakın olduğunu bildirdi ve Korinthos’ta bulunan ordudan (2) iki piyade alayını kendi yanına çekti. Kentteki Lakedaimonialılar ona onurlar bahşederek, gençler­den krala yardım etmek isteyenlerin listeye kaydolmasını duyur­dular. Hepsi gö­nüllü olarak kaydolunca da, arkhon’lar bunlardan en kuvvetli ve en sağlam elli kişiyi seçip gönderdiler. Agesilaos da Pylai’ı geçtikten sonra, kendisine dost olan Phokis’e ilerledi, Boiotia’ya ilk ayak basıp da tam Khaironeia’da ordugah kurduğu sırada hem güneş tutuldu ve yarım ay şekline büründü; hem de, Knidos Deniz Savaşı’nda Pharnabazos ve Konon tarafından mağlup edilen Peisandros’un öldüğü haberini aldı. (3) Bütün bunların ardından da doğal olarak kısmen (Peisan­dros) için kısmen de kenti için üzüldü, ama ne var ki sa­vaşa giden erlerin içine en ufak bir cesaretsizlik ve korku düşme­sin diye, denizden gelenlere bunun tam tersini, yani savaşı ka­zanmış olduklarını söylemele­rini emretti. Kendisi de başında bir taçla öne çıktı ve iyi haber için kurban kesti, dostlarına da kurban etinden birer porsiyon gönderdi.

XVIII

Biraz daha ilerleyip Koroneia’ya gelince düşmanı gördü ve aynı zamanda düşmana göründü. Orkhomenoslulara sol kanadı verip, sağ kanada da kendisinin komuta edeceği şekilde (ordu­yu) savaş düzenine soktu. Thebailıların ken­dileri sağ kanadı, Argoslular ise sol kanadı tutuyorlardı. Kse­nophon bu savaşın öyle şiddetli geçtiğini anlatır ki, o dönemde böylesi başka bir savaş daha olmamıştır, aslında kendisi de oradaydı ve Asya’dan beri gelerek Age­silaos’la birlikte savaş­mıştı. (2) İlk saldırıda ne bir çatışma ne de uzun bir savaş oldu. Fakat Thebailılar hızlı bir şekilde Orkho­menosluları, Agesilaos da Argosluları geri çe­virdi. Fakat her iki taraf da sol kanadın mağlup olup kaçmaya başladı­ğını fark edince geri döndü. Eğer Thebailılarla ön cephede savaşmak­tan vazgeçip, yön değiştirenleri takip ederek onlara saldırmaya karar vermiş olsaydı, o zaman tehlikesiz bir zafer mümkün olabilecekti; fa­kat o, cesaret ve hırsından dolayı onları tüm gü­cüyle kovmak istediği için (3) düşmanlara ters yönden yaklaştı. Onlar da bunu daha aşağı bir cesaret içinde kabul etmediler, tüm ordu için çok zorlu bir savaş oldu, ama en zorlusu, onun organize ettiği ve onurseverlikleri bu seferlik kral için kurtarıcı olmuş olan, elli Spartalı arasında vuku buldu. Fakat ne kadar kahramanca savaşıp tehlikelere göğüs gerdilerse de onu yaralanmadan korumayı başaramadılar, silah takımlarının arasından vücuduna sopalar ve kı­lıçlarla çok fazla darbe aldığından kendisini yaşama zar zor döndür­müşler, önünü sıkı bir şekilde kapatarak (4) pek çok kişiyi öldür­müşlerdi, ama onlardan da çok kişi ölmüştü. Fakat Thebailıları cep­heye geri sürmek çok zor bir iş olduğundan, başlangıçtan beri isteme­dikleri bu işi yapmakta zorlanmış görünüyorlardı. Phalanks’ı ayırdılar ve kaçmak için daha düzensiz ilerleyen düşmanı takip edip yanlardan geçtikten sonra onlara saldırdılar. Buna karşı Thebailılar kaçmadılar ve Helikon’a doğru geri çekildiler ve onlar tarafından yenilmedikleri için de bu savaştan büyük gurur duydular.

XIX

Agesilaos, aldığı pek çok yaradan dolayı vücudu çok kötü du­rumda olmasına rağmen kendini phalanks’a taşıtıp, alandaki ölüle­rin kalkanları üzerinde toplandıklarını görmeden çadırına git­medi. Çok sayıda düşman tapınağa kaçınca onların serbest (2) bıra­kılmasını emretti. Zira buranın yakınında Athena Itonia’nın tapınağı vardı ve bunun önünde de Boiotialıların eskiden, Spar­ton’un komutan olduğu dönemde, Atinalıları yenip Tolmi­des’i öldürdükten sonra inşa ettikleri bir zafer anıtı dikiliydi. Agesi­laos ertesi gün The­bailıların savaşa devam edip etme­yecek­le­rini görmek için askerlerine taç takmalarını, flütçüle­rin flütle­rini çalmasını ve zafer kazanmışlar gibi bir zafer anıtının dikilme­sini (3) ve bunun süslenmesini emretti. Düş­manlar da cesetleri­nin toplanması isteklerini iletince müta­reke yaptı ve zafe­rini böylece kesinleştirdikten sonra, o sıra Pythia Oyunları’nın düzenlen­diği Delphoi’a götürüldü; tanrı için bir tören alayı düzen­ledi ve Asya’dan getirdiği ganimetin, yüz talanta değerindeki onda birlik kısmını tanrıya sundu. (4) Yurda dönünce, yurttaşlar ara­sında he­men sevgi kazandı, yaşamı ve hayat tar­zından dolayı da genel bir hayranlık uyandırdı. Zira o, komutan­lardan pek çoğu gibi, yaban ellerden farklı boylar tarafın­dan de­ğiştiril­miş biri olarak değil, ülkede olanlardan huzursuzluk duy­duğu ve bu uğurda savaşmak istediği için gelmiş, henüz Eurotas’ı geçmemiş olanlarla birlikte halihazırda olanlara saygı göstermiş ve ne ye­meğini, ne hamamını, (5) ne karısının hayat standardını, ne silahları­nın süsünü ne de evi­nin inşasını değiştir­mişti. Hatta evinin iyice eski­miş olan kapılarını dahi bırakmıştı, öyle ki bunların Aristo­demos’un yaptığı kapılar olduğu düşünüle­bilirdi. Kse­nophon onun kızına ait kan­nathron’un diğer­lerin­kinden daha gösterişli olmadığını söyler. Tören alaylarında üzerle­rinde çocukla­rın taşındığı, erkek geyik ve ejder­lerin ah­şap taklitleri olarak yapılan arabalar (6) kannathra ola­rak adlan­dırılırdı. Kseno­phon Age­silaos’un kızının adını yaz­mamış; Dikaiar­khos ise, ne Age­silaos’un kızının, ne de Epa­mei­nondas’ın annesinin is­mini bilmedi­ğimize sinirlenmiş­tir. Ama bizler Lakonia not­larında Agesilaos’un karısının Kleora, kızları­nınsa Eupolia ve Proauga olarak adlandırıldıkla­rını keşfet­tik. Onun Lake­dai­mo­nia’da bulu­nan ve diğerlerinden pek ayırt edileme­yen mızrağı bugün dahi görülebilir.

XX

Bu arada, vatandaşlardan, bir yarış atı yetiştirdiği için ken­dini bir şey sanan ve bundan çok fazla kibre kapılan bazılarını gö­rünce, zaferin hiç kimsenin erdemi olmadığını, tersine, zen­ginliğe ve bol harca­maya bağlı olduğunu Hellenlere göster­mek isteyerek, kız kardeşi Kyniska’yı otur­duğu arabasını Olimpiyat’lara katmaya ikna etti. (2) Yanında tuttuğu, değer verilen bilgin Ksenop­hon’a, itaat etme ve hük­metme husu­sunda alabile­cekleri en iyi dersi öğrensinler diye çocuklarını getirtip Lakedai­mo­nia’da eğit­me­sini buyurdu. Lysandros’un ölümün­den sonra, onun Asya’dan gelir gelmez Agesilaos’a karşı topla­dığı pek çok şeyi barındıran bir derneğin olduğunu öğrenince, onun hayattayken nasıl bir vatandaş olduğunu (3) ortaya çı­karmaya heves­lendi. Yazılı belgeler arasında bulunan, Halikarnassoslu Kleon’un ka­leme aldığı ve Lysan­dros’un şimdiye kadarki anayasayı yıkmak için demos’ta okumayı düşün­düğü, yasaya aykırı hususlar hakkın­daki ko­nuş­mayı okuduktan sonra, bunu uluorta açıklamayı iste­mişti. Yaşlılar­dan biri de bu konuşmayı okuduktan sonra, ikna gücün­den korkarak, Lysandros’u tekrar mezardan çıkartma­ma­sını, tersine, bu konuşmanın onunla birlikte gömülmesini tav­siye edince ikna oldu (4) ve rahatladı. Kendisine rakip olanlara asla ale­nen zarar vermez, bilakis komu­tanlık ve yöneticilik gö­revle­rine daima bunlardan birileri­nin gönde­ril­mesine göz yuma­rak, onların makamlarında kötü ve aç­gözlü ol­duklarını gösterirdi. Daha sonra da, soruşturmaya alınan bu kişilere tekrar yardım ederek onların tarafını tutardı. Böylece rakiple­rinden dost yaratır ve hiç kimsenin kendine rakip olamayacağı şekilde bunları kendi tarafına çekerdi. (5) Zira diğer kral Agesipolis de, ba­bası bir sür­gün olduğu için ve bunun yanında henüz gelişme çağında genç bir erkek ve de doğuştan ılımlı ve sadık biri olduğun­dan devlet işlerinden pek çoğuyla uğraşmıyordu. (Agesilaos) bu arada onu da kendine meyilli kılmayı bildi. Zira krallar yurtta olduklarında (6) birlikte yemek yerler ve aynı phidition’a gelirlerdi. Agesipolis’in kendisi gibi aşk alemle­rine meyilli olduğunu bildiği için sözü sürekli genç yaştaki er­keklere getirirdi. Genç adamı da bunlara teşvik eder; ayrıca onu da sever ve ona bu konularda yardımcı olurdu. Zira Lake­daimon aşkları hiçbir utancı içinde barındırmaz, aksine sürekli daha çok tevazu, onur severlik ve erdem taşırdı; tıpkı Lykurgos hakkında yazılanlardaki gibi.

XXI

Kentte yüksek bir itibara sahip olduğu için, anne tarafından öz kardeşi Teleutias’ın donanmaya alınmasını sağladı. Ken­disi Korin­thos’a sefer düzenleyip, kara yönündeki uzun sur­ları kuşa­tır­ken, Teleu­tias donanmasıyla denizde düşman gemilerini ve tersa­nelerini ele geçi­riyordu. Korinthos’u ellerinde tutan Argosluların Isthmia şenlikle­rini kutla­dığı sırada, tanrıya kurban kestikleri an birden ortaya çıka­rak (2) tüm hazırlıklarını geride bırakan Argosluları kovdu. Ko­rinthoslular arasından bu şekilde kaçıp da şimdi onun yanında olanlar, agōn’un onun tarafın­dan yönetilmesini rica edince, bunu yapmadı; ama onlar oyunları dü­zenlerken ve sonlandırırken bek­leyip güvenliği sağladı. Daha sonra o ayrılınca da, Isthmia Argoslular tara­fından yeniden kut­landı. Kimileri yine galip gelir­ken, önceki oyunlarda kazanan bazıları da daha sonrakilerde mağlup olarak (3) kayıtlara geçti­ler. Bunun üzerine Agesilaos, agōn’u saygın ve büyük bir organizasyon olarak düzenleyenler onun uğruna savaşmaya cesaret edemediklerine göre, Argosluların kendilerinin büyük korkaklıkla­rını ortaya koydukla­rını açıkladı. Kendisi ise bütün bunlar karşı­sında ölçülü durul­ması gerektiğini düşünerek, yurtta korolar ve agōn’lar ter­tipledi ve de delikanlılar ile genç kızların yarışlarında alanı terk etmeden, her zaman onur sever ve yüreğinde görev aşkıyla yanarak hazır bulundu, diğerle­rinin bunları gereğinden fazla büyüttüğünü görse de buna aldır­madı. (4) Bir seferinde, Hellenler arasında ün ve şöhrete sahip, her­kes tarafından takdirle karşılanan tragōdia sanatçısı Kallippides ona rastladı ve selamladı, sonra da gururlu bir ifadeyle, onun kendisine lütufta bulunacağını bekleye­rek onunla dolaşanlara yöneldi ve sonunda şöyle dedi: “Ey kral, beni tanımıyor musun?”; Agesilaos da ona doğru bakarak cevabı yapış­tırdı, “evet, sen soytarı Kal­lip­pidas değil misin”? Lake­dai­monialılar bunları esasen mim ustası olarak adlandırırlar. (5) Başka bir sefer de bülbül taklidi yapan birini dinlemek için davet edilince, “ben bunu dinle­miştim” diyerek (teklifi) reddetti. Bazı tehlikeli tedavilerde başarılı olunca Zeus lakabını alan hekim Menekrates danga­lakça aynı lakabı kullanıp, üstüne üstlük ona “Zeus Mene­krates kral Agesi­laos’a selam eder” diye yazınca, o da ona “kral Agesilaos, Menekra­tes’e sağlıklı olmasını diler” diye cevap yazdı.

XXII

Korinthos yöresinde durduğu, Heraion’u aldığı ve askerle­rin savaş esirleri ve ganimetleri sürüklemelerini seyrettiği sırada, dostluk görüşmeleri yapmak için Thebai’dan elçiler geldi. Bu kente karşı her zaman nefret beslediğinden, onları aşağılamak için bu­nun uygun bir zaman olduğunu düşündü ve sanki onları görme­miş ve söylenenleri duymamış gibi yaptı. (2) Fakat hemen sonra, kızgınlığa sebep olan bu dav­ra­nı­şının cezasını çekti. The­bailılar henüz gitmişlerdi ki, taktik birlik­lerinin Iphikra­tes tarafından ağır kayıplara uğratıldığını bildiren haberciler geldi­ler. Uzun süre­den beri böylesi bü­yük bir talihsizlik başlarına gelmemişti. Zira pek çok gözü­pek adamı, peltastai tarafından bozguna uğratılan güçlü hoplitai ve paralı askerler tarafın­dan mağlup edilen Lake­dai­mon askerlerini kaybetmişlerdi. (3) Bu­nun üzerine Agesi­laos yardım etmek için derhal harekete geçti. Birliğin tama­men mahvolduğunu öğrenince, hızlıca Heraion’a geri geldi ve Boiotialılara yanına gelmeleri çağrı­sında bulunduktan sonra, müza­kerelere başladı. Fakat onlar, hakarete uğradıkları için, barış yapma niyetinde ol­mayıp da Korinthos’a girme beklen­tisi içinde olunca, Agesilaos sinirlenerek şöyle dedi: “Eğer dostlarınızın ulaştıkları başa­rılarda ne kadar gururlandıklarını görmek istiyorsanız, (4) bu olanak size yarın kesin bir şekilde verilecek” dedi. Ertesi gün on­ları da yanına alarak Korin­thosluların ülkesini yakıp yıktı ve kentin önüne kadar dayandı. Böylece Korinthosluların kendisine göğüs germede cesaretli davran­ma­dıklarını ispatladıktan sonra, elçi he­yetini azletti. Kendisi ise, taktik birliklerinden hayatta kalan adam­larını da yanına alıp Lake­daimonia’ya geri döndü, kendisine karşı kin ve nefret besle­yen Arkadialılar sevince kapıl­masınlar diye orduyu da­ima şafakla birlikte yola çıkartıp karanlık çök­tükten sonra durdurttu. (5) Bundan sonra da Akhaialılara yaranmak için onların ordusuyla birlikte Akarnania’ya girdi ve Akar­na­nialıları savaşta yenip çok fazla ganimet elde etti. Akhai­alılar kendisinden kışa kadar bekleyip, düşma­nın ekin yap­masını engel­lemesini rica edince, onlara bunun tersini yapacağını söyledi. Çünkü eğer onlar gelecek bahar için ekili toprağa sa­hip olurlarsa, savaştan o kadar çok kor­kacaklardı. Bu gerçek­ten de böyle oldu. Zira Akarnanialılar kendilerine karşı ye­niden sefer düzenlenece­ğini öğrenince Akhaialılarla uzlaştılar.

XXIII

Konon ve Pharnabazos kraliyet donanmasıyla denizlerde hü­küm sürer­ken Lakonia kıyılarını yağmalayınca, ayrıca Pharna­bazos tarafından verilen parayla Atinalıların kenti yeniden tahki­mat­lan­dırılınca, Lake­dai­monialılar kralla barış yapmaya ka­rar verdi­ler ve Antalkidas’ı, Agesilaos’un uzun süredir özgürlükleri için savaştığı Asya’da ikamet eden Hellenleri ahlaksız ve kanun­suzca (2) krala bırakmak için, Tiriba­zos’a elçi olarak gönderdiler. Bundan dolayı Agesilaos’a bu yüzkarası planın çok küçük bir parçasına dahil olmak düştü. Zira An­talkidas ona düşmandı ve savaş Agesilaos’u daha da büyüteceği ve ona ün ve güç sağlayacağı için her koşulda barış görüş­mesini sürdürdü. Bununla birlikte Agesilaos, Lakedaimonialıların Persleşti­ğini söyle­yen birine, tersine Persler Lakedaimonlaştı cevabını verdi. (3) Barışı kabul etmek istemeyenleri de savaşla tehdit edip durdurdu ve en çok da Boiotia özerk olduğunda Thebailıların güçleri daha da zayıf­layacak diye, onları Perslerin istediği her şeyi kabul etmeye zorladı. Daha son­raki davranışla­rıyla da bunu açıkça gösterdi. Zira Phoibi­das barış döneminde Kadmeia’yı zapt ederek korkunç bir iş ya­pınca, bütün Hellenler çileden çıktı, (4) Spartalılar ve en çok da Agesilaos’a karşı olanlar sinirlendiler ve bu işte onun parmağı olduğun­dan şüphelendikleri için de öfkeyle Phoibidas’a, emri kimin verdiğini sordular. Agesilaos hiç tereddüt etmeksizin Phoi­bidas’a yar­dım etti ve açıkça bu işin faydalı olup olmadığı­nın araştırılması gerek­tiğini söyledi. Zira Lakedaimo­nia’nın yararına olan şeyler, hiç kimse emretmediği halde, (5) öz­gür irade ile yapıldıysa da iyi bir şeydir. Hal böyleyken her imkanda, adaletin tüm erdemler ara­sında ilk sırada olduğunu beyan ediyordu. Zira adalet yoksa cesa­ret hiçbir işe yaramaz, herkes dürüst olsa, o zaman cesarete gerek kalmaz. Bun­ları Büyük kralın da bildiğini söyleyen­lere, “o daha adil değilse nasıl benden daha büyük olu­yor?” dedi ve büyüklüğün az ya da çok kraliye­tin adil ölçü­süyle ölçülmesi gere­kir diye (6) doğru ve iyi bir şekilde düşündü. Barış yapıldıktan sonra misafirperverlik ve dostluk amacıyla kralın ona gönder­diği mektubu kabul etmedi ve aynı za­manda eğer varsa, ortak dostluğun kafi olduğuna ve hiç kimsenin özel şeylere ihti­yaç duy­mayacağına dair krala ha­ber gönderdi. Ne var ki işlerinde bu prensibe her zaman sadık kalmadı, tersine hırsı ve atılganlığı yü­zünden pek çok durumda, en çok da (7) Thebailılara karşı ken­dini haksız davranışlara kaptırdı. Bundan dolayı da sadece Phoibidas’ı korumakla kalmadığı gibi, Kadmeia’nın sayesinde zapt edildiği hususunda kendisine haksızlık edildiği ve Phoibidas’ın içeri girmesini ve akropolis’i almasını sağlayan Arkhias ve Leon­tidas’ın yönetimin ve devletin başları seçilmesi hususla­rında kenti ikna etti.

XXIV

Buradan, bu girişimin Phoibidas’ın işi olduğu, ama bunda Agesi­laos’un parmağı bulunduğu şüphesi oluştu. Daha sonraki olaylar da, hemfikir olunan bu ithamı kesinleştirdi. Zira Thebailılar işgal kuvvet­lerini ko­vup kenti özgürlüğüne ka­vuştu­runca, onları sözde polemarkhos, ama özde tiran olan Arkhias ve Leontidas’ı öldür­mekle suçlayarak, (2) onlara karşı savaş açtı. Agesipolis öldükten sonra, kral olan Kleombrotos da hemen bir orduyla Boiotia’ya yol­landı. Zira Agesilaos, erkekliğe adım atmasından itibaren kırk yılı geride bıraktı­ğından dolayı yasalar tarafından ordu hizme­tin­den muaf tutulduğu için bu savaşın komutanı olmayı red­detti; çünkü kısa süre önce Phileiuslularla kaçaklar yüzünden savaştık­tan hemen sonra, Thebailılara tiranlar yüzünden kötülük ya­pan kişi olarak görünmek­ten çekiniyordu. (3) O zamanlar Sphod­rias adında bir Lakedai­mon vardı, bu zat Agesilaos karşıtı partidendi ve Thespialılara harmostes olarak atanmıştı; bu adam ne cesaretsiz ne de onur sevmez biriydi. Zihni iyi niyetten ziyade her daim beklentilerle do­luydu. Daha da bü­yük bir ün sahibi ol­mak iste­diği ve Phoibidas’ın Thebai’da giriştiği ma­cera yüzünden ünlendiği ve daha da parladığına inandığı için, eğer Peiraieus’i hiç umulmadık şekilde karadan fetheder ve Atinalıları deniz­den kopa­rırsa, kendisinin de çok daha iyi ve şerefli olacağını dü­şünüyordu. (4) Fakat bunun Pelopidas ve Me­lon’un yanındaki Boiōtarkhai’a ait kurnaz bir savaş planı olduğunu da söylerler. Bun­lar gizlice, Lakedaimonia taraf­tarı olarak görünen ve Sphodrias’ı övüp, böylesi bir işe an­cak onun layık olduğu husu­sunda yüceleştirerek, diğeri ka­dar adaletsiz ve yasadışı olan, ama sadece cesaret ve başa­rıya ihtiyaç duyan bu işi yapması için cesa­retlendirip teşvik edecek (5) birkaç kişi gönderdiler. Zira o, gece Peiraieus’a varacağını umarken, gün Thriasion Ovası’ndayken doğdu ve onu gafil avladı. Derler ki, askerle­rin Eleusis’teki birkaç kutsal alan üzerinde gördük­leri bu ışık, onları ürpertmiş ve kor­kuya düşürmüştür. Kendisi de giz­le­yemeyeceği şekilde cesaretini kaybetmiş ve birkaç önemsiz yağ­madan sonra, (6) küfür ve lanetlerle Thespia’ya dönmüştür. Bundan dolayı bu olayı şika­yet etmek üzere Atina’dan Sparta’ya elçiler gönderildi; fakat onun için ölüm cezası talep eden oradaki yöneticilerin Sphod­rias’a yönelik şikayetlere ihtiyaç duymadıkla­rını gördüler, öyle ki o da, Atinalılara karşı suçluluk hisseden ve bu haksız girişime karıştıkları düşünülmesin diye haksızlığa uğramış gibi dur­mak isteyen vatandaşla­rın öfkesinden korktuğu için, bu ce­zaya itiraz etmekten vazgeçmişti.

XXV

Sphodrias’ın, kral Agesilaos’un oğlu Arkhidamos’un sev­diği, ol­dukça yakışıklı bir çocuk olan, Kleonymos adında bir oğlu vardı. O zaman doğal olarak babası için endişelenen Kleony­mos’un kay­gısına katılı­yordu, ama cesurca ona destek olmak ve yardım etmek elinden gelmi­yordu. Zira Sphodrias (2) Agesilaos’a muhalif olan­lardandı. Buna rağ­men Kleonymos yanına gelip de, kendileri için en çok korkulan kişi olduğundan Agesi­loas’un iyi niyetini sağla­ması için gözyaşları içinde yalvarıp ricada bulu­nunca, Arkhidamos üç ya da dört gün korku ve utanç içinde susarak baba­sını takip etti. Sonunda karar zamanı yakın­laşınca, Agesilaos’a, Kleo­ny­mos’un, babası hakkında kendisinden ricada (3) bulundu­ğunu söylemek için cesaretini topladı. Agesilaos, Arkhida­mos’un aşık olduğunu anlasa da onu durdurmadı. Zira Kleonymos ço­cukluktan beri, cesur bir erkek ol­ması beklenen biriydi. Buna rağmen, bek­lentileri için ricada bu­lunan oğluna o zaman herhangi bir iyilik ve müsamaha göstermedi; tersine, neyin iyi (4) ve doğru olduğunu araştı­racağını söyleyerek oradan ayrıldı. Ark­hidamos çok utandı­ğından, daha önce her gün yapmaya özen göstermesine rağmen, Kleonymos’u ziyaret etmeyi kesti. Bundan dolayı Sphodrias’ın dostları, Agesilaos’un dostlarından Etymokles onlarla yaptığı bir konuş­mada Agesila­os’un bu konu hak­kındaki düşüncesini ifşa edene kadar, onu ortadan kaldırdı­lar. Kendisi bu işi mümkün ol­duğunca kınıyor; fakat diğer taraftan da Sphodrias’ı iyi bir insan olarak düşünüyor ve kentin böylesi komutanlara ihtiyacı oldu­ğunu da (5) görü­yordu. Agesilaos ayrıca, oğ­lunu mutlu etmek istediği için de her fırsatta dava hakkında böylesi sözler sarfediyordu, böy­lece Kleonymos Arkhidamos’un çabasını derhal fark etti ve Sphodrias’ın dostları da yardım edileceği yö­nünde onu cesaretlen­dirdi. Esasen Agesilaos dikkat çekecek ka­dar çocuk sever biriydi. Onun hakkında bir çocuk oyunuyla ilgili bir öykü anlatılır, sözde o küçük çocuklarla birlikte çocuk olup bir dala at gibi binmiş ve çocukça dav­ranmış, dostlarından biri tarafından görülünce de bu olayı, bizzat kendisi de çocuk babası oluncaya kadar kimseye anlatmamasını rica etmiştir.

XXVI

Sphodrias beraat ettirildikten sonra, Atinalılar bunu öğren­dikleri için savaşa girişince, Agesilaos yersiz ve çocukça hırsı yüzünden adil bir karara engel olduğu ve kenti Hellenlere karşı böylesi ka­nunsuz işlerin suç ortağı yaptığı yö­nünde (2) kötü bir nam saldı. Kleom­brotos’un Thebailılarla savaşmaya niyetli olmadığını gördü­ğünden, daha önceki sefer için kullandığı yasadan yararlan­mayı bir kenara bıraktı ve bizzat kendisi Boiotia’yı istila etti. Thebailılara da çok kötülük etti. Fakat bu işten kendisi de zarar gördü; öyle ki Antal­kidas, o yaralanınca şöyle söyledi: “Sen savaş­mak iste­meyen ve bunu idrak edemeyenlere (3) savaşmayı öğrete­rek Thebailılardan iyi bir eğitim ücreti alıyorsun galiba”. Gerçekten de o zamanlar The­bailıların savaş sanatında, Lake­dai­monia­lıların on­lara karşı düzenledi­ği çok sayıdaki sefer saye­sinde talim edildikleri için, savaş becerisi çok daha yük­sek kişiler ha­line geldiklerini söy­ler­ler. Bundan dolayı yaşlı Lykurgos, bahsi geçen üç rhetra’da, düşmanlar savaş­mayı öğrenemesinler diye, aynı kişi­lerle sık sık sefere çıkmayı yasaklamıştı. Agesilaos, halkla ilgili bir şikayet yü­zünden değil de, kişisel isteği ve hırsıyla (4) Thebailıları tümden ortadan kaldır­maya çalıştığından do­layı, artık Lakedaimo­nialıların müttefik­leri­nin de canını sıkıyordu. Gereksiz yere perişan edildiklerini ve her yıl böylesi bir kalabalığın birkaç kişiyi (Lakedai­mon’u) kah orada kah burada takip etmek zorunda kaldığını söylüyor­lardı. O zaman, asker­leri­nin sayısını tespit etmek isteyen Agesilaos’un şu taktiği uyguladığı söylenir. Bütün müttefiklerin di­ğerleriyle karışa­rak; Lakedaimonialıların ise (5) bunlardan ayrı şekilde oturmasını emretti. Daha sonra haber­ciye, ilk önce çömlekçilerin ayağa kalk­masını ilan ettirdi. Onlar ayağa kalkınca, ikinci olarak demir­cileri ilan ettirdi, daha sonra da oduncuları, arkasından duvarcıları ve diğer tüm zanaatçıları sıra­sıyla ilan ettirdi. Hemen hemen tüm müttefikler ayağa kalkarken Lakedai­monialılardan ise hiç kimse kalkmadı. Zira onlara bir zana­atla uğraşmak ve el işi öğrenmek yasaktı. Bu­nun üzerine Age­silaos da gülerek, “Ey erkekler görü­yor musu­nuz” dedi “biz sizden ne ka­dar çok asker gönderiyoruz”.

XXVII

Orduyu Thebai’dan sevk ettikten sonra Megara’da hükümet kona­ğına gitmek için akropolis’e çıkarken sağlam olan baca­ğını çok şiddetli bir ağrı ve kramp sardı. Bundan dolayı bal­dırı iyice şiştiği için kanla dol­duğunu zannetti ve bu onda (2) dayanılmaz bir yanmaya neden oldu. Syrakusalı bir doktor ayak bileği kemiği­nin altındaki damarı yarınca acı hafifledi, ama kan akıpda bir türlü dindirilemeyince baygın­lık hissi geldi ve bu keskin ya­şam tehlikesi Agesilaos’u ken­dinden geçirdi. Bununla birlikte, kanın akması o anda durdu. Lakedaimonia’ya geri getirildikten sonra, uzun süre güçsüz ve sefere çıkmaktan aciz kaldı. (3) Bu zaman zarfında Spartalıların başına hem karada hem de denizde pek çok tatsız olay geldi. Tegyra civarında gerçekleşen bunlardan en büyüğüydü. Bu­rada başlangıçta daha güçlü olmalarına rağ­men, açık meydan muharebesinde Thebailılar tarafından yenildiler. Bunun üzerine herkes tüm olanlar için barış ya­pılmasına karar verdi. Barış görüşmeleri yapmak için La­kedaimonia’ya Hellas’tan elçiler geldiler. (4) Bunlar­dan biri bilgeliği ve filozofluğuyla ünlü bir kişi olsa da askeri kabiliyetlerinden de vaz­geçmemiş olan Epa­meinondas’tı. Geri kalan herkesin Agesilaos’a boyun eğdiğini görünce, açık ­sözlülükle özgüvenini ortaya koydu ve sadece Thebailılarla ilgili değil, tüm Hellas hakkındaki düşüncelerini detaylı bir şekilde anlattı ve de savaşın sadece Sparta’yı büyütüp güçlen­dirdiğini, diğerlerinin ise bundan zarar gördüğünü açıkladık­tan sonra, barışın eşit ve adil bir şekilde tesis edilmesini talep etti. Zira sadece herkes eşit olursa barışın baki kalması sağla­nabilirdi.

XXVIII

Agesilaos, bunun Hellenler üzerinde muazzam bir etki yarattı­ğını ve rağbet gördüğünü farkedince, Boiotia’nın bağım­sız yönetilme­sinin adil ve uygun olduğuna inanıp inanmadığını sordu. Epamei­non­das bu so­ruya hızlı ve ce­surca, onun Lakonia’nın adil yönetildiğini düşünüp düşünme­diği sorusuyla cevap verince, Agesilaos öfkeyle ye­rinden sıç­radı ve Boiotia’ya bağımsızlık vermeyi isteyip istemediği (2) hususunda açık konuşmasını buyurdu. Epameinon­das da tekrar aynı şekilde, onun Lako­nia’ya bağım­sızlık verip vermeyeceği sorusunu yöneltince, Age­silaos öyle sert bir tavır takındı ki, bunu, barış antlaşma­sından derhal Thebailıların adının silinmesi ve onlara savaş açılması için bahane olarak öne sürdü. Barışı kabul eden diğer Hellenlere ise, barışın iyi yönlerini, savaşın da felaketlerini hükme bağladıktan sonra, yurtlarına dönmele­rini emretti. Zira tüm kavgaları bir kerede bitir­mek ve bir neticeye bağlamak mümkün değildir. (3) Bu sırada Kleombrotos ordusu ile birlikte tesadüfen Phokis’te bulunuyordu. Ephoros’lar, derhal orduyu Thebai üzerine sevk etmesini emrederek onu oraya gönderdiler. Çev­reye dağılıp savaş için isteksiz ve ma­neviyatı kırılmış, fakat Lakedaimo­nialılara ters düşmeye ve itaatsizlik yapmaya cesa­reti olmayan müttefik­leri toplattılar. (4) Epamei­non­das hakkında yazılanlarda belirtildiği gibi, bu sıra çok sayıda kötü alametin husule gelmesine ve Lakonialı Proth­o­os’un bu sefere karşı çıkmasına rağmen, Agesilaos vazgeçmedi, tersine tüm Hellas onların tara­fında olduğu, Thebailılar ise antlaşmadan çıkarıldığı için, onlardan hesap sorma za­manının geldiği beklentisiyle (5) savaşı başlattı. Zaman he­saplaması, bu seferin, soğukkanlı bir şekilde düşünülüp taşı­nılmadan, öfkeyle gerçek­leştirildi­ğini gösterir. Zira Lakedai­monia’daki barış antlaşması Skiro­phoriōn ayının on dör­dünde yapıl­mıştı ve henüz yirmi gün geçmişti ki, onlar Hekatom­baion ayının beşinde Leukt­ra’da yenilmişlerdi. Lake­dai­monialılardan bin kişi hayatını kaybetti; kral Kleombrotos ve Spar­talılardan onun yanında yer alan, en güçlü erkekler de (6) ölenler arasındaydı. Bunlar arasında kralın önünde üç kere düşen, fakat hemen geri kalkıp Thebailılara karşı savaşmayı sürdüren, Sphodrias’ın güzel oğlu, Kleonymos’un da öldüğü söylenir.

XXIX

Lakedaimonialıların hissesine beklenmedik bir yenilgi düşer­ken, Thebailılara ise şimdiye kadar Hellenlerin Hellenlere karşı giriştikleri savaşlarda karşılaşılma­yan, umulmadık bir zafer nasip olmuştu. Yine de, yenik durumdaki kente (2) zafer kazanandan daha az değer verilmemeli ve daha az takdir edilmemelidir. Ksenophon da bir keresinde iyi insanla­rın içerken ve şakala­şırkenki ifadeleri ve konuşmaları­nın da dikkate alınması gerektiğini söylemiştir. Gerçekten de bunda haklıdır; öyle ki, iyi insanların kötü bir durum karşı­sında, kendi şereflerini korumak için ne yaptık­larına ve ne söylediklerine dikkat etmek ve gözlemlemek, az değil, daha çok değerlidir. Zira kent, o sırada bir bayram tertipliyordu ve yabancılarla dol­muştu; gymno­paidia yapılıyor, tiyatroda koro grup­ları mücadele ediyordu. Tam bu sırada Leuktra’dan felaketi bildiren haberciler geldi. (3) Ephoros’lar işlerin kötüye gittiğini ve yönetimi kay­bettiklerini hemen fark etmelerine rağmen, ne koronun sah­neyi terk etmesine, ne de kentin bayramın gidişatını değiş­tirmesine izin verdiler, tersine, sadece ölenlerin isimlerini ev ev aile mensuplarına bildirdikten sonra, merasimi ve korola­rın yarışlarını bizzat kendileri yönettiler. (4) Ertesi gün ki­min hayatta kaldığı, kimin öldüğü belli olunca, ölenlerin babaları, akrabaları ve aile mensupları agora’ya geldiler ve yüzleri ışık saçarak, içleri gurur ve neşe dolarak birbirleriyle selamlaştılar. Kurtu­lanlarınkiler ise yas tuttukları için, eşleri ile birlikte evlerinde kaldılar. Eğer biri, dışarı çıkmak zo­runda kalırsa da kıyafet, ses ve görünüş bakımından hakir ve moralini kaybetmiş görünüyordu. (5) Kadınlar arasında ise, daha çok, savaştan sağ kalan oğlunun geri dönmesini bekle­yen­lerin moralsiz ve sessiz olduğu, oğullarının öldüğü söyle­nenlerin ise tapınaklarda dolaştığı ve birbirleriyle ne­şeli ve gururlu bir şekilde yürüdükleri görülmekte ve fark edilmekteydi.

XXX

Bununla birlikte, müttefikler isyan edip, Epameinondas da zafer kazandığı için gurura kapılarak Peloponnesos’a saldır­mayı düşününce, pek çoklarının aklına Agesilaos’un topal­lığı hakkında söylenen keha­net düştü ve kraliyete sağlam ayağı değil de, topal ve sakat ayağı seçmelerinin kentin ba­şına kötü şeyler getireceği yö­nündeki tanrı­sal kehanet karşı­sında müthiş bir dehşet ve cesaret­sizliğe kapıldılar. Bu ke­hanet onları her şeyi çok iyi düşünüp ta­şınmaları ve (2) tan­rısal sözü dikkate almaları hususunda uyar­mıştı. Onlar ise sahip olduğu farklı güç, erdem ve şöhreti dolayı­sıyla, sadece kral ve sa­vaşa ilişkin konuların komutanı olarak değil; aynı zamanda, devlet ihtiyaç duyduğunda hekim ve hakem olarak da ona başvuruyorlardı; ödlekler olarak adlandırdıkları, savaşta kor­kaklık gösterenlere yasada em­redilen lekeleyici cezalar yüklemekte tereddüt ediyorlar ve sayıca çok ve güçlü oldukları için de (3) ayaklan­ma­la­rın­dan korkuyorlardı. Böylesi kişiler sadece tüm yöne­timden uzak tutul­muyor; aynı zamanda bunlardan birine kızını eş olarak vermek ve onlardan eş almak da şerefsizlik olarak kabul edili­yordu. Onlara rastlayan birinin, isterse onları dövmesi ser­bestti. Bunlar kirli ve pasaklı bir şekilde dolaşmakta ısrar edi­yor; garip renkli kumaşlarla yamanmış mantolar giyiyor; sa­kallarının bir yarı­sını traş edip, diğer yarısını (4) uzatıyor­lardı. Bundan dolayı, şimdi daha az sayıda askere ihtiyaç duymayan kentte bu durumda pek çok kişinin dolaş­ması çok tehlikeliydi. Onlar da Agesilaos’u yasa koyucu olarak seçtiler. O ise ne bir şey ilave edip, ne de bir şey çıkarıp herhangi bir değişiklik yapmadan Lake­daimonialıların toplantısına katıldı; kanunla­rın bugün için askıya alınması gerekti­ğini, ama bugünden itibaren bunların sonsuza dek tekrar geçerli olacağını söy­leyerek, aynı zamanda hem (5) kent için yasaları, hem de vatandaşlık hakkına sahip erkekleri savundu. Gençlerin kahredici cesaretsizli­ğini ve keyifsizliğini ortadan kal­dırmak istediği için Arkadia’ya saldırdı, rakipleriyle bir savaşa tutuşmaktan da oldukça sakındı; bunun için Mantineialıların küçük bir kentçi­ğini ele geçirerek ve ülkeyi istila ederek, kenti, henüz herşeyin bitmediği yönünde güçlü bir şekilde umutlandırıp neşelendirdi.

XXXI

Bunun üzerine Epameinondas müttefikleriyle birlikte, kırk bin­den az olmayan ağır silahlı askeri yanına alarak Lakonia’ya girdi. Hafif silahlı ya da hiç silahlanmamış pek çok kişi de yağma için onları takip ediyordu, öyle ki Lakonia’yı istila eden tüm ayak takımı yetmiş bin kişiydi. (2) Dorların Lakedaimonia’yı iskan etmelerinin üstün­den altı yüz yıldan daha az zaman geçmemişti. Tüm bu zaman zarfında düşman ülkede ilk kez görülüyordu. Daha önce hiç kimse buna cesa­ret edememişti. Hiç kimse karşılarına çıkamadığı için de nehre (Eurotas) ve (3) kente kadarki, harap edilmemiş ve el değ­memiş olan şeylere saldı­rıp yakıp yağmaladı­lar. Theo­pom­pos’un söylediğine göre, Agesilaos Lakedai­monialıların “böylesi güçlü bir savaş fırtınası ve akımına” karşı savaş­malarına izin vermemiş, tersine, kentin en orta ve en önemli kısmını ağır silahlı askerlerle çevreleyip, kendi­sini ismiyle çağı­ran, savaşı tetiklediği için bu felaketlerin suç­lusu olarak onun şimdi ülkesi için savaşıp zafer kazanmasını buyu­ran (4) Thebailıların savurduğu tehditlere ve böbürlen­melere kat­lanmış­tır. Fakat Agesi­laos’u, kentteki huzursuzluk, olanlar karşı­sında ayaklanan yaşlıla­rın ve sakin olamayıp da düş­manların yaktığı ateş ve yükselttiği (5) çığlıklar karşısında tamamen aklını kay­beden kadınla­rın çıkardığı karışıklık ve perişanlıklar bu olanlar­dan daha az endişe­lendir­memiştir. Çok büyük ve çok güçlüyken yönetimini aldığı kentin azalan ünü ve kaybolan şöhretini görme düşüncesi onu kahrediyordu, zira bizzat kendisi tek bir Lakedaimon kadı­nının dahi düşman ordugahının dumanını görmediğini söyleyerek sık sık bu ünü aşikar ederdi. Antalkidas’ın, Atinalı biri mertlik hakkında kendi­siyle müna­kaşaya girip, “aslında bizler sizleri her zaman Kephisos’tan itibaren kovalardık” deyince şöyle cevap verdiği söylenir: “Ama bizler (6) sizi hiçbir zaman Eurotas’tan kovma­dık”. Basit bir Sparta vatandaşı da, kendisine “sizlerden pek çok kişi Argolis’te gömülüdür”, diyen bir Argosluya benzer bir cevap verdi ve şöyle dedi: “Sizlerdense hiç kimse Lakonia’da gömülü değildir”.

XXXII

Bazıları, o zamanlar ephoros olan Antalkidas’ın korkuya düşerek, çocuklarını gizlice Kythera’ya kaçırdığını söyler­ler. Agesilaos ise, düşman nehri geçmeye ve kente karşı güç kullanmaya kalkınca, geride kalanları bırakarak orduyu kentin orta ve yukarı kesimlerinde (2) savaş düze­nine soktu. Kar yağdığı için o sıralar Eurotas her zamankin­den çok daha fazla ve coşkun akıyordu. Gerçi ırmak, çok sert akmasından ziyade çok soğuk olması nedeniyle, Thebailılar için zor ve tehlikeliydi. Birkaç (Spartalı) Agesilaos’a phalanks’ın en önünde ilerleyen Epameinondas’ı gösterdi. O da, söylen­diğine göre, uzun süre ona bakmış ve bakışıyla onu takip ettikten sonra sadece şunu demiş: “büyük emeller (3) bes­leyen birisi”. Fakat Epameinondas her ne kadar kentte bir savaş çıkarmak ve bir zafer anıtı dikmek hevesinde olsa da, Agesilaos’u ne dışarı çıkarıp ne de savaş için tahrik edemeyince, ilerlemeye devam etti ve ülkeyi kırıp geçirdi. Uzun süredir durumdan hoşnutsuz olan ayaklanma yanlısı vatandaşlardan yakla­şık iki yüz kişi Lakedai­monia’da bir araya toplanıp, tahki­matlı ve ele geçirilmesi zor bir yer olan, içinde Artemis Tapı­nağı bulunan Issorion’u zaptettiler. (4) Lakedaimonialılar derhal onlara karşı yürümek isteyince, Age­silaos bir ayaklanma çıkmasından korkarak, sakin olmala­rını emretti, kendisi de himation içinde ve bir kölenin eşliğinde onlara yaklaştı ve seslendi; çünkü onlar emri farklı anlamış olmalıydılar. Zira o, herkesin tek bir noktada değil, tersine, kısmen orada (farklı bir yeri göstere­rek), kısmen de kentin başka yerinde (5) toplanmalarını buyurmuştu. Bunu duyanlar, fark edilmediklerine inanıp sevindiler ve onun gitmelerini emrettiği yerlere yöneldiler. Aynı zamanda diğer grupları da gönderdi ve derhal Issorion’u ele geçirdi. Gece­leyin tahrikçilerden on beşini yakalayıp idam ettirdi. (6) Daha sonra da, ihtilal gerçekleştir­mek için gizlice bir evde topla­nan Spartalı vatandaşların toplantısı ve çok daha büyük bir komplo planı ortaya çıktı; öyle ki, şimdi böylesi karışık bir durumda bunların yargılan­ması da suikast planlamalarına rağmen görmezden gelinmeleri de uygunsuzdu. Bundan dolayı Agesilaos daha önce Spartalılardan hiç kimse yargı­sız idam edilmediği halde, ephoros’larla birlikte karar verip bunları hukuki süreç olmaksızın (7) idam ettirdi. Silah hizmetinde görevli peri­oikoi ve heilotai’dan pek çoğu kentten düşman tarafına firar edince, Agesilaos, bu durum çok büyük bir cesa­retsizliğe neden olur diye, hizme­tindekilerin şafak sökmeden karargahta dolaşmalarına, ka­çanların silahlarını ortadan kaldırmalarına ve sayılarının ne kadar olduğu bilin­mesin diye bunları gizlemelerine karar verdi. (8) Bazı­ları, Thebailıların, kış iyice bastırdığın­dan ve Arkadialılar çekilmeye ve düzensiz bir şekilde etrafa dağılmaya başladıkları için Lakonia’dan geri çekil­diklerini; bazıları ise, onların bu arada tam üç ay bölgede kaldıklarını ve ülkenin pek çok yerini harap ettiklerini söylerler. Theopompos ise, Boiō­tar­khai geri çekilme kararı verdiği sırada, geri çekilmeleri­ne karşılık Agesilaos’tan on talanta geti­ren Spartalı Phriksos’un yanlarına geldiğini iddia eder; öyle ki, onlar düşünü­len bu şeyleri zaten yapacakken düşmandan bir de yolluk parası almışlardır.

XXXIII

Ben de, niçin diğerlerinin bunu kesinlikle böyle bilmeyip de, sa­dece Theopompos’un fark etmiş olmasını anlamadım. O zaman­lar herkes, Sparta’nın kurtulması­nın, doğuştan gelen ihtiraslarını, zafer tutkusunu ve gururunu bir kenara bırakıp, davranışlarıyla her zaman güvenli yolu kullandığı için, Agesilaos sayesinde olduğuna hemfikir olmuştu. (2) Fakat bütün bunlara rağmen o, bu yenilgiden sonra, kentin gücünü ve ününü eski haline getire­memişti. Zira nasıl tek bir eksik her zaman fazlasıyla düzenli ve sıhhatli yemeye alışmış sağlıklı bir vücudu hırpalıyorsa, tek bir karar da bir kentin tüm saadetini bozabiliyordu. Bu sebepsiz de­ğildi. Zira esasen mükemmel bir şekilde barış, erdem ve dirlik üzerine kurulmuş bir anayasaya, Lykur­gos’un, mutlu bir şekilde varlığını devam ettirmek iste­yen bir kentin ihtiyaç duymadığını düşündüğü güçlü bir yöne­tim ve iktidarı kattıkları için bu du­ruma düştüler. (3) Agesilaos’un kendisi ilerlemiş yaşından do­layı artık seferlerden elini eteğini çekmişti. Oğlu Arkhi­da­mos ise, Sicilya’dan, tirandan gelen yardımı alınca, Arka­dialılara karşı ‘gözyaşı olma­yan’ olarak adlandırılan savaşı kazandı. Zira onunla bir­likte savaşanlardan hiç kimse şehit düşmemiş; düşman tarafından ise pek çok kişi ölmüştü. Bu zafer kentin zayıflı­ğını çok açık (4) bir şekilde göstermiştir. Önceleri onlar, düşmanla­rına karşı zafer kazanmayı kendile­rine yakışan, olağan bir şey olarak görüyor­lardı, öyle ki tanrılara bir horoz kurban kesmek dışında ne kentte bir zafer töreni düzenliyorlar, ne muzaffer savaşmışlıklarıyla övünü­yorlar, ne de duydukla­rında aşırı sevi­niyor­lardı, tersine, Thuky­dides’in de yazdığı Manti­neia’daki savaş sıra­sında dahi, zafer haberini ilk getiren kişiye iyi ha­ber ödülü olarak sa­dece ortak yemekten bir parça et gönder­mişlerdi, (5) faz­lasını değil. Şimdi ise zafer haberi geldiğinde ve Arkhi­damos yaklaştı­ğında kimse buna riayet etmedi; tersine, en başta babası se­vinçten ağlayarak onu karşıla­maya gitti; ardından da idari merci, yaşlılar ve kadınlar alayı da nehre akın etti; ellerini sallayıp, Sparta layık olmadığı yüz karası durum­dan kurtu­lup başlangıçtan itibaren ilk kez yeniden parlak bir ışık gör­düğü için tanrıya şükrettiler. Derler ki, o zamana kadar er­kekler, maruz kaldık­ları şeylerden utanarak kadınların yü­züne baka­mamışlardır.

XXXIV

Messene, Epameinondas’ın yanındakiler tarafından yeniden kuru­lunca ve her taraftan yaşlı insanlar buraya akın edince, ne savaş­mayı göze aldılar ne de buna mani olabildiler. Bü­yüklükte Lako­nia’dan daha küçük olmayan, verimlilik açısın­dan da Hellas’ın önde gelen yeri olan ve uzun süredir kendilerinin hakimiyetinde bulunan bu bölgeyi onun kral­lığı sırasında kaybettikleri için (2) Agesilaos’a çok kızgın ve öfkeliydiler. Bundan dolayı Agesilaos da Thebailılar tarafın­dan teklif edilen barışı kabul etmedi. Zira bu işte ba­şarılı olanlara ülkeyi bırakmak istemeyip dik kafalı dav­ransa da, onu geri alamadı; hatta az kalsın oyuna gelip Sparta’yı da (3) kaybediyordu. Zira Mantineialılar yeniden Thebailılardan ayrılıp Lakedaimonialıları yardıma çağı­rınca, Epamei­nondas, Age­si­laos’un ordusuyla birlikte se­fere çıktığı ve kendisine yaklaş­makta olduğu haberini almış ve Manti­neialılara fark ettirmeden, geceleyin, ordusunu toplayıp Tegea’dan Lakedaimonia’ya sevk etmişti; az daha da Agesila­os’u tek başına atlatıp (4) kenti aniden ele geçi­recekti. Kallisthenes’in söylediğine göre Thespialı, Kse­no­phon’a göre ise Giritli biri olan Euthynos, Agesilaos’a du­rumu haber verince o da hemen, hızlı bir şekilde, kenttekileri bil­gilendir­mek için önceden bir atlı gönderdi ve kendisi de çok za­man geçmeden, Sparta’ya vardı. Bun­dan kısa süre sonra, Thebai­lılar Eurotas’ı aştılar ve Agesilaos’un bu yaşında yüksek bir cesaretle savunduğu (5) kente saldırdılar. O ise önceki gibi, emniyetli ve ihtiyatlı bir savunmaya geçmedi, tersine, başka hiçbir zaman güvenmediği ve ihtiyaç duymadığı cesur ve çaresiz bir sa­vunmaya girişti. Şimdi de tehlikeyi sadece bu sayede uzaklaştırdı; kenti Epamei­non­das’ın ellerinden çekip çıkararak zafer anıtını dikti; çocuklar ile kadınlara da aldıkları en iyi eğitimi vatanlarına böyle geri ödeyen (6) Lakedaimonialıları, en önlerde de ruhunun gücü ve vü­cudunun çevikliğiyle cesurca mücadele eden, savaşın getir­diği tehlikeli durumlarda hızlı bir şekilde dar geçitlere ko­şup, az kişiyle her yerde düşmana göğüs geren Arkhidamos’u gösterdi. Ben ise, Phoi­bidas oğlu Isidas’ın, sadece vatandaşlara değil, düşmanlara da güzel ve takdire şayan bir görüntü vermiş olduğunu düşünüyorum. (7) Zira vücudu­nun iriliği ve görünüşü mükemmeldi, çocukluktan erkekliğe geçen insanların en güzel çağlarını yaşadığı dönemdeydi; çıplaktı ve ku­şamsızdı, vücudu yağlanmıştı, bir elinde mız­rak, diğerinde kılıç tutuyordu, evden fırlamış, savaşanları yarıp düşmanların arasına dalmış ve önüne gelene saldırıp yere sererek işe koyulmuştu. (8) İster erdeminden dolayı tanrılar onu korumuş olsun, ister düş­manlara bir insandan daha iri ve güçlü görünmüş olsun, hiç kimse tarafından ya­ralanmadı. Bunun üzerine de, derler ki, ephoros’lar onu taçlandırmış, fakat daha sonra da silahsız bir şekilde tehlikeye atılmayı göze aldığı için bin drakhmai cezaya çarptırmışlardı.

XXXV

Bundan birkaç gün sonra Mantineia etrafında savaştılar, Dioskurides’in anlattığına göre de, Lakedaimon Anti­krates, ön saflardakileri dağıtan, şimdi de sıkıştırıp takibi hızlandı­ran Epamei­nondas’a karşı pozisyon alarak mızrağıyla saldırdı, Lakedai­monialılar bugün hala Antikrates’in soyundan gelen­leri, o Epameinondas’ı makhaira ile vurduğu için Makhairiones ola­rak (2) adlandırırlar. Nitekim hayattayken Epameinondas karşı­sında duydukları korkudan dolayı ona onurlar ve hediyeler bah­şettiler, ardıllarına da ateleia hakkını verdiler. Antikrates’in ardıllarından biri olan Kalli­krates günümüzde dahi bu haktan ya­rarlanır. Savaş bittikten, Epameinondas öldükten ve Hellenlerle karşılıklı barış ya­pıldıktan sonra Agesilaos taraftarları, bir devlete sahip olmadıkları dolayısıyla Messenialıları yeminin dışında tuttular. (3) Geriye kalan herkesin bunu tanımasına ve onların yeminlerini de kabul etmesine rağmen, Lakedaimonialılar antlaşmadan vaz­geçti­ler ve Messenia’yı yeniden ele geçirmeyi umarak tek başlarına savaşı devam ettirdiler. Bundan dolayı Agesilaos, tüm genel antlaş­malara her şe­kilde zarar verip ertelediği için zorba, ısrarlı ve savaşa doy­maz biri gibi gözüküyor; diğer taraftan da para kıt­lığın­dan dolayı kentteki dostlarını yeniden borç para verme ve (4) gönüllü katkı ödeme konularında sıkıştır­mak zorunda kalı­yordu. Aslında iş bu raddeye gelince, bu zulme bir son ver­mesi, kentler üzerinde, denizde ve ka­rada böylesi tam bir hakimiyete ulaşmış­ken, hala Messe­ne’deki mallar ve gelir­ler için böyle ısrarcı olma­ması gerekliydi.

XXXVI

Mısırlı Takhos’a kendini ordu komutanı olarak tahsis edince, adı iyice kötüye çıktı. Zira Hellas’ın en değerli adamı seçil­miş, ünü tüm dünyaya yayılmış birinin, kendini, krala isyan eden bir barbarın hizmetine sokması, para karşılığı adını ve şanını satması, ücretli bir askerin ve komutanın işlerini yü­rütmesi doğru kabul edilemez. (2) Seksen yaşını aşmış, vücudu yara bere dolu bir ihtiyar olma­sına rağmen Hellenlerin öz­gürlüğü için iyi ve takdire şayan ko­mutanlık görevini bir kez daha üstlense de, böylesi bir hırs tama­men masum değildi. Zira iyiliğin kendine has bir zamanı ve çağı vardır ve daha iyi şeyler kötülüklerden (3) bu ölçü sayesinde ayrılır. Agesilaos ise, bunlara dikkat etmiyordu. Kamusal hizmetin şanına yakışmadığına inanıyor, daha çok da kentte meşguli­yetsiz bir şe­kilde yaşamayı ve oturup ölümü beklemeyi ken­dine layık görmü­yordu. Bundan dolayı Takhos’un gönderdiği paralarla kiralık asker topladı, birkaç gemiyi tayfalandırdı ve önceden yap­tığı gibi otuz Spartalıyı danışman olarak alarak denize açıldı. (4) Mısır’a varır varmaz, pek çok kraliyet memuru ve dioiketes ona saygıla­rını sunmak için gemiye geldiler. Agesilaos’un ismi ve şöhreti dolayısıyla diğer Mısırlılar arasında da oldukça heyacanlı bir bekleyiş vardı. Herkes onu görmeye koş­muştu. (5) Fakat onlar karşılarında ihtişamlı ve gösterişli birini değil de, sahilde çimlere uzanmış, basit ve küçük vücu­dunu kaba ve sade bir himation’a sarmış yaşlı bir insan görünce, kendilerini gülmek ve onunla alay etmekten ve de bunun mitolojide anlatılan, (6) dağın çektiği doğum sancısı oldu­ğunu ve sonra da bir fareyi doğurduğunu söylemekten ala­madılar. Sonrasında ise, onun kişisel özelliklerine daha çok hayran kaldılar; öyle ki, kendisine misa­firlik hediyeleri geti­rilip sunulduğu zaman, sadece un, dana ve kazları alıp, tatlı, kurabiye ve parfümleri geri çevirmiş; onlar almaya zorlayıp ısrar ettiğinde de, getirilen şeylerin heilotai’a verilmesini emretmişti. Theophrastos’un anlattı­ğına göre, taç yapıl­maya uygun bir kamıştan pürüzsüzlüğü ve temizliği yüzün­den hoşlanmış, ayrılırken bu taçlardan rica etmiş ve kraldan al­mıştır.

XXXVII

Bundan sonra da, sefer için hazırlık yapan Takhos’la birleşti. Fakat umduğu gibi, tüm ordunun değil, sadece ücretli askerle­rin komutanı oldu. Donanma komutanı ise, Atinalı Khabrias’tı. Takhos’un kendisi de bütün güçlerin (2) başkomutanı oldu. Bu durum Agesilaos’u ilkin rahatsız etti. Sonra da Mısırlının diğer kibirlilik ve küstah­lıklarına öfke içinde katlanmak onu zorladı. Yine de, Fenikeliler üzerine onunla birlikte gitti ve uygun zamanı bulana kadar da onun rütbesi ve karakteri kar­şısında itaat etti ve sabır gösterdi. (3) Takhos’un yeğeni olan ve onun altında yönetimin bir kısmını idare eden Nektanabis ondan ayrılıp da Mısırlılar tarafından res­men kral ilan edi­lince, kendi­sine yardım etmesini istemek için Agesi­laos’a elçi gönderdi. Khab­rias’tan da aynı şeyleri rica etti, (4) her ikisine de büyük hediyeler söz verdi. Takhos bunları öğren­dik­ten sonra, onları ricalarıyla sıkıştırdı, Khabrias ise, Agesilaos’u Takhos’un dostlu­ğuna ikna etmeye ve dayan­ması için cesaretlendirmeye çalıştı. Agesilaos da “Sen ey Khabrias, kendi başına gelen birisi olarak kendi düşüncelerinin peşin­den koşabi­lir­sin; ama ben, Mısırlılara kendi vatanım tarafın­dan bir komutan olarak veril­dim. O yüzden (5) vatanım tara­fından emredil­me­dikçe müttefik ola­rak gönderildiğim kişi­lerle savaşmak bana ya­kışmaz”. Bunları söyle­dikten sonra, Sparta’ya Takhos’u yerip, Nektanabis’i öv­mesi için konuşa­cak adamlar yolladı. Lakedaimonialıların lütfunu isteyenler de elçi gönder­diler, biri (Takhos) eskisi gibi dost ve müttefik olmak için, diğeri (Nektanabis) kent için daha iyi ve hayırlı şeylerin olması vaa­diyle. Lake­dai­monialılar her ikisini de dinledikten sonra, Mısırlılara bu konularla Agesilaos’un il­gileneceği yönünde açık bir cevap yolla­dılar. Agesilaos’a da bir mesaj yollayıp, Sparta için nasıl faydalı olacaksa öyle davranmasını emrettiler. (6) Bunun üzerine, Agesilaos da kent yara­rına bahanesiyle sadakatsiz ve uygunsuz bir işe girişerek, ücretli as­kerlerini yanına aldı ve Takhos tarafından ayrılıp Nekta­na­bis tarafına geçti. Şayet bu bahane bir tarafa bırakı­lırsa, bu davranışın en doğru adlandırması ihanettir. Fakat Lakedai­monialılar vata­nın yararına olan şeyi, doğru olan şeylerin en başına yerleş­tiriyorlardı. Onlar Sparta’nın iyiliğine olduğuna inandıkları şeyden başka bir adaleti ne öğrenmişler ne de böyle bir şey tanımışlardı.

XXXVIII

Misthophoroi tarafından terk edildikten sonra Takhos da kaçtı. Sadece Mendesli bir başka kişi, kral ilan edilen Nektana­bis’e karşı ayaklandı ve yüz bin kişilik bir ordu toplayıp harekete geçti. Bunun üzerine Nektanabis, Agesilaos’u cesaretlendirmek için düşmanın sayıca çok oldu­ğunu; fakat karma insanların ve el işçi­lerinin tecrübesiz­liği dolayısıyla çok da (2) dikkate değer olmadı­ğını söyle­yince, Agesilaos da “onların çok olmasından değil, ter­sine, aldatması zor olduğu için bu tecrübesizlik ve bilgisizlikten korkuyorum” dedi. “Zira yalan ve dolan, bir misillemeden kuşku­landıkları ve böyle birşey bekledikleri için buna karşı hazırlık yapanların başına umulmadık bir şey getirir; oysa böyle bir şey beklemeyen ve böyle bir şeyden kuşkulanma­yan kişi, tıpkı hare­ketsiz duran birinin, güreş yapan bir di­ğerine kendini mindere düşürme imkanı vermediği gibi, hile yapana bunu yapma fırsatı ver­mez”. Bundan dolayı (3) Mendesli şahıs da Agesilaos’u kazan­mak için bir elçi gönderdi. Nektanabis, Agesilaos savaş tec­rübesi olmayanlara karşı yavaş yavaş savaşmayı değil de mümkün oldu­ğunca hızlı savaşıp kazanmayı; eldeki kalaba­lık sayesinde onu bir hendekle sarıp kuşat­mayı; pek çok şey kazanmayı ve savaş gü­cünü önceden ele geçirmeyi önerince korkuya kapıldı ve ona karşı hala şüphe ve korku beslediği için de uzun bir sura sahip (4) tah­kimatlı kente geri çekildi. Agesilaos ise, kendini kötü hissetti ve kendine güvenilme­diği için çok sinirlendi. Fakat yeniden karşı tarafa geçmek ve tamamen başarısız olmaktan utandığı için kralı takip etti ve onunla birlikte kaleye yöneldi.

XXXIX

Düşman harekete geçip kenti bir çukurla çevirince, Mısırlı ku­şatma karşısında yeniden korkuya kapıldı ve derhal sa­vaşmak istedi. Oldukça istekli olan Hellenleri de yanına aldı. Zira alandaki yiyecek yeterli değildi. Agesi­laos ise, buna izin vermedi; hatta buna engel oldu. Bundan dolayı Mısırlılar arasında adı öncekinden bile daha kötüye çıktı; hatta kralın gammazı olarak bile adlandı­rıldı. Ama o, artık bu tür karalama­lara daha sakin yaklaşıyordu. Dolayı­sıyla, savaş planı için en uygun zamanı bekledi. (2) Bu sırada şunlar oldu: Düşman, onları tamamen muhasara altına almak için kalenin et­rafını dışarıdan derin bir çukurla çevirdi. Bir­birine karşı gelen ve kentin çevresinde dolaşan bu çuku­run iki ucu artık birbirine yaklaşmıştı. O zaman gece­nin olma­sını bekledi ve Hellenlerin silah­lanmasını emrettikten sonra, Mısırlının karşısına geçip şöyle dedi: “Ey genç, işte şimdi savunma için uygun bir zaman! Ben, bunu bozmaktan korktuğum için, olay (3) gerçekleşme­den önce bildir­medim. Düşmanlar, tamam­lanan kısmı onlar için çok fazla engel teşkil eden; açık bölümü ise, bizlere onlarla eşit ve adil bi­çimde savaşma imkanı veren böylesi bir çukur kazarak, aslında kendi elleriyle bizim emniyetimizi sağla­dıkları için, şimdi cesur bir adam olmaya karar ver; müm­kün mertebe bizi takip et ve (4) kendinle bir­likte orduyu da koru. Zira düşmanlar­dan dosdoğru karşıda bulunanlar bize karşı koyamazlar; diğerleri de çukur yü­zünden bize zarar vere­mezler”. Nektanabis ise, Agesilaos’un zeka­sına hayran kaldı ve Hellenlerin ağır silahlarının ortasında yerini alarak ve saldırıya geçe­rek karşıdaki düşmanı kolayca boz­guna uğrattı. Agesilaos kendisine bir kez daha ikna olan Nektanabis’i yanına aldıktan sonra, gösterdiği savaş taktiği ile aynı stratejiyi düşmana karşı uygulamaya koydu. (5) Kısmen geri çekilip ve ilerleyip, kısmen de karşı tarafa do­laşıp onlardan pek çoğunu, her iki tarafında, içinden su akan derin çukurun bulun­duğu bölgeye sürdü. Bunların ortasın­daki açık bölgeyi kapatıp phalanks’ın ön kısmıyla tıkadıktan sonra, düşmanın savaşçı sayı­sını, çevirme ve kuşatma ya­pamadıkları için kendi tarafıyla eşit­ledi. Bundan kısa süre sonra da karşıda­kiler kaçtılar. Pekçoğu öldürüldü; kaçanlar dağıldılar ve parça parça kaçıştılar.

XL

Bundan sonra iktidar Mısırlı için güzel ve kesin bir şekilde emni­yet altındaydı. Bundan dolayı müteşekkir olduğu ve dostça his­ler beslediği için, Agesilaos’tan yanında kalmasını ve kışı kendi­siyle birlikte geçirmesini rica etti. Fakat o, kentin asker kiraladı­ğından dolayı paraya ihtiyacı oldu­ğunu biliyordu ve bu yüzden de yurttaki savaşa katılmakta acele ediyordu. Bunun üzerine kral, onurlar ve hediyeler dışında savaş için iki yüz otuz talanta verdikten sonra, onu onurlu ve yüce gönüllü bir şekilde azletti. (2) Fakat kış bastırdığı için, gemileriyle yakın bir yerde mola verdi ve Libya kıyısında, ‘Menelaos Limanı’ olarak adlandırılan, iskan edilmemiş bir yere geldi ve burada vefat etti. Seksen dört yıl yaşamış, kırk bir yıl Sparta’da hüküm sürmüştü. Bunun otuz yılından fazlasında güçlü ve kudretliydi, Leuktra Savaşı’na kadar bütün Hellas’ın egemeni ve kralı olarak kabul edilmişti.(3) Yabancı bir yerde ölen kişilerin cesetlerinin orada gö­mülmesi ve oraya bırakılması, kralların cesetlerinin ise yurda getirilmesi bir Lakedaimon geleneğiydi. Orada bulu­nan Spartalılar da cesedi, bal olmadığı için, eritilmiş bal­mumu ile sıvadılar ve Lakedaimonia’ya götürdüler. Krallığı onun oğlu Arkhidamos üstlendi ve krallık Agesi­laos’tan sonra, beşinci kuşaktan olan, atadan kalma anayasayı yeniden kurmaya çalışırken Leonidas tarafından öldürülen Agis’e kadar da bu soyda kaldı.

HERAKLEIA PONTIKE TARİHİ

[Photios’un Önsözü]:
Memnon’un tarih eseri dokuzuncu kitabından on altıncı ki­ta­bına kadar okundu. Herakleia Pontike hakkında bilinenle­rin bir araya getirildiği bu gayretli çalışma, kente ilişkin dikkate değer şeyleri gözler önüne ser­mek için kale­me alın­mıştır. Kentte tiranlık yapmış kişileri, onların işle­rini, karak­terle­rini, diğer kişilerin sürdükleri yaşamları ve ölüm şekil­le­rini kaydetmiş; ayrıca bu olay­ları onlara ilişkin söy­lene ge­len şeylerle ilişkilendirmiştir.

{DOKUZUNCU VE ONUNCU KİTAPTAN}

I

[Memnon], gerçekte ilk olarak Klearkhos’un kentin tiranı olmak için teşebbüste bulunduğunu kaleme alır. Klear­khos’un eğitimsiz biri ol­madığını, öğrenimini felsefe üze­rine yaptığını, aynı zamanda Platon’un öğrencilerinden biri ol­duğunu ve dört sene boyunca hatip Isokrates’in derslerini dinlediğini söylerler. Bununla birlikte buyruğu altındakilere karşı zalim ve kana susamış biri gibi göründüğünü; Zeus’un oğlu oldu­ğu­nu ilan ederek kibrinin doruğuna ulaştığını; ayrıca yüzünü do­ğasın­dan kaynaklanan renklerle gösterme­diğini, parıltılı ve kı­zıl tonda aşırı makyaj yaptığın­dan kendisine bakanlara baş­ka başka biçimlerde gözük­tü­ğünü; elbiselerinin ise, kimi za­man korkutucu kimi zamansa tanrısal bir görünüm aldığını ri­vayet ederler. (2) Kötülüğü­nün ise, sadece bun­larla sınırlı kalma­dığını; fakat aynı za­manda euergetes’lere karşı nan­körlüğün, her derece şiddetin ve son derece tiksindirici cüretinin oldu­ğunu aktarırlar. [Bu yö­nüyle] sa­dece kendi soyun­dan kişilere karşı değil; aynı zaman­da, eğer yabancı­larda düşman bir tavır sezdiyse, onlara karşı da cüretkar bir intikam almak için saldırıya geçebilirdi. Gene de baş­ka­ları­nın tiran olarak adlandırdığı, diğer kişiler­den önce, bir kü­tüp­ha­nenin kurulmasını karar­laştırmıştır. (3) Zalim­liği, acımasızlığı ve küs­tahlığı nede­niyle sık sık ken­di­sine kar­şı düzenlenmiş olan sayısız sui­kast girişiminden kur­tul­du­ğunu; fakat sonunda asilzade ve kendi­sinin yakın akra­baların­dan biri olan, Matris’in oğlu Khion’un başını çek­tiği ve arala­rında Leon ve Euksenon ile birçok başkalarının bu­lun­duğu komplo girişiminde öldürücü bir darbe aldığını ve bu yaradan dolayı inleye­rek öldüğünü söylerler.

(4) Zira tiran kamu ya­rarına kurban keserken; Khion’un yandaşları, plan­ladık­ları işi yapmak için zamanın uygun oldu­ğunu dü­şün­dükle­rinden, Khion’un eliyle kı­lıcı ortak düşmanın böğ­rüne saplarlar. Klearkhos böylece, elli sekiz yıl yaşadıktan ve on iki yıl tiran­lık yaptıktan sonra, duy­duğu büyük ve keskin acılar onu kıvran­dırırken ve haya­letlerin gölgeleri onu öyle­sine korkuturken (bunlar kendisi­nin canice öldürmüş oldu­ğu kişilerin hayali gö­rüntüleriydi), yaralanmasının ikinci gü­nün­de yaşamını yitirdi. (5) Perslerin kralı o sıralar Arta­kser­kses’ti, daha sonra yö­netimi babasından Okhos dev­raldı­ğın­da; Klearkhos henüz ya­şarken, onlara sık sık elçiler gön­der­mişti. Bununla birlikte ti­ranı öldürmüş olanların bir­kaçı ona karşı suikastın yapıl­dığı sı­rada ce­surca çarpışırken Kle­ar­khos’­un muhafızları tarafın­dan kılıçtan geçiril­diler; da­ha son­radan ele geçirilmiş olanlar ise, şiddetli işkencelere ma­ruz kal­dıktan sonra öldü­rüldüler.

II

Tiranın kardeşi Satyros ise, Klearkhos’un çocuklarından Timo­theos ve Dionysios’un vekili tayin edilmiş olduğun­dan kentin yönetimini eli­ne geçirir. Satyros zalimlikte yalnız Klearkhos’u değil; fakat aynı za­man­da bütün tiranları geride bıraktı. Çünkü sadece kardeşine karşı sui­kast giri­şiminde bulunmuş olanlardan intikam almakla kalmadı; aynı za­man­da ebeveynlerinin yapmış olduğu komplo girişimlerinde hiçbir rol oynama­mış çocuklarına da dayanılmaz derecede zarar verdi; ayrıca birçok ma­sum insana zulmedip cezaya çarptırdı. (2) Felsefeye ve diğer bütün güzel sa­natların öğrenimine başlamak hususunda tam anlamıyla ilgisizdi; aklını sadece cinayetlerle bozmuştu, ne insancıl ne de uy­garca bir şey öğ­renmek ya da faydalı bir şey yapmak istemiyordu. Bu adam, gerçekten her bakımdan son derece kötü biriydi; eğer vatandaşlarının katli ve işle­diği cinayetler kendisine doygunluk hissi verip, [içindeki öldürme arzu­su­nu] azalttıysa; kardeşine karşı göze çarpan bir düşkünlük sergiliyor­du. (3) Zira kardeşinin çocukları için kentin yöne­timini herhangi bir teh­dit­ten koruyarak onların üzerine öyle­sine özenle eğiliyordu ki, onla­ra ra­kip olabilecek birini hiçbir şekilde geride bırakmasın diye, evli ol­ma­sı­na ve karısını çok sevmesine karşın, eşinin doğur­ma­sını engelledi, ay­rı­ca her yola başvurarak kendini çocuktan mah­rum bırakmayı kararlaştırdı.

(4) İşte bu şahıs (Satyros) he­nüz ha­yattayken; ancak üstüne ihtiyarlık çökünce, kardeşinin ço­cuk­larından daha büyük olanı Timotheos’a ken­tin yöneti­mi­ni devretti ve aradan çok zaman geçmeden devası olma­yan, son derece şiddetli ıstıraplarla kıvrandı. Zira kasığı ile ha­yaları­nın ara­sında kanserli bir hücre büyüyor ve acı veren bir şekilde vücudunun içinden dışarı doğru yayılarak iler­liyordu; bu şişlik bedeninden bir baş verip deriyi parçaladık­tan sonra, iğrenç ve dayanılması zor bir koku ya­yan cerahat dışarı aktı; öyle ki bu durumun ardından, artık bir daha ne bakı­cılarının ne de doktorların müdahalesi çürümüşlüğün kötü ve daya­nıl­maz ko­kusunu gizlemeye yetmedi. Vücudu­nun her yanı bit­mek tü­ken­mek bilmeyen şiddetli ve can yakıcı acılar içinde titriyor, bu yüzden uykusuzluk ve kasılmalarla sarsılıyordu. Kanser iç organlarına kadar ilerle­yip onlara da yayılınca Sa­ty­ros acılar içinde yaşamdan ayrıldı. (5) Aynı Klearkhos gibi, Satyros da can çekişirken kendisini görenlere, maz­lumlara karşı zalimce ve kanunsuz­ca davra­nışlarının cezasını aheste aheste çektiği, izlenimini verdi. Çünkü hasta yata­ğında bizzat kendisinin sık sık ölümün gelmesi için yakarmasına rağmen bu dileği­nin gerçekleş­me­diğini; ancak birçok gün boyunca şiddetli ve ağır hastalıkla bedenini tüketerek, bu şekilde gü­nahlarının bedelini ödediğini anlatırlar. Satyros altmış beş yıl yaşayıp, yedi yıl boyunca tiranlık yaptı. O sıralar, Arkhi­da­mos Lakedaimonlu­ların kralıydı.

III

Timotheos ise, yönetimi devraldıktan sonra, kenti daha ılımlı ve daha de­mokratik şekilde yönetti; öyle ki bundan sonra, tiran olarak değil; fa­kat halk nazarında hayırhah ve kurtarıcı olarak adlandırılmayı başardı. Çün­kü halkın ban­kerlere olan borçlarını kendi cebinden ödedi; ti­ca­ri ve di­ğer yaşam har­ca­maları için ihtiyacı olanlara bileşik faizsiz ödünç para temin etti; ayrıca hapishanelerden sadece ma­sumları değil; aynı za­manda suçluları da tahliye etti. Adil ve aynı zamanda in­sancıl bir yar­gıç­tı, ay­rıca diğer bakımlardan da iyi bir in­sandı ve gerçekten güveni­lir bir ka­raktere sahipti. Kardeşi Dionysios’a karşı birçok bakımlardan bir ba­ba gibi davrandı ve onu halefi atayarak başlangıçtan itibaren yö­ne­time or­tak etti. (2) Ayrıca savaş meselelerinde cesurca hareket edi­yor­du. Vü­cut ve ruh bakımından yüce gönüllü ve asil; savaş karar­la­rında mantık­lı ve hoşgörülü; fırsatları yakalamada yetenekli, tasar­la­mış oldu­ğu şey­leri başarmada enerjik, ayrıca karakteri bakımından merhametli ve iyi ahlaklı; cesaret bakımından korkunç dere­cede amansız, ılımlılık bakımından ise, hem insaflı hem de iyi kalpli bir insandı. Bu yüzden ya­şamı boyunca düşmanları için şiddetli bir korku kaynağı oldu. Düşman­larının hepsi ondan çok çekinirdi ve [onlar için] nefret uyandırırdı. Ken­di hakimi­yeti altındakiler açısından ise, sevecen ve kibardı. O za­mandan itibaren ve öldüğünde geride büyük bir hüzün bıraktı ve has­retle eşit derecede keder birleşti. (3) Kardeşi Dionysios, Timo­theos’un naaşını gör­kemli bir şekilde yaktı ve onun için kir­piklerinden gözyaş­ları boşandı ve ciğerlerinden inilti­ler yüksel­di. Kardeşinin onuruna at yarışları dü­zenledi; ama sadece at yarışlarıyla yetinmeyip; dramatik ve dramatik ol­mayan sanatsal yarışmalarla atletik müsabakalar tertipledi. Bun­ları he­men; daha gösterişlilerini ise, daha sonradan orga­nize etti.

Memnon bu şeyleri, tarih eserinin dokuzuncu ve onuncu kitap­ları­na ait özette de açığa vurduğu üzere anlatır.

{ON BİRİNCİ VE ON İKİNCİ KİTAPTAN}

IV

İskender’in Granikos’ta Persleri yenip, gücünü kork­madan artırmak is­teyenlere imkan sağlamasının ardından, şimdiye dek her­kesin önünde engel teşkil eden Pers hakimiyeti ortadan kal­dırılınca, Herakleia’nın yö­netimini devralmış olan Dionysios kenti geliştirdi. Ama sonraları; özel­likle Herakleia’dan sü­rülenlerin, artık açıkça Asya’nın kontro­lü­nü eline geçiren İs­kender’e elçi heyeti göndermeleri ve kendileri­nin Herakleia’ya, kentin ise, geleneksel demokrasi rejimine dönmesini talep et­tiklerinde çok çeşitli tehlike­lere göğüs germek zorunda kaldı. Bu yüzden az kalsın yöne­timden düşmesi karara bağlanacaktı. Eğer çok aklıselim ve kurnaz olmasaydı, düşebilirdi de; fakat tebaasının iyi niyetiyle Kleopatra’nın te­veccühünü kazan­makla kendisini tehdit eden düşmanlarından; bazen onların taleplerine boyun eğerek; bazen onların öfkesini yatıştırarak, ba­zen ustaca ha­zırlanmış geciktirme manevralarıyla ve bazen de onlara kar­şı koyarak kurtuldu. (2) İskender, Babylon’­dayken [zehir?] hastalık nedeniyle hayatını kaybedip, Diony­sios bu haberi duyunca, Neşe Tan­rı­çası’nın (Euthymia) heykelini diktirdi. Haber kendisine ilk ulaştı­ğın­da tebligatı öğrendikten sonra, duyduğu büyük hazzın etkisiyle sanki çok sancılı bir ağrıya tutulmuş gibi yaptı; öyle ki, kıvranarak düşerce­si­ne yere çömeldi ve [bu haliyle] aklını oynatmış gibi göründü.

(3) Perdik­kas’ın bütün gücü ele ge­çirmesinin ardından, Herak­leia Pontikeli sür-­ günler bu şeylere karşı onu teşvik ettiler. Di­onysios ise, kritik durum­dan benzer metotlara başvurarak kendisinin ar­ka­sından iş çeviren her­kesten ve bir­çok tehlikelerden kurtul­du. Fakat kötü bir durumda olan Perdikkas kendi adamları tara­fından öldürüldü ve sür­günlerin umutları da söndü; Dionysios için ise, gidişat her şekilde daha iyiye döndü. (4) Dionysios mutlu­lu­ğunun en yüksek dönüm noktasına ise, ikinci evlili­ğinde ulaş­tı. Zira Amastris ile evlenmişti ve o Oksathres’in kızıydı. Oksathres ise, İskender’in Pers tahtından indirdiği ve kızı Stateira ile evlendiği Dareios’un kardeşiydi. Bu iki kadın kuzen oldukları ve birlik­te büyüdükleri için birbirlerine söz edilmeye değecek kadar düşkündü­ler. (5) Ancak bu Amastris’i -İskender- Krateros ile (o gerçekten de İs­ken­der’in en ya­kın dostlarından biriydi) evlendirdi. İskender öldükten sonra, Kra­teros, Anti­patros’un kızı Phila’ya dö­nün­ce, Amas­tris ken­di­si­ni terk etmiş olan eski eşinin onayıyla Diony­sios ile evlendi. (6) Diony­sios o andan itibaren, evliliğinin vası­tasıyla elde et­miş olduğu çeyiz ve kişisel gös­teriş aşkıyla, hakimi­yeti açısın­dan zenginliğinin doruğuna ulaştı. Nitekim Sicilya’nın tiranlı­ğını yapmış olan Dionysios’un, iktidarı yıkıldıktan sonra, onun bütün krali donanımını sa­tın almayı o başardı. (7) Sadece bu şeylerle yönetimini güçlendirmedi; fakat ay­nı zamanda hem kendisine tâbi olanların hem de daha önce­leri kendisi­nin ege­men­liği altında olmayan birçoklarının ba­şarısı ve iyi niyetiyle ha­kimiyetini sağlamlaştırdı. Ayrıca Asya’yı yöneten Antigonos’a ise, Kıbrıs’ı kuşatı­yorken etkili bir şekilde yardım etmesi sayesinde Antigonos’un yeğeni (o Hel­les­pon­tos civarındaki kuvvetlerin generali idi) Ptolemaios’u, ken­disinin bir önceki evliliğinden olma kızına damat ya­p­mak suretiyle; hak ettiği karşılığı buldu. En azından böylelikle büyük bir üne kavuşun­ca, tiran unvanını küçüm­seyerek, onun yerine sadece kral sözcüğü­nü ka­bul etti. (8) Şimdi bütün korkularından ve endişelerinden kurtulmuş olduğun­dan, kendini şatafat içinde geçen günlere adadığı için, şişman­ladı ve doğasına aykırı bir şekilde da­vul gibi şişti. Bu şekilde sadece kenti dikkatsiz bir şekilde yö­netmiyordu; fakat aynı zamanda uykudan uyanabilsin diye, vücuduna büyük şişler batırılarak (çünkü sadece bu şekilde uyuşuk­luktan ve bilinçsiz halinden kurtulabili­yordu) tam yeni­den uykuya dalacakken kaldırı­lıyordu.

(9) Amastris’ten, anne­siyle aynı is­mi taşıyan bir kızı ile Klearkhos ve Oksathres adlı üç çocuğu oldu. Öl­mek üze­reyken her şeyin yönetimini ve diğer başkalarıyla birlikte halen küçük olan çocukla­rının velayetini karısı Amastris’e bıraktı. Elli beş yıl yaşadı ve yaklaşık otuz yıl iktidarda kaldı. Son derece ılımlı biri ol­duğundan ve ka­rakterinden ötürü ‘iyi’ lakabını taşıdığı; ayrıca ölü­münden sonra, hakimiyeti altındaki insanları derin bir üzüntü ve kedere boğ­du­ğu rivayet edilir. (10) Gene de hiçbir şey sekteye uğramadı ve kendisinin yaşamdan ayrılmasından sonra bile kentin gelişimi devam etti; zira Antigonos hem Dionysios’un çocuklarıyla hem de vatandaşlarla özenli bir şekilde ilgileniyordu. Fakat Anti­go­nos’un kendisini ilgi­lendi­ren diğer meselelere yönel­me­sin­den sonra, Lysi­ma­khos yeniden Herak­leia civarındaki iş­lerle ve Amastris’in ço­cuklarıyla ala­kadar oldu ve hat­ta dul kraliçeyi karısı yaptı. Evli­liğinin başından itibaren Amas­tris’e fazlasıyla düşkündü; ancak olaylar onu gerekli kı­lınca, kraliçeyi He­rak­leia’da bıraktı, ken­disi ise ivedilik arz eden iş­leriyle ilgilenmek üzere yola koyuldu. Lysimakhos kendi­sini rahatsız eden tehlike­lerin bü­yük kısmını ya­tıştırdık­tan kısa süre sonra, Amastris’i Sardeis’e çağırdı ve kraliçeye aynı dere­cede düşkünlük göster­di. Ama sonraları Ptole­mai­os Phil­adelphos’un Arsinoe adlı kızı­na karşı da benzer arzu duyma­sı, Amastris’in kendisinden bo­şan­ma­sına neden oldu. Amastris, Lysima­khos’u terk et­tikten sonra Herak­leia’nın kontrolünü ele geçirdi. Kente geri dönünce onu tekrar ayağa kaldırdı ve synoikismos ile Amastris’i kurdu.

V

Amastris’in oğullarından Klearkhos yetişkin bir erkek olduktan sonra kenti yönetti ve bazen başkalarıyla ittifak kurarak bazen de kendisine saldıranlara karşı birçok savaşla kendini kanıtladı. Bu çar­pışmalardan birinde Getai’lara kar­şı Lysimakhos ile be­raber sefer düzenlerken onun­la birlikte esir düştü ve Lysima­khos’un tutsaklıktan kurtul­masının ar­dından, kısa süre sonra onun yardımıyla kendisi de serbest bırakıldı. (2) Bu Klearkhos annesinin ar­dından karde­şiy­le birlikte, kentin yönetimini üst­lenince, egemenlikleri altın­daki halka karşı babalarından çok daha gaddar ve daha az yardımsever­liğe sahip olduklarını ka­nıtladılar. Kanun dışı davranış­la­rının yanı sıra son derece ca­nice bir iş yaptılar; zira an­neleri Amastris, kendi­lerine karşı bü­yük bir suç işlememiş olmasına karşın, korkunç hile ve kötü­lükle bir geminin gü­vertesindey­ken onu denizde boğdurttular.

VI

Bu sebepten ötürü ve daha önce birçok kez sözü edildiği üzere Lysi­makhos’un (Makedonya’nın kralıydı) Arsinoe ile olan ilişkisi Amastris’in kendisini terk etmesine neden olmuştu. Gene de kraliçeye karşı eskiden taşıdığı arzudan ötürü öf­keye kapılıp, bu tiksindirici ve acımasız dav­ranışa katlan­mak istemedi. Kendi­sinin ailevi düşüncesini çok dikkatli bir şekilde gizli tuttu. Klearkhos’a ve çevresinde­kilere karşı eski dost­luğunu aynı şe­kilde devam ettirdi. Kimseye hissettirme­den giriştiği bir­çok hilelerin ve planların sayesinde (zira niyetini gizlemek konu­sunda insanların en beceriklisi olduğu söylenir) sanki bu duru­mu onaylayan­larla aynı fikir­deymiş gibi Herakleia’ya yanlarına geldi. Klearkhos’un çevresindekilere baba şefkatini yan­sıtan maskesini atıp, ana katillerini öldürdü. Önce Klearkhos’a daha sonra da Oksathres’e annelerini öldür­menin cezasını ödetti. Kenti öngörüsüyle düzenledi, tiranların toplamış oldukları hazinelerin büyük bir kısmını ganimet olarak yanında götür­dü. Vatandaşla­rın ise arzu ettikleri demokrasiyi hiçbir şeyden korkma­dan kur­malarına izin verdi, ardından kendi krallığına doğru yola çıktı.

VII

Lysimakhos ise, Herakleia’yı kendi hakimiyeti altına aldıktan sonra, iyi taraflarından dolayı birçok bakımdan övdüğü Amas­tris’i de ele geçirdi. Kentin konumuna ve yönetim biçi­mine hayran kaldı, bu şekilde kentin büyüklüğü, önemi ve gücü artırılmıştı. Herak­leia’ya ise, özel onur pa­yesi ver­mesine rağ­men övgülerin çoğu Tieion ve Amastris’i kap­sadı, ki o kenti kraliçe kendi ismine izafe­ten bir araya getirerek kur­muştu. (2) Ancak bu şeyleri söylediği için Arsi­noe’nin övü­len yerlerin hakimi ol­mak sevdasına düşme­sine neden oldu: kraliçe arzu­ladığı şeylerin ken­di­sine bahşe­dilmesini istedi. Lysimakhos başlangıçta bu armağanı ge­re­ğinden çok büyük bularak reddetti; ama Arsinoe zamanla ısrarlarına de­vam edince kabul etti. Zira akıllı Arsinoe bu is­teğinden vazgeçmediği ve artık yaşlılık Lysi­makhos’u yu­muşattığı için kraliçeye izin verdi. (3) Bu şekilde Herak­leia’nın kont­rolünü ele geçirmiş olan Arsinoe, kendi­sine karşı iyi niyetler besleyen, aslında yasal çözümlemelerinde yete­neklilik ve kesinlik bakımından acımasız ve korkunç bir adam olan Ky­meli He­rakleides’i oraya gönderdi. Heraklei­des, Herak­leia’ya geldik­ten son­ra kentin meseleleriyle tam anlamıyla çok sert şekilde ilgilendi ve birçok­larını suçlamalarla itham ede­rek vatandaş­ların büyük bölümünü, onların da­ha önce­den bir dereceye kadar tezahür et­miş olan gö­nenç­le­rini tek­rar kaybettirecek şekilde cezalan­dırdı.

VIII

Lysimakhos, Arsinoe’in kışkırtmasıyla çocuklarının en bü­yüğü ve en er­demlisi Agathokles’i (kendisinin bir önceki ev­liliğinden olma çocu­ğuydu) başlangıçta fark ettirmeden zehirle orta­dan kaldırmayı denedi; ama onun ön­görüsü sayesinde bu duru­mun farkına varıp zehri kusma­sının ardından, son derece müna­sebetsiz bir fik­re yöneldi; Agathokles’i uydurma bir suçla itham edip hapse attıktan sonra, başının vu­rulmasını emretti. Arsinoe’nin kardeşi Pto­le­maios da, yakın akrabası tarafından işlenen cinayetle lekenmiş oldu; zaten Ptolemaios anla­şıl­ması son derece zor bir insan olması ve per­vasızlığı nedeniyle “κεραυ­νός” şim­şek lakabını taşıyordu. (2) Lysimakhos, Agathokles’i bu şe­kilde öldür­düğü için, haklı olarak kendisine bağlı olanların nefretini kazandı. Se­leukos bu olanları sorup so­ruşturarak öğrenince ve hali ha­zırda Lysi­makhos’un yöneti­mine karşı kentler ayaklanmışken, krallığına son ver­menin kolay oldu­ğunu düşünerek, ona karşı savaşa girişti. Ly­si­makhos savaşta bir mızrakla vurularak öldü; bu mızrağı fırlatan kişi, Seleu­kos’un saflarında savaşan Malakon adlı bir Herakleialıydı. Lysi­ma­khos’­un ölümünden sonra ise, krallığı Se­leu­kos’un im­para­torlu­ğuy­la birleşip onun bir par­çası oldu.

Memnon tarihinin on ikinci kitabı burada son bulur.

{ON ÜÇÜNCÜ VE ON DÖRDÜNCÜ KİTAPTAN}

IX

On üçüncü kitapta [Memnon], Herakleialıların Lysimakhos’­un katle­dildiğini ve bu cinayetin Herakleialı biri tara­fından nasıl iş­lendiğini öğ­renme­lerinden sonra kendile­rine olan güven­lerini geri kazandıkla­rını ve bağımsızlık­larını elde etmek yö­nünde cesurca dav­randıklarını anlatır. Zira özgürlükleri seksen dört yıl önce kendi aralarından çıkan tiranlar ve onlar­dan sonra da Lysi­makhos tarafından ellerinden alınmıştı. (2) Bu yüzden onun tarafından bağımsızlığın ken­dilerine geri verilmesi koşu­luyla, ondan sadece herhangi bir kö­tülük­ten zarar görmeksizin değil; bi­lakis yol­culuk için ge­rekli görkemli armağanlarla birlikte kenti terk etme­sini iste­mek için ilk olarak Herak­leides’e gittiler. (3) Yal­nız onu ikna ede­mediler; fakat aynı zamanda öfkeye kapılarak iç­le­rinden bazılarını cezalandırmak için gönderdiğini gördüler; bu yüz­den va­tandaşlar garnizon komutanlarıyla onlara vatandaşlık hak­kı dağı­tılacağı ve daha önceden alamadıkları ücretleri de ala­cak­ları husu­sunda anlaş­maya vara­rak Herakleides’i yakaladılar ve bir süreli­ğine hapse attılar.

Ar­dından hiçbir korku duymadan akropolis’in surla­rını te­mellerine kadar yıktılar ve Phokritos’u kentin yöne­ticisi ola­rak seçtikten sonra, Seleukos’a elçi heyeti gönder­diler.

X

Bithynialıların hükümdarı Zipoites, önceleri Lysimakhos, da­ha sonra­ları ise, Seleukos nedeniyle Herakleialılara karşı düş­manca bir tutuma sahip olduğundan (zira her ikisine de aynı derecede düşmanlık besliyor­du), on­ların topraklarına ani bir saldırı düzenleyip kötü işler gerçekleş­tirdi. Ancak yalnız kendi ordusu yaptıkları kötülüklerin aynısına kat­lanmakla kal­madı, aynı zamanda onlar da yaptıkları şeyler kadar çok acı çekti­ler.

XI

Bu sırada Seleukos, yöneticisi Aphrodisios’u Phrygia kentle­rine ve Pon­tos’un üst kısımlarına doğru gönderir. Aphrodisios, görev­lerini başarıyla tamamlamak istiyordu ve memnuniyetle diğer kentlere onurlar bahşet­ti, Herakleial­ı­ları ise Seleukos’un iş­lerine karşı iyi niyete sahip olma­dık­ları gerekçesiyle suçladı. Aphrodisios tarafından Herak­leialılara kar­şı doldurulmuş olan Seleukos, kendisiyle görüşmeye gelmiş olan elçileri tehditlerle dolu sözleriyle hor gördü ve onları hayretler içinde bı­raktı; ancak Khamaileon adlı bir elçi bu tehditlerden kork­mayıp, “Ey Seleu­kos!, Herakles karron’dur” dedi, (karron sözcüğü ise, Dor diya­lektinde ‘daha güçlü’ anlamındadır). Bunun üze­rine Seleu­kos toplantıyı kesti; zi­ra öfkeliydi ve onlara sırtını döndü. Elçiler için ne eve geri dönmek ne de orada biraz daha kalmak avantajlı gö­ründü. (2) Herakleialılar bu şey­leri sorup soruşturarak öğre­nince, gerekli -savaş- hazırlık­ları yaptı­lar ve ayrıca hem Pon­tos kralı Mithradates’e hem de Byzantionlulara ve Kalkhe­donlulara elçiler göndererek kendilerine müt­tefikler top­la­dı­lar. (3) O za­man Herak­leia’dan sürgüne gönde­rilenlerin ara­sından Nymphis, kendi­si bir başlangıç yapıp, geride kalanları kent­lerine geri dön­meye teşvik ederek; eğer kendilerinin aile­leri­nin ellerinden alınmış olan mal/ mülkle­rinin onlara bıra­kıl­ması için sorun yaratmayacaklarını göste­rir­lerse, bu duru­mun ga­yet kolay olduğunu sergileyince, diğer sürgünleri ko­lay­lıkla ikna etti ve önceden tahmin edildiği üze­re geri dön­meye ka­rar verdiler. Sürgünden geri dönmüş olan­ları, kent kabul edince aynı derecede sevinç ve memnuniyetle va­tanlarına geldiler, kentte halk sür­günleri dostane şekilde karşıla­dıktan sonra, onların gerekli ihtiyaçlarını tamamla­mak için hiçbir şeyi eksik bırak­madılar.

Ve Herakleialı sür­günler ortak tarzda alınmış bir kararla, eski geleneksel asaletle­rine ve vatandaşlık haklarına kavuştular.

XII

Seleukos ise Lysimakhos’a karşı kazandığı başarılarla heyecana kapı­lıp, Makedonya’ya varmak için yürüyüşe geçti. Zira va­tan özlemi çeken kral, memleketinden İsken­der’le birlikte se­fere çıkmıştı. Artık epey yaş­lanmış olduğundan, Asya’nın yö­neti­mini oğlu Antiokhos’a bı­rak­mayı ve yaşamının geri kala­nını orada tamamlamayı düşünü­yordu. (2) Ptolemai­os Kerau­nos ise, Lysimakhos’un krallığının Seleukos tarafından ele ge­çirilmesin­den sonra, Seleukos’a refakat etti. Kendi­sine bir tut­sak gibi bakılmamasının yanı sıra, bir kral çocuğu olarak hem onura hem de tak­dire layık bir şekilde her ihtiyacı karşı­landı. Ayrıca sadece vaatlerle gu­rura kapılmakla kal­madı, Seleu­kos kendi­sine; eğer babası ölürse onu Mısır’a, babasına ait krallığın başına geçeceğini ileri sürdü. (3) Ancak [Seleu­kos’un] kendi­sine böylesine ilgi göstermesine karşın, bü­tün bu iyilikler [Ke­rau­nos’un] kötü karakterini düzelt­meye yetmedi. Nitekim bir suikast düzen­ledi, kendisine bu kadar yar­dım eden adamı [Se­leu­kos’u] ani­den saldırarak öldürdü ve atına atla­yıp Lysi­ma­kheia’ya ka­ç­tı. Orada başına bir taç taktıktan sonra gör­kem­li mu­hafızın eşliğinde or­duya gitti; daha önceleri Seleu­kos’a bağ­lı olan askerler baskı yoluyla onu kabul edip kral ilan ettiler.

XIII

Demetrios’un oğlu Antigonos ise, meydana gelmiş olan şey­leri öğren­dikten sonra, Ptolemaios’un planla­rını bir an evvel bozmak için kara ve deniz kuvvetleriyle Makedonya üze­rine yürüdü. Lysimakhos’un gemi­lerine sahip olan Ptole­maios ise donanmasını topladı ve (Antigonos’a) karşı sa­vaşmak için harekete geçti. (2) Bu donanmaya Herak­leia’dan da bazı gemiler gönderilmişti. Bunların arasın­da altı sıra kürekli, beş sı­ra kü­rekli savaş gemileri ve taşımacılık için kullanılan güvertesiz tekne­le­rin yanı sıra hayranlık uyandırıcı büyük­lü­ğe ve güzel­liğe sahip olması ne­deniyle aslan-taşıyan olarak adlandırı­lan sekiz kürekli bir gemi de vardı. Zira, bu geminin her bir kürek sıra­sında yüz kürekçi bulunu­yordu; öyle ki bir kanatta toplam sekiz yüz, her iki kanatta bin altı yüz kü­rekçi vardı. Geminin güvertesinde ise, savaşmak için bin iki yüz as­ker konuşlan­mış olup, iki dümenci yer almaktaydı.

(3) Bunun üzerine çar­pış­malar sırasında, Ptolemaios, Antigonos’un donan­ma­sı­na üstün ge­lerek zaferi kazandı. Herakleia’dan gönderilmiş olan gemi­ler de, diğerle­rinden daha cesurca çarpış­­tıkları için ödüle layık görüldü­ler. Herakleialıların savaş gemilerinin arasından ise, sekiz kürekli aslan-taşıyan ödülü aldı. Antigonos bu seferde kötü bir şekilde yenildiği için, Boiotia’ya çe­kildi. Ptolemaios ise, Makedonya’ya geçti ve bölgenin yönetimini kesin bir şe­kilde kontrolü altına aldı.

XIV

[Ptolemaios] hemen ardından, özellikle akrabalarına karşı uyum­suz bir insan olduğunu açığa vururcasına, (bu Mısırlı­lar arasında bir gelenek­tir) kız kardeşi Arsinoe ile evlendi; hatta Lysima­khos’un Arsinoe’den olma çocuklarını öldü­rdü. Arsi­noe’nin çocuklarından kurtulduktan kısa süre sonra kraliçeyi de krallığından sürdü. Bu arada Ptolemaios, Galat­ların bir kolu kıtlık nedeniyle vatanlarından göç edip Makedonya’yı iş­gal edinceye ve kendisiyle savaşıncaya kadar, iki yıl süresince bir­çok ve yasadışı işler yaptığından olsa gerek, yaşamı zalimliği­ne yakışır bir şekilde vücudunun Galatlar tarafından lime lime edilmesiyle son buldu. Zira savaş sırasında bir fili sürüyordu ve hayvan yaralanıp onu sırtından atınca canlı olarak ele geçirilmişti. Böylelikle Ptolemaios’a deniz sava­şında yenil­miş olan De­met­rios’un oğlu Antigonos, Makedo­nya’nın yö­netimini ele geçirir.

XV

Bu arada Seleukos’un oğlu Antiokhos birçok savaşla her ne kadar ne tam anlamıyla ne de bütünüyle olmasa da babası­nın krallığının büyük bir bölümünü ele geçirince, generali Pat­rokles’i emrine verdiği tam do­na­nımlı birliklerle Tauros Dağ­ları’nın arka kısımlarına doğru gönderdi. Patrokles ise, soyu Aspendoslu bir aileye dayanan Hermo­genes’i ata­dı ve o da He­rakleia’yı ve diğer kentleri ele geçirmek için hare­kete geçti. Hermogenes, Herakleialıların kendisine elçiler göndermesinin ardından onlarla bir dostluk anlaşması imza­ladı ve yöreyi terk etti ve güzergahını değiştirerek Phrygia içinden Bithynia üze­rine yürüdü. Ancak Bithynia­lılar tarafın­dan pusuya düşürü­lünce, her ne kadar düşmanlarına karşı cesurca manevralar sergilemişse de hem kendisi hem de ordusu kılıçtan geçirildi.

XVI

Bu olayların sonucunda Antiokhos’un, Bithynialılara karşı se­fere çık­mak için hazırlandığını öğrenince, kral Nikomedes ken­disiyle müttefik olmaya davet etmeleri için Herakleia’ya elçi­lerini gönde­rdi. Onlara ben­zer kritik zamanlarda ve ihti­yaç hal­lerinde karşılığını vermeye söz ve­rince, kolayca an­laşma sağlandı. Bu sırada Herak­leialılar önemli mik­tarda para sarf ederek hem Kieros ve Tion hem de Thynia toprak­larını yeni­den elde ettiler: ancak Amastris’i ise, (zira o kent de diğer kent­ler­le birlikte kendilerinden alınmış­tı) hem sa­vaş hem de para yoluyla iste­miş olmalarına karşın o zamana kadar kenti ele geçirmeyi başarama­dılar. Zi­ra kenti elin­de tutan Eumenes, anlamsız bir öfkeye kapıldığın­dan He­rak­leialılara kenti para karşılığı vermektense, Amastris’i Mithra­dates’in oğ­lu Ariobar­zanes’e hediye olarak teslim etmeyi tercih etti.

XVII

Bu sırada Herakleialılar ile Trakya’daki Thynia’nın yöneti­cisi olan Bi­thynialı Zipoites arasında savaş çıktı. Bu savaşta He­rakleialıların bir­çoğu asilce çarpışırlarken kı­lıçtan geçi­rildi­ler. Ve Zipoites güçle galip geldi; ancak, müttefik güçler He­rakleialılara yardıma gelince, [Zipoi­tes] ka­çarak kazandığı za­ferin itibarını zedelemiş oldu. Yenilmiş olma­la­rına karşın Herak­leialılar kendilerine ait ölüleri korku­suzca geri alarak, yaktı­lar; ardından savaş için gerekli olan her şeyi yerine getir­dikten son­ra, ölülerin kemiklerini kente getirip, (kentleri için canlarını vermiş bu) en iyi insanların cenaze töreninde, gör­kemli bir şekilde son görevlerini ifa ettiler.

XVIII

Hemen hemen aynı zamanlarda Seleukos’un oğlu Antiokhos ile Demet­rios’un oğlu Antigonos, büyük ordularla birbir­lerine karşı durunca sa­vaş kızıştı ve uzun süre devam etti. Bithynia’nın kralı Nikomedes, An­ti­gonos’un müttefiki olarak savaştı. Diğer birçoğu ise, Antiokhos’a müt­tefik olarak çar­pıştılar. Bu yüzden Antiokhos, Antigonos ile savaştık­tan son­ra Nikomedes’e savaş ilan etti. Nikomedes ise birçok yer­den güç­ler topladı. Herakleialılarla ittifak yapmak için elçi­ler yollayınca da, on üç triereis’i (üç sıra kürekli savaş gemisi) müttefikleri olarak yanına aldı ve Antiokhos’un donanmasına karşı durdu. Do­nanmalar bir süre birbir­leri karşısında savaş düzeninde beklemiş olma­larına karşın, her iki ta­raf da çarpışmaya baş­lamadı ve hiçbir şey başaramadan geri çekildiler.

XIX

Galatlar Byzantion’a geldikleri ve kentin teritoryumunun büyük bir kıs­mını yağmaladıkları zaman, Byzantion’da sa­vaştan bunalmış olanlar yardım talebinde bulunmak için müttefiklerine elçilerini gönderdiler. Ve bütün müttefikler güçleri ölçüsünde yardımda bulundular; Herakleialı­lar ise, (zira elçi heyeti bu kadar talep etmişti) dört bin altın verdiler. (2) Bundan kısa süre sonra ise, Nikomedes Byzantionlulara saldıran Ga­latlarla anlaşma yaptı ve sık sık onları Asya’ya ge­çirmek için teşebbüste bulunup Byzantionluların bu işe izin vermemeleri yüzünden birçok kez başarısız olunca, onları karşı tarafa geçirmek için birtakım koşullar hazır­ladı. Bu an­laşma koşulları uyarınca: Barbarların Niko­medes’i ve onun soyundan gelen kimseleri daima dost olarak des­teklemesi ve ken­dilerine farklı yerlerden elçiler gönderildiği zaman Niko­medes’in izni olmaksızın hiç kim­seyle müttefik olmamaları; ancak Nikomedes’in dost­larıyla dost olmaları, düşmanlarıyla ise, dost olmamaları, ayrıca Byzan­ti­onlular ile eğer bir yerde de gerekli olursa Tios, Herakleia, Khalke­don ve Kieroslularla ve ayrıca birtakım başka etnik grupla­rın yö­netici­leriyle müttefik olmaları sağlanmıştır. (3) Bu anlaşma koşulları üzerine Niko­medes büyük miktarda Galatı Asya’ya geçirdi. Galatların yönetimde bulunan önde gelen li­derleri­n sayısı on yedi idi ve bunların arasından en önemli­le­ri ve başta gelenleri Leonnorios ve Luturios’tu. (4) Bundan baş­ka, başlangıçta Ga­latların Asya’ya geçişi ve iler­lemeleri­nin buralar­da ikamet eden insanlar için sorun çıkaraca­ğı dü­şü­nüldü; fakat bu işin so­nunda onların yararına olduğu ortaya çıktı. Zira krallar kentlerdeki de­mokratik rejimi hızlı bir şekilde kaldırmaya çalıştıkları zaman, kent­lere baskı uygulayanları uzaklaştıran Galatlar daha ziyade demokrasiyi güvence al­tına almış oldular. (5) Nikomedes ise, Galatları silahlandır­dık­tan sonra, kendi­sine Herakleia’dan katılan müttefiklerin yardı­mıyla hem ülkesinin hakimi oldu hem de orada ikamet edenleri kılıçtan geçir­di. Ga­nimetin bir bölümü de kendileriyle Galatların arasında payla­şıldı. Ar­dından yeniden ülkenin büyük bir kıs­mında ilerleyen Galatlar iç ke­sim­le­re çekildiler ve şimdilerde Galatia olarak ad­landırılan yeri seçerek ken­dile­rine ayırdı­lar. Burayı üç kısma ayırıp, Trokmoi, Tolisto­bogioi ve Tekto­sages olarak adlan­dırılan kabileleriyle yer­leştiler. Ankyra kenti Trok­moi; Tabia’yı=Tavion kenti To­listobo­goi; Pessinus kenti ise, Tek­to­sages kavmi tarafından kuruldular.

XX

Nikomedes ise, artık ihtişamlı bir refaha erişmiş oldu­ğundan, Asta­kos’un karşısında kendisiyle aynı ismi taşıyan bir kent inşa etti. Asta­kos ismi bir kehanete göre ortaya atıldığı zaman, Thebai’de aslen Spar­talıların soyundan olduğu söylenenlerin arasından soylu ve yüksek fikirli bir insan olan Astakos’u çağırdı ve Megaralıların kolonistleri Asta­kos’u on yedinci Olimpiyat’ın başlarında kurdular. Kent kom­şuları tarafından birçok çarpışmalarla gücünü kay­b­edip, savaşlarla sık sık yıpratılınca, Dydalses Bithynialı­ların hakimiyken, Atinalıların Me­garalıların ya­nı­na Asta­kos’a kolonistler göndermelerinin ardından, [kent] hem kötü ta­lihine bir son verdi hem de büyük bir ün ve güç elde etti. (2) Dydalses’un ölümünden sonra, Boteiras başa geçti ve yet­miş altı yıl yaşadı. Ondan sonra, yerine oğlu Bas geldi. Bas, gerçekten savaşa çok iyi bir şekil­de hazırlanmış olmasına karşın İskender’in generali Kalas’ı yendi ve Make­do­nyalıları Bithynia’dan uzak tutmayı başardı. Yetmiş bir yıl yaşadı ve elli bir yıl boyunca hüküm sürdü. (3) Ondan sonra, krallığın halefi ola­rak yerine geçen oğlu Zipoi­tes savaşlarda parlak başarılar gösterdi. Ly­simakhos’un gene­ral­lerinden birini öldürüp, diğerini ise, krallı­ğının sı­nırların­dan çok uzaklara kadar kovaladı. Önce Makedo­nyalıların kralı Lysimakhos’u, ardından da As­ya’nın kralı Seleukos’un oğlu Antiokhos’u yendikten sonra, Lyperos Dağı’nın yama­cında bir kent kurdu ve onu kendi ismiyle adlandırdı. Zipoi­tes yetmiş altı yıl yaşadı ve kırk sekiz yıl hüküm sürdükten sonra, ardında dört çocuk bıraktı. Onu çocuklarının arasından en büyüğü Nikomedes takip etti. Kardeşlerine karşı bir ağa­bey değil de bir cellat oldu. Gene de [Nikomedes] özellikle Ga­lat­ların Asya’ya geçirilmesini sağlayarak Bithynia Krallı­ğı’nı güçlendirdi ve da­ha önce de işaret edildiği gibi, kendi­sinin is­mini taşıyan bir kent kurdu.

XXI

Kısa süre sonra Byzantionlular ile Kalatisliler (bunlar ise, Herakleialı­ların kolonistleriydiler) ile Istroslular arasında savaş başladı. Bir ti­ca­ret mer­kezi olan Tomis, Kalatislilere sınırdı ve burayı Kalatisliler te­kel­lerine geçirmeyi düşünü­yorlardı.

Bunun üzerine her iki taraf da ­Herakleialılara askeri yardım için elçiler gönderdiler. Herakleialılar ise, her iki tarafa da askeri yardımda bulunmadılar. Her ikisine de ateşkesi sağ­la­mak için arabulucu adamlar yolladılar. Ne var ki, o zaman ha­kemler başarısız oldular. Kalatis’in sakinleri düş­manlarının ta­rafından birçok acılara maruz bırakılıp; ancak bu savaştan al­mış olduk­ları yaraları he­men hemen bir daha kendilerinin sar­maya muktedir olamadıkları bir za­manda barışa razı oldu­lar.

XXII

Bu olaydan çok uzun zaman geçmemişken, Bithynialıların kralı Niko­medes, kendisinin bir önceki evliliğinden olma oğ­lu Zeї­las’ın, üvey an­nesi Etazeta’nın komplolarıyla sür­güne gönderilip, Armenialıların kra­lının yanına sığınmasının ar­dından, kendi­siyle ikinci karısı Etazeta’dan olma çocuk­larını, ölümünden kısa süre önce varisleri olarak ilan etti. Fakat on­lar hala çok gençtiler. Bu yüzden [çocuklarının] muhafızları olarak ise, Ptolemaios’u, Antigonos’u ve Byzantion, Herakleia ile Kios halklarını tayin etti. (2) Fakat Zeїlas Galatların gözü­pek Tolistobogoi kavmiyle takviye ettiği güçleriyle birlikte, kral­lığı talep etmek için sür­günden geri döndü. Bithy­nialılar ise, krallığı Nikomedes’in çocuk­ları için muhafaza etmek iste­dik­lerinden, çocukların anne­sini [Etazeta’yı] Ni­kome­des’in erkek kardeşiyle evlendirdi­ler. Ardından, yu­ka­rıda sözü edil­miş olan muhafız­lardan elde ettikleri or­duyla Zeї­las’a karşı koyma­ya cüret ettiler; birçok muhare­be ve talihsizlikler yü­zünden so­nunda her iki taraf da barışa memnuniyetle razı oldu. Çarpış­malarda en iyi şekilde savaşan Herakleialılar, aynı za­manda anlaşma­lar sı­ra­sında da yarar sağ­ladılar. Bu yüzden Ga­latlar Herak­leia’yı düş­man olarak görüp Kalles Ir­mağı’na ka­darki toprak­larını istila ettiler ve bü­yük miktarda yağma elde ettik­ten sonra, evlerine geri döndüler.

XXIII

Byzantionluları ise, Antiokhos’a karşı savaşırken, Herakleialılar kırk triereis ile desteklediler ve savaşın karşı­lıklı tehdit­lerden öteye geç­me­mesini sağladılar.

XXIV

Çok geçmeden Galatlarla anlaşmazlık halindeyken Ariobar­zanes’in za­mansız ölümü üzerine, krallık henüz çocuk olan Mithradates’e kaldı. Bu yüzden Galatlar çocuğu ciddiye al­ma­yıp, onun krallığını harap ettiler.

Bu durum Mithra­da­tes’in uyruklarını felakete sürükleyince, onlar He­rakleialılar tara­fından Amisos’a gönderilen hububat sayesinde kur­tarıl­dılar. Zira Herakleia’dan Mithradates’in uyrukları için tahılın [de­niz yo­luyla] taşınması ve ihtiyacın gideril­mesi ko­laydı. Bu yüzden Galatlar tek­rar Herakleia’ya bir sefer düzen­lediler ve Herakleialılar kendilerine elçilerini gönde­rinceye değin, kentin teritoryumunun altını üstüne ge­tir­diler. Tarih­çi Nymphis elçi heyetinin başındaydı ve bir bütün ola­rak Ga­lat ordusuna beş bin altın ve her bir lider için ise, iki yüz al­tın vere­rek onları kentin topraklarından çekilmeye ikna etti.

XXV

Mısır’ın kralı Ptolemaios ise, yüksek bir refah seviyesine ulaştıktan son­ra, son derece görkemli armağanlarla kentlerin euergetesliğini yap­tı. Herakleialılara beş yüz artaba buğday gönderdi ve onlar için kentin akropolis’inde Prokonnesos mer­merinden bir Herakles Ta­pı­nağı inşa et­ti. (2) Tarihçi eserini buraya kadar getirdikten sonra, konu dışına çıka­rak Romalıla­rın egemenliğini izah eder: Hangi soydan geldiler, ne şekil­de İtal­ya’ya yerleştiler, hem Roma’nın kuruluşundan önce hem de ku­rul­masından sonra neler olduğunu anlatır. Romalılar ara­sından yöne­ticilik yapmış olanları birbiri ardına sıralar. Han­gi düşmanlara karşı savaştık­larını, krallarının atamasını, mo­nar­khia’dan consul’lüğe geçişi, Romalı­ların nasıl Galatların ta­ra­fından bozguna uğratıldıklarını ve eğer Camil­lus kentin yar­dı­mına gelip kurtarma­saydı kentin nasıl ele geçirile­ceğini açık­lar. (3) Ardından İskender Asya’ya geçerken; “eğer yönet­mek isti­yor­larsa ya güçlü olmala­rını, ya da daha güçlü olanlara boyun eğme­lerini” yazdıktan sonra, Romalılar ona yeteri mik­tarda talanta’dan altın bir çelenk gönderdiler: Ayrıca Romalı­lar Tarentumlulara ve on­larla müttefik olan Epeiros kralı Pyrrhos’a karşı savaştılar ve her iki ta­raf da endişe verici du­ruma düşüp kötü bir şekil­de düşmanla­rından ayrıldık­tan son­ra, Tarentumluları boyunduruk altına al­dı­lar, Pyrr­hos’u ise, İtal­ya’dan kovdular. (4) Daha sonra Romalı­lar ile Kar­ta­calı­ların ve Hanni­bal’in savaşlarına geçilmiştir; ayrıca Sci­pio ile Iberialılara ve di­ğer lider­lere karşı başarılar elde edil­miştir. Ibe­rialıların yanında oy çokluğuyla kral olması kararlaştı­rılan Sci­pio bu unvanı reddetmiş­tir. Hanni­bal savaş­ta ye­nil­dikten sonra nasıl kaçmıştır ve Romalı­lar nasıl Ionia tarafına geç­ mişlerdir ve Philip­pos’un oğlu Perseus Ma­kedonya­lıların yönetimini eli­ne ge­çirdik­ten son­ra, kendi baba­sının Romalı­larla yap­mış olduğu an­laş­maları aceleci bir şekilde yürürlükten kaldı­rınca savaşı nasıl kaybet­miştir ve Paulus ta­rafından kendisine karşı bir zafer anıtı dikilmiştir;

Bunlara mü­teakiben Syria’nın, Komma­ge­ne’nin ve Iu­daia’nın kralı An­ti­okhos’u (’a karşı) iki savaşla yen­dik­ten sonra, Avrupa’dan na­sıl atmış­lardır [sırasıyla anlatılır]. Bunun üzerine tarihçi bura­dan itibaren Ro­ma’nın hakimiye­tine kadarki olayları nakleder.

XXVI

Tarihçi Romalıların egemenliğini kaleme aldığı anlatısını kal­dığı yer­den şöyle devam ettirir: Asya’ya geçmelerinden sonra, Herak­leialılar Roma­lıların generallerine elçiler gön­derince, memnuni­yetle huzura kabul edildiler ve mesajı se­vecenlikle karşıladılar, Publius Aemilius ise, onlara bir mektup gönderdi. Bu mektupta kendilerine karşı Senatus’un dost­luğunu ve hiç­bir şeyin eksik kalmaması için onların ihtiyaç duyabile­cekleri her çeşit diğer ilgi ve alakanın kendi­lerine gösterileceğine dair söz veriliyordu. Herak­leialılar bu­na müteakiben Romalılar adına Li­bya’yı fethet­miş olan Cor­ne­lius Scipio’ya daha önceden muta­bık ka­lın­mış olan dost­luk anlaşmasını onaylatmak amacıyla bir elçi heyeti gön­de­r­di­ler. (2) Bu olayların ardından, kral Anti­okhos’­un Romalılara karşı olan düşmanlı­ğını dost­luğa çevirme­sini daha uygun bulduklarından Sci­pio’ya yeniden elçiler gön­der­diler. Hatta bu yönde bir kararname dahi yayımladı­lar. Cor­nelius Scipio ise, Herakleialılara cevap verirken, şöy­le yaz­dı: “Romalıla­rın generali ve consul’ü Scipio, Herakleialıların mec­lisine ve halkına selam eder”: bu mektupta Herakleialılara olan iyi niyetini onayladı; Romalılar da An­tiokhos’a karşı sa­vaşı durdurma ko­nusun­daki isteklerini bil­dirdiler. Buna ben­zer bir yanıtı, Pub­lius Cor­ne­lius Scipio’­nun kardeşi ve donan­ma komutanı Lucius da, elçilik ama­cıyla gelen Herakleialılara verdi. (3) Fakat kısa süre sonra, Ro­malılar ile Antio­khos ara­sında savaş yeniden başladı ve Antiokhos’un kesin bir şekilde bozguna uğratılmasının ardından, düşmanlık ağır an­laşma şart­larıyla son buldu. Böylelikle onu bütün Asya’dan mah­rum bıraktılar. Ona Kommage­ne ve Iudaia’nın yönetimini bırakıp, savaş donanımı olan fillerini ve gemi­lerinin bir kısmını elin­den aldılar. (4) Herak­leialıların kenti bu Roma generallerin­den başka onların ardılları ola­rak gönder­dikleri komutanlara da aynı mesajları veren elçiler yolla­dı­lar ve benzer iyi niyet­lerle ve ince­liklerle karşılandı­lar ve sonunda Romalılar ile He­rakleialılar ara­sında birbirleriyle sadece dost ve müttefik olmayı değil; aynı zamanda hem başkalarına karşı savaşırken hem de başkaları karşı­sında savunma yaparken her iki tarafın da birbirine yardım etmeyi ka­bul ettikleri bir anlaşma ger­çekleşti.

Ayrıca iki bronz levha üzerine de aynı an­laşma ko­şul­ları tıpkı ve bire bir kazındı: bunlardan biri Roma’­daki Ca­pi­tolium Tepe­si’ndeki Zeus’un (Iuppiter) tapınağı içine, di­ğe­ri ise, He­rak­leia’da bulunan Zeus’un tapınağı içine dikildi.

{ON BEŞİNCİ KİTAPTAN}

XXVII

Memnon, tarihinin on üçüncü ve on dördüncü kitaplarında bu şeyleri anlatıp on beşinci kitabına gelince, Bithynialı­ların cesaretli kralı Pru­sias’ın birçok işler başardıktan sonra, He­rakleialıların diğer kentleriyle birlikte gene onların kont­ro­lünde olan Kieros şehrini savaşla nasıl ele geçirdiğini ve kenti Kieros yerine nasıl Prusias olarak adlandırdığını açıklar. Ay­rıca Herakleialılara bağlı bir kent olan Tion’u da zapt eder. Böylelikle Herakleia’yı denizden denize kuşatmış oldu. (2) Bu kentler­den sonra şiddetli bir şekilde Herakleia’yı ab­luka altına aldı. Kuşatılan­ların arasından birçoğunu öldürdü; eğer Prusias bir merdivene tırma­nırken, mazgallı siperden atılmış olan bir taşla vurulup bacağı kırılma­mış ve bu kaza yüzünden kuşat­mayı kaldırmamış olsaydı, az kalsın kent egemenliği altına alınmış olabilirdi. Çünkü yaralanmış olan kral güç­lükle Bithy­nialılar tarafından sedye ile taşınarak, evine döndü; an­cak orada da uzun yıllar boyunca yaşamadı ve hem topal ola­rak hem de bu şekilde adlandırıla­rak yaşamı son buldu.

XXVIII

Henüz Romalıların Asya’ya geçmelerinden önce, Pontos’un üst kıs­mın­daki Galatlar denizde de tecrübe sahibi olmak ar­zu­suna kapıldıklarından Herakleia’yı ele geçirmek amacıyla teşeb­büse geçtiler. Bu işin zor olma­yacağını dü­şünüyor­lardı. Çünkü kent eski gücünden çok şey kaybet­miş­ti, ayrıca kü­çümsenerek bakılı­yordu. Dolayısıyla bütün güçleriyle kente karşı sefer düzenledik­lerinde, kent her şeyi önceden ha­zır­lamış ol­mak için, müttefiklerinin hiçbirini ihmal etme­yip; fakat her birinden ola­bildiğince çok yardım temin etti. (2) Gerçekten de kent kuşatıldı ve bu durum bir süre devam etti, sonunda gerekli şeylerin ihtiyacı Galat­ları birbirine düşürdü.

Zira bir Galat savaşçısı [her zaman için] tutkuyla sa­vaş için gerekli hazırlıkları yapmaktan ziyade, savaşta çar­pışmayı bil­miştir. Bu yüzden ihtiyaçlarını karşılamak, gerekli şeyleri toplamak üze­re ordugahı terk etmelerinin ardından, kenti savunanlar beklen­medik bir anda kentten çıkış hareketi yaparak Galatlara saldırınca hem ordu­gahı ele geçirdiler hem de birçok kişiyi öldürdüler ve hiçbir güçlük çek­meden kırsal araziye dağıl­mış olanları yakaladılar. Böylece Galat ordu­su­nun ancak üçte birinden azı Galatia’ya geri dönebildi. Bu ba­şa­rıdan dolayı (Herak­leialılar kentlerinin) tekrar eski gör­kemine ve refa­hına yükselmesi için umutlara sahip oldular.

XXIX

Romalılar Marsi, Paeligni ve Marrucini (bu halklar Lib­ya’nın [Af­ri­ka’nın] karşısında, Gades sınırlarında yaşarlar) ka­vimle­rine karşı sava­şırlarken Herakleialılar iki güverteli triereis ile müttefik olarak Roma­lılara yardıma gittiler ve sa­vaşın ka­zanılmasında gös­terdikleri yararlı­lık­larından ve yiğit­liklerin­den ötürü birçok öv­güye layık görülmele­rin­den sonra on bi­rinci yılda vatanlarına geri döndüler.

XXX

Bu olaylardan sonra, Pontos kralı Mithradates ile Romalılar arasında şiddetli bir savaş patlak verdi. Savaşın görünen nede­ni Kappadokia’nın ele geçirilmesiydi. Mithradates, hile ve ye­minlerle varılan anlaşmalarla yeğeni Arathes’i yakala­yıp, onu kendi eliyle öldürdükten sonra, Kappa­dokia’nın kontrolünü eline geçirdi. Genç Arathes, Mithradates’in kız kar­deşiyle Ariarathes’in oğluydu. (2) Mithradates çocukluğundan itibaren son derece acımasızdı. Krallığının yönetimi­ni on üç yaşınday­ken ele ge­çirdikten kısa süre sonra, babası­nın krallığın birlik­te yö­netil­mesi için kendisine emanet etmiş olduğu annesini hapse attırıp, zorla ve za­manla onu ortadan kaldırdı ve erkek kardeşini de öl­dürdü. Kafkasların ötesine kadarki bölgeleri ve Phasis Bölgesi sınırlarını genişletti ve (bu başarı­la­rından sonra) büyük bir gu­rura sahip oldu. Bu sebeplerden dolayı Ro­malılar Mithradates’in azminden, hırsından şüphelenerek ondan İs­kit krallarını tekrar geleneksel yönetimlerinin başına getirmesini talep etti­ler. (3) Mithradates Romalıların emirle­rine bir dereceye kadar itaat et­ti. Ancak hemen ardından Part­lar ile Medler, Armenia kralı Tigranes ile İskit kralları ve Iberia [kralıyla] müttefiklik anlaş­maları imzaladı.

Bu hare­ketlerine ek olarak savaş sebebi oluşturacak diğer eylemlere gi­rişti. Öy­le ki, Roma’da Senatus’un Nikomedes’le Nysa’nın oğlu Niko­medes’i Bithynia Krallığı’nın başına geçirme­sin­den sonra, Mithra­dates kralın ‘iyi’ lakaplı oğlu Sokrates’i destekleyerek Nikomedes’e rakip çı­kardı. Gene de Mithradates’in karşı koy­ma­sına rağmen sonunda Roma­lıların kara­rı üstün geldi.

XXXI

Daha sonra Sulla ve Marius, Roma Devleti’nin kontrolü için savaşa gi­riştiğinde, Mithradates generali Arkhelaos’a kırk bin piyade ve on bin süvari verip, Bithynialılara karşı sefere çıkmasını emretti. Karşı karşıya geldiklerinde savaştan Ar­khelaos galip çıktı ve Nikomedes birkaç yan­daşıyla bir­likte kaçtı. Mithradates bu haberleri aldıktan ve müttefikleri kendisiyle birleştikten sonra, yüz elli bin kişilik ordusuyla Amaseia Ova­sı’ndan harekete geçerek Paphlagonia içlerin­den ilerledi. (2) Manius [Aquillius] ise, Nikomedes ile birlikte sefere çıkanların sadece Mithra­dates’in yaklaştığı haberiyle dağılmış olduklarından, az sayıdaki Roma askerle­riyle Mithradates’in generali Menophanes’e karşı durdu; ancak yenilmiş ve bütün ordusu kaybedilmiş olarak kaçtı. (3) Ardından Mithra­dates, hiç korkmadan –cezalandırılma­yacağından emin olarak– hem Bi­thynia kentlerini hem de kırsal kesimleri istila edip savaşmadan ele ge­çirdi. Ayrıca Asya’daki diğer kentlerden bazıları zapt edildiler, bazıları ise krala destek oldular. Sadece Rhodoslular Romalılara karşı olan dost­luklarına bağlı­lıklarını sürdürürlerken, her yerde köklü bir değişim oldu. Bu yüzden Mithradates onlara karşı sa­vaşı hem karadan ve hem de denizden yürüttü. Ancak Rho­doslu­lar daha üstündüler, öyle ki, bizzat Mithradates’i bir de­niz sa­vaşı sırasında az kalsın ele geçireceklerdi. (4) Bu olay­lar­dan sonra, Mithradates kentlere dağılmış olan Romalıların kendi planlarını engellemek amacıyla öylece durduklarını öğrenip, her­kese [bütün kentlere] belirli bir günde kendile­riyle bir­likte yaşayan Ro­malıları öldürmeleri talimatını gön­derdi. Ve birçokları [kralın emrine] itaat edince, tek ve aynı gün için­de seksen bin insanın kılıçlarla ölüme gönderildiği böy­lesine [korkunç] bir katliam gerçekleştirildi.

XXXII

Eretria, Khalkis ve bütün Euboia Adası’nın Mithradates’in tarafına ge­çip, diğer kentlerin ona yakınlık göstermelerine sebep olunca ve Lake­daimonluların yenilmesinin ardından, Romalılar Sulla’yı yeterince bü­yük bir orduyla birlikte se­fere gön­derdiler. Sulla Hellas’a varmasının ardından, kent­lerden bazıları gönüllü olarak taraf değiştirdiler, bazı­ları­nı ise, (Sulla) kuvvet kullanarak ele geçirdi ve Pontosluların küçük ol­mayan bir ordusunu savaşla bozguna uğrattı. Ati­na’yı da zapt etti; eğer Romalıların Senatus’u Sulla’nın fikrini süratle değiştirmeseydi, kentte taş taş üstünde kal­mayacaktı. (2) Gene de birçok değişik savaş düze­ninde ya­pılan çarpışmaların çoğunu Pontoslular kazandılar ve elde et­tikleri başarılarla işler yön değiştirdi. Ancak sahip ol­dukları yiyecekleri kont­rol etmesini bilmedikleri ve elle­rindeki malzemeyi savur­ganca har­cadıkları için, krala ait birlikler arasında yiyecek kıtlığı baş gösterdi. Eğer Taksiles Amphipolis’i ele geçirme­yip ve bu yüzden Makedonya onun tarafına geçmesiydi ve oradan bol mik­tarda gerekli erzakı sağ­lamaya muktedir ol­masaydı, (Pire limanın­daki birlikler) umutsuz bir duruma düşebilirlerdi. (3) Taksiles ve Arkhelaos ordularını birleş­tirdik­ten sonra, altmış binden fazla askere sahip olan bir or­duyu sevk ettiler ve Sulla ile kozlarını pay­laşmak amacıyla Phokis böl­ge­sinde ordugah kurdular. Sulla ise, İtalya’dan altı binin üze­rinde asker sevk eden Luci­us Hor­tensius’u da yanı­na aldık­tan sonra, onlardan ol­dukça uzak mesa­fede olmakla birlikte karşılarında kamp kurdu. Arkhe­laos’un yanında bu­lunan asker­lerden bazıları emirlere karşı gelerek teh­likeli ol­masına karşın yiyecek toplama amacıyla kamp yerinden ay­rıldıkları için, Sulla beklenmedik bir anda düşmanın kam­pına saldırdı ve direnen­leri/cesur­ları vurarak hemen öldürdü; fakat içlerinden korkuyla aman dileyeni öldürmeyip, bunları kampın etrafına yerleştirdi ve diğerleri erzak top­lamadan geri dönerlerken, ne olduğunu görüp anla­masınlar ve hiçbir şüphe duymasınlar diye ateş yak­malarını emretti. Plan hazırlandığı gibi başarıyla sonuçlandı. Böylece Sulla’nın yanında olan askerler parlak bir zafer kazandılar.

XXXIII

Mithradates, Khiosluları Rhodoslulara yardım etmekle suç­layıp, onlara karşı Dorylaos’u gönderdi. Kralın generali kenti birçok güçlükle de olsa ele geçirdi ve toprakları Pontoslu­lara dağıt­tı. Kentin vatandaşla­rını ise, gemilere bin­dirip, Pontos’a sür­güne gönderdi. (2) Herakleialı­lar ise, o zamanlar Khioslulara karşı dostluk besliyorlardı. Tutsakları ta­şıyan Pontos gemileri kentlerinin sahillerinden geçerken gemileriy­le on­la­rın önünü kesip hiçbir direnişle karşılaşmadan onları kent­le­rine ge­tirdiler (zira kendilerini savunacak de­re­cede yeterli donanıma sahip de­ğildiler). Ayrıca hiçbir şey esirgemeden ihtiyaç duydukları herşe­yi Khi­oslu­lar için te­da­rik ederek, onları kendilerine getirdiler ve daha sonra onla­ra görkemli armağanlar sunarak vatanlarına geri gönderdiler.

XXXIV

Bu sırada Senatus, Valerius Flaccus’u ve Fimbria’yı, Mithra­dates’e kar­şı savaşmak için gönderdi ve onlara eğer Sulla Sena­tus ile paylaşmayı düşünürse, savaşı Sulla ile bir­likte yönetmeyi; eğer düşünmezse önce ona karşı savaşmayı emretti. Flaccus başlan­gıçtan itibaren birçok zor­luklarla baş etmek zorunda kaldı (hem kıtlık hem de savaştan yenilgiler aldı), gene de çoğu zaman başarı­lıydı. Byzantion üzerinden Bithynia’ya geçtikten sonra, oradan Nikaia üze­rine yürüdü. Aynı şekilde Fim­bria da ken­disiyle birlik olan askerleriyle karşı tarafa (Byzantion’dan Kal­khe­don’a) geçti. (2) Fimbria’nın daha hoşgö­rülü bir şe­kilde komuta etmesi ve kitleleri yönetmekte gösterdiği şevk nede­niyle, Flaccus si­nirlenerek, onun yanı sıra askerlerin ara­sın­dan ön­de gelen­leri de ağır sözlerle azar­layınca, içlerinden iki tanesi diğer­lerinden daha fazla öfkeye kapılarak, onu öldür­düler. Bu olanlar üzerine Senatus, Fimbria’ya aşırı derecede kızdı. Ancak gene de öfkesini gizleyerek, consul’­lüğün oy çok­luğuyla ona verilmesini sağladı. Böylelikle bütün kuv­vetlerin komutanı olan Fimbria, kentlerden bazılarını gönül rızasıyla, bazılarını ise, güç kulla­narak hakimiyeti altına aldı. Pontos’un en ünlü komu­tanların­dan Taksi­les, Diophan­tos ve Menandros’u yanına alan ve büyük bir ordu sevk eden Mithra­dates’in oğlu ise, Fimb­ria ile koz­larını paylaş­mak üzere geldi.

(3) İlk çarpışma­larda Pontoslular galip gel­diler. Bunun üze­rine Fimb­ria kayıplarını telafi etmek, ordu­sunu zor du­rumdan kur­tar­mak için bir savaş hilesi düşündü (çünkü düşmanı ken­disin­den çok daha fazla askere sahipti). Her iki taraf da var güç­le­riyle savaşmak için bir ırmağın kenarına geldiler. Irmak her iki ordunun arasından akıyordu. Sabaha karşı gök gürül­tülü sağa­nak yağmur başla­masına karşın, Ro­malıların komu­tanı görün­meden ırmağı aştı ve Pontos­lu­ların hala ça­dırlarında uyumaya devam ettikleri sırada üzerlerine atılıp hiçbir şeyin farkında olmayan asker­leri öldürdü. Komutanların dışında askerlerin çok az bir bö­lümü ve süvariler bu yıkımdan kaça­rak kendilerini kur­tarabildiler. Mithradates’in oğlu Mithrada­tes bu felaket­ten kendini kurtarmayı başarabilmiş olanlarla birlikte, aynı zamanda babası Mithra­dates’in yanına Perga­mon’a ge­lerek hayatını kurtardı. Böyle­likle bu kö­tü talihsiz­liğin ve krala ait ordunun kesin yenilgisin­den sonra kentlerin büyük çoğunluğu Romalıların tarafına geçtiler.

XXXV

Marius’un sürgünden Roma’ya geri dönerek eski say­gınlığına yeniden kavuşmasının ardından, Sulla (zira o karşıt partidendi), Marius’a karşı ahlak dışı davranışını benzer bir sürgünle geri ödemekten korktuğu için, onunla Romalılar adına vekil olarak anlaşmalar yapmak üzere elçi­lerini Mithradates’e yolladı. Mithra­dates anlaşma teklifini memnuniyetle kabul edip, koşullar hakkında konuşmak üzere kendisinin gelmesini talep edince, Sulla istekli bir şekilde harekete geçti. (2) Bunun üzerine her iki tarafın da birbirlerine doğru hızla ilerlemelerinden sonra anlaşma koşulları üzerine görüşmek için Dardanos kenti kabul edildi. Çevre­lerindeki hizmetlilerin çekilmelerinin ardından, Mithra­da­tes’in Romalı­lara Asya’yı geri vermesi, Bithy­nialıların ve Kappa­dokia’nın kendi soy­larından olan kralları tarafından yönetilmesi; Mithradates’in bütün Kara­deniz’in kralı olarak onaylanması, kralın Sulla’ya Roma’ya geri dönmesi için, özel olarak seksen triereis ve üç bin talanta temin etmesi ve Roma­lıların hiçbir kenti kendilerine karşı Mithradates’ten yana oldular diye ceza­landır­maması üzerin­de, anlaşma sağlandı. (3) Fakat gerçekte anlaş­manın bu so­nuncu maddesi ba­şarıyla uygulanmadı; çün­kü Romalılar da­ha sonradan bu kentlerin bir­çoğunu köleleş­tirdiler. Böyle­likle Sulla gör­kemli bir şekilde İtal­ya’ya geri geldi. Marius tekrar kentten çekildi ve Mithradates evine dön­dü. Fakat boyunduruğu altındaki etnik grupların birçoğu Kü­çük Asya’da başına gelen felaketten ötürü müttefiklikten ay­rıl­dığı için, onları yeniden ele geçirip tekrar kendine bağladı.

XXXVI

Senatus vasıtasıyla Murena komutan sıfatıyla (Asia Eya­le­ti’ne) yollandı ve Mithradates ona bir elçi heyeti gönde­rdi. Sulla ile varılan anlaşma ko­şullarını hatırlatarak, bun­ları doğ­rula­masının görevlerinden biri ol­duğu­nu bildirdi. Ama Murena elçi heyetiyle aynı görüşte olmadığından (zira, Hellen kökenli ve yaşam boyu filozof olan bu elçiler, ona bağlı ol­mak­tan daha çok Mithradates’i hor görüyorlardı) Mithradates’e karşı ha­rekete geç­ti. Ariobarzanes için Kappa­dokia’nın yö­netimini daha güven­li hale ge­tirdi ve Mithradates’in krallığı­nın sınırında bir kent kurdu. (2) Bu sırada hem Murena hem de Mithradates Herak­leialılara el­çilerini gönderdiler, her iki taraf Herakleialılardan di­ğe­rine karşı kendisiyle ittifak kur­ma­nın daha iyi olduğunu iddia etti. Bunun üzerine Herak­leialılar ön­celeri Romalıla­rın üs­tün gücü nedeniyle onlar­dan yana meylettiler; ama kom­şuları olan Mithradates’ten korktular. Bu yüzden her iki tara­fın elçi­le­rine, böy­lesine bü­yük bir savaş başlayınca, onların ancak zar zor kendi top­rak­larını korumaya muktedir olabileceklerini ve her iki ta­rafa da karşı taraf için yardım edemeyeceklerini bildirdiler. (3) Pek çok kişi Murena’ya, Sinope üzerine yürümesini ve savaşı krallığın başkenti çev­resinde hareketlendirmesini tav­siye etti. Zira, eğer bu kenti ele geçi­rirse, krallığın geriye ka­lan yerlerini kolaylıkla kazanacaktı. Mithrada­tes ise, kalaba­lık bir orduyla Sinope’yi güvence altına aldıktan son­ra, açık bir meydan mu­harebesi için hazırlandı. Kralın birlikleri çar­pışma­lar başla­dığı sırada daha üstün geldi, ardından savaş hemen hemen den­ge­lendi ve düşmanların her ikisi de çekilerek savaş hevesleri kö­reldi. Bunun üzerine Mithra­dates, Phasis ve Kaukasos çevre­sindeki mesele­lerle ilgi­lendi. Murena ise, Asya’ya döndü ve her ikisi de kendi işleriyle alaka­dar oldu.

XXXVII

Kısa süre sonra, Sulla Roma’da öldü ve Senatus Aurelius Cotta’yı Bi­thynia’ya, Lucius Lucullus’u ise, Asya’ya gönderdi ve onlara Mithra­dates’e karşı savaşmalarını emretti. Mithra­dates ise, bir başka kalabalık ordu hazırladı; ayrıca dört yüz triereis’i, daha ufak savaş gemileri ara­sından ise, çok sayıda elli kürekli teknesi ve kerkouroi’u vardı. Ardın­dan Mitharos oğlu Diophantos’a önemli miktarda birlik verip, onu kent­lere garnizonları yerleştirmesi; eğer Lucullus Pon­tos’a doğru yürüyüşe geçerse, onu karşılaması ve daha ileriye gitmesine engel olması için Kappadokia’ya gönderdi.

(2) Mithradates ise, kendisiyle birlikte yüz elli bin piyade, on iki bin sü­variden oluşan bir ordu sevk etti. Ay­rıca yüz yirmi tırpanlı savaş arabası yanında, sadece savaş makineleri ya­pan mü­hendisleri değil; aynı zamanda oldukça kalabalık bir işçi grubu topladı. Paphlagonia Timonitis içinden Galatia’ya doğru ilerledi ve dokuzuncu günde Bithynia’ya geldi. Lucullus ise, Cotta’nın bir an ev­vel bütün gemileriyle Kal­khedonluların limanına yelken açmasını em­retti.

XXXVIII

Mithradates’in donanması Herakleia sahilinden geçerken, kent tarafın­dan kabul edilmedi; ama agora’yı ticaret amaçlı kullan­mak istemelerinin ardından ihtiyaçlarını temin ettiler. Dola­yı­sıyla bu sırada denizcilerle kent halkı kaynaşınca, Pontos donanma­sının amirali Arkhelaos, Herak­leia’nın önde gelen vatandaşların­dan Silenos ile Satyros’u yakaladı ve onları Ro­malı­lara karşı savaşta müttefik olarak yararlanmak üzere beş triereis almaya ikna edin­ceye kadar da salmadı. (2) Ancak bu olaydan dolayı (Ar­khelaos bir yolunu bulup Herak­leialılara entrika düzenlediği için) Herak­leia halkı Ro­ma­lıların nefre­tini üzerine çekti. Bu yüzden Roma­lı­ların diğer kentlerde yerleşen vergi mültezimleri, Herak­leia’yı da resmen vergi talep ettikleri kentler arasına koy­du­lar. (3) Ver­gi mül­te­zim­leri kente gelip, devletin kanunlarına karşı çıkarak, para talep edince, bu durumu köleliğin bir baş­lan­gıcı olarak gören vatan­daşları hu­zursuz ettiler. Bunun üze­rine Herakleia­lılar, vergi yü­kümlülüğünden kur­tulmayı iste­mek amacıyla kendi­leri adına Senatus’a bir he­yet gön­de­ril­mesi gerektiğini düşün­melerine rağmen, kentte ikamet eden­lerin ara­sından son dere­ce cüretkar biri tarafından vergi mül­te­zim­lerinin, kimsenin onların nasıl öldüğünü öğreneme­yeceği bir şekilde, gizlice or­tadan kaldırılmaları konusunda ikna edildiler.

XXXIX

Kalkhedon kenti önlerinde Romalılar ile Pontoslular deniz savaşı yapar­ken, aynı sırada kralın ve Romalıların kara kuvvetleri birbirlerine kar­şı savaşıyorlardı (Romalıların generali Cotta, Pontosluların komutanı ise, Mithradates idi), kara savaşında Basternai savaşçıları İtalikleri bozguna uğra­tarak kaçışa sürüklediler ve onların arasından birço­ğunu kılıçtan geçirdiler.

(2) Aynı olaylar deniz savaşı sırasında da vuku buldu ve bir gün içinde hem kara hem de deniz Ro­malı­ların cesetleriyle kaplandı. De­niz savaşında sekiz bin kişi öldü­rülüp, dört bin beş yüz kişi esir edildi; kara savaşı sırasın­da ise, İtalikler beş bin üç yüz kayıp verirken, Mithra­dates’in ordu­sundan ise, yaklaşık otuz Basternai sa­vaşçısı ve bunların dışında en fazla yedi yüz kişi kaybedildi. (3) Mithradates’in bu utkusu her­kesi hayal kırıklığına uğrattı. Bu sırada San­garios Irmağı ke­narında kamp kurmuş olan Lucullus ise, ye­nilgi haberini öğ­rendikten sonra, ümitsizliğe kapılmış olan askerlerini sözle­riyle cesaretlendirdi.

XL

Mithradates kendinden emin bir şekilde Kyzikos üzerine yü­rüyüşe ge­çip ve kenti kuşatarak ele geçirmek isteyince, Lu­cullus onları yakın takibe geçti ve iki ordu karşılaşınca Pon­tosluları savaşta hezimete uğ­rattı. Kısa süre içinde sayısız adam öldürdü ve on üç bin kişiyi esir aldı. Fimbria’nın ordusundaki askerlerden bazıları, Flaccus’a karşı işledikleri suçtan ötürü, ileride komutanlarının kendi­leri hakkında iyi şeyler dü­şün­meyecekleri yönünde endişeye kapılıp, Lucullus’un ordusun­dan firar etmeye söz vererek gizlice Mithra­dates’e haber gön­derdiler. (2) Mithradates bu eğilimi talihinin bir cilvesi ola­rak düşünüp, gece oldu­ğunda, onların nakil koşullarını ger­çekleş­tirmesi ve taraf değişti­renleri getirmesi için Arkhelaos’u gön­derdi. Fakat Fim­bria’ya bağlı askerler, Arkhelaos kendi­leriyle görüş­meye ge­lince onu yakaladılar, ona eşlik edenleri ise, kı­lıçtan geçirdiler. (3) Kralın bu talihsizliğine ek olarak or­dusunda kıtlık baş gösterdi ve birçok kişi yaşamını yitirdi. Çok çeşitli talihsiz­lik­lere/felaketlere katlanan Mithradates, Kyzikos kuşatmasın­dan o zamana kadar vazgeçmedi; küçük de olsa birbiri ardına gelen birçok başarısızlığa göğüs gerip, üstesinden gelmesine karşın, sonunda ele ge­çiremediği kenti terk ederek geri döndü. Otuz bin kişinin üzerindeki pi­yade birliğinin komutası için Hermaios ve Marius’u atadı, kendisi ise, dönüş yolculuğunu deniz yoluyla yaptı. (4) Ancak Mithradates’in trie­res’lere bi­nişi, çok çeşitli güçlüklerin üst üste gelmesinden sonra oldu; çünkü gemilere binmek için bekleyenler, artık çoktan dol­muş olmala­rına karşın gene de yolculuk etmek istediklerin­den teknelere asılarak tu­tundular, çok sayıda insan bunu yaptığı için gemilerden bazıları bat­tı, bazıları ise, alabora ol­dular.

(5) Kyzikoslular bu durumu gördükten sonra, Pontosluların ordugahlarına karşı saldırıya geçtiler. Yorgunluk­tan tükenmiş vaziyette geride bırakılmış olan­ları yok edip; eğer kampta geride kalmış bir şey bul­dularsa, yağ­ma­ladılar. Lu­cullus ise, kralın ka­ra kuvvetlerini Aisepos Irma­ğı’na kadar takip ettikten sonra, aniden üzerle­rine atıldı ve düş­manla­rın büyük bir bölümünü öldürdü. Mithra­dates ise, kendisini ya­pa­bileceği en iyi şeyi yapmaya zorlayıp, Perinth­os’u kuşattı; fa­kat bunda tam anlamıyla başarısız olunca, Bithynia’ya geri döndü.

XLI

Ardından Barba, İtaliklerden oluşan büyük bir gücün başında yardıma geldi ve Romalıların komutanı Triarius gerekli ha­zırlıkl­arı yapıp Apa­meia’ya ilerleyerek kenti kuşat­maya baş­ladı, Apameialılar ellerin­den geldiği ölçüde karşı koy­dular; ama sonunda kapıları açarak Romalıları kente kabul ettiler. Roma güçleri aynı zamanda Asya’daki Olympos Da­ğı’nın ete­ğinde kurulmuş bir kent olan, Prusa’yı da ele geçirdiler. (2) Ora­dan Triarius ordusuyla birlikte deniz kıyısındaki Prusias ken­tine geldi. Hakkında, Argo Gemisi’nin gelişi, Hylas’ın kayboluşu, He­rakles’in bu civarda dolaşarak onu araması ve benzeri daha birçok söy­lencenin anlatıldığı bu kent eskiden Kieros olarak adlandırılıyordu. Triarius buraya vardığında, Pon­tosluları kovmuş olan Prusiaslılar, onu kolayca kentlerine kabul ettiler. (3) Triarius buradan, Mithradates’e ait bir garni­zo­nun konuş­landırılmış olduğu Nikaia’ya geldi. Nikaia’daki Pon­toslular ise, Romalılardan kaçmanın akıl­lıca bir iş olaca­ğını sezin­le­yerek, geceleyin Mithradates’in yanına Ni­kome­deia’ya çekildiler ve böylelikle Romalılar hiçbir güç­lükle karşı­laş­maksızın kentin yönetimini ellerine geçirdi­ler. (4) Bu Ni­kaia kenti adını bir nymphe (su perisi) olan Naїs’ten alır ve Nikaia unvanını elde eder. Kuruluşu, İsken­der’le birlikte se­fere çıkan ve onun ölümünden sonra, vatan arayışı içine giren Nikaialı askerlerin burayı kurmalarına ve synoikize etmele­rine daya­nır. Su perisi Nikaia’nın bölgenin ulu [ırmak tanrısı] Sangarios ile Ky­bele’nin kızı olduğu söy­lenir: Bu peri bir adamla birlikte olmaktan çok, bekaretini korumayı tercih ettiği için, yaşamını dağlarda ve vahşi hay­vanlarla geçirdi. (5) Di­onysos ona aşık oldu; fakat aşkına karşılık bula­madı. Redde­dilmesine rağ­men, planlarından vazgeçmeyip, eme­line ulaş­mayı de­nedi. Nikaia’nın, avlanmaktan yorgun dü­şünce genel­likle su­suz­luğunu giderdiği kaynağı, su yerine şarapla dol­durdu. Hiçbir şeyin far­kına varmamış olan Nikaia, her zaman yaptığı gibi (ancak bu sefer hileli akan sıvı­dan) susuzluğunu giderir ve kendi istemi dışında aşığının arzu­suna boyun eğer. Zira sarhoşluk ve uyku onu etkisi altına alınca, Dio­ny­sos onunla birlikte olur ve ondan Satyros ile diğer çocukları olur.

(6) Nikaialılar, Nikaia kentini kurdu­lar ve synoikize etti­ler. Onlar va­tan ola­rak Phokis’in komşusu Nikaia’ya sahipti­ler; fakat sık sık Phokislilere karşı ayak­landıkları için, sonunda onlar ta­rafından vatanlarından yok­sun bırakıl­dılar. Başlarına gelen bu felaket ve zorunlu göç­leri Phokis’te büyük bir coş­kuyla uygulandı. İşte Nikaia, gerek adına gerekse kuru­lu­şuna böyle sahip oldu; ayrıca bu şekilde Romalılara bağlandı.

XLII

Mithradates, Nikomedeia’da konuşlanmıştı. Cotta ise, önceki başarısız­lıklarını bir şekilde telafi etmek istediği için, bozguna uğramış olduğu Kalkhedon’dan Nikomedeia’ya doğru ilerledi. Gene de tedbiri elden bı­rakmayıp savaşa girmekten sakınarak, kentten yüz elli stadia uzaklıkta kamp kurdu. Triarius ise, daha çağrılmayı beklemeden bü­yük bir hızla Cotta’ya yetişti ve Mithradates’in kente doğru geri çekilmesinin ardın­dan, orada onu her taraftan kuşatma altına almak üzere Roma ordusunu hazırladı. (2) Ancak kral, Ege Denizi’nde ve Te­nedos Adası çevresinde Lucullus’a karşı savaşan Pontosluların iki deniz savaşında da yenilmiş olduklarını sorup soruşturarak öğrendikten sonra, Romalıla­rın kendi­sine karşı saldırmak üze­re hazır bekleyen ordusuna karşı koyabilecek güçte olmadığı için daha erken yola çıktı. Pontos’a doğru yolculuğa çık­mak üzere yelken açtı ve şid­detli bir kış fırtınasına yakalandıktan son­ra, trieres’lerinden bazılarını kaybetti. Kendisi ise, gemi­leri­nin büyük bir bölü­müyle birlikte Hypios Irmağı’na ulaşa­bildi. (3) Orada kış bo­yunca konaklarken, eski dostu olan Herakleialı Lama­khos’un kentin yöneticisi olduğunu öğren­dikten sonra, birçok vaatlerle onun ilgisini çekti ve ken­disinin kente kabul edilmesini sağlaması için para gönderdi. (4) La­makhos ise, bu talebi kabul etti ve kentin sur duvarları dışında halk için son derece görkemli bir ziyafet sofrası hazırlayıp, insanların şaraptan sarhoş olduğu gerekçesiyle, zi­yafet sırasında kent kapılarının kapatılmamasını emrederek, Mithradates’in aynı gün içinde kente giz­lice yerleşmesini sağladı. Bu şekilde, daha Herakleialılar onun geldiği­nin dahi farkına varmadan, kent Mith­ra­dates’in eline geçti. (5) Ertesi gün kral halkı top­lan­tıya davet edip, Herakleialıları gönül alıcı sözler­le selamla­dık­tan, kendisine karşı iyi niyetlerinin devam etmesini tavsiye ettikten ve eğer Romalılar bu se­beple kendilerine karşı hare­kete geç­meye teşebbüs ederlerse, kenti onların adına savaşa­rak savunmaları ve vatandaşların kurtarıcıları olmaları için, dört bin kişiden oluşan muha­fız birliğini, Konna­ko­riks’in ko­mutanlığında yerleştirdikten ve ayrıca halka, özel­likle de kentin yö­netiminde söz sahibi olanlara para da­ğıttık­tan sonra, Sinope’ye doğru yelken açtı.

XLIII

Romalıların başında bulunan generaller Lucullus, Cotta ve Triarius, Ni­komedeia’da bir araya gelince, Pontos’u ele ge­çir­mek üzere harekete geçtiler. Fakat kendilerine Herak­leia’nın ele geçirildiği haber verildik­ten sonra, –zira kente ihanet edil­diği bilinmiyordu; fakat bütün kentin taraf değiş­tirdiği düşü­nülüyordu– Lucullus’un ordunun büyük bir bö­lümüyle ülke­nin iç kısmı boyunca Kappadokia’ya doğru, hem Mithra­da­tes hem de bütün Pontos krallığı üzerine Cotta’­nın ise, Herakleia üzerine yürümesi, Triarius’un da donan­mayı topladık­tan sonra Helles­pontos ve Propontis civarında, Mithradates’in Girit ve Iberia’ya gönder­miş oldu­ğu gemilerin geri dönmelerini bek­le­mesi kararlaştırıldı. (2) Mithradates bu planları duyunca ken­disi için gerekli hazır­lıkları yaptı ve İskitlerin krallarına, Part kralına ve kendi damadı Armenia kralı Tig­ranes’e elçi­lerini gönderdi. Fakat onlar yardımı reddettiler, Tigranes ise, yavaş davran­dığı için Mithradates’in kızı tarafından sık sık başı ağrıtıldık­tan sonra, sonunda kralla müttefikliği kabul et­ti. Ardından Mith­radates, önde gelen komutanlarını Lucullus’a karşı gön­derdi. Çar­pış­maya gelince, büyük bir çoğunluğu de­ğişik şekillerde sonuçlandı; gene de birçok karşılaşmada Roma­lıların güçleri galip geldi. (3) Her ne kadar bu durum kralın cesare­tini kırsa da, kırk bin piyade ve sekiz bin süvari toplayıp, Diophantos ve Taksiles’i bu orduya generaller ola­rak atadıktan sonra, diğer birliklerle buluşmak üzere gönder­di. Diğerleriyle bu güç­lerin bir araya gelmelerinden sonra, baş­langıçta düş­man­lar he­men hemen her gün yakın çarpış­ma­larla birbirlerini de­nediler; ardından iki süvari savaşı yaptılar, bunlardan ilkini Romalılar, ikincisi ise, Pon­toslular kazandı­lar. (4) Savaş or­dusunu yıpratınca, Lucullus bir grup askeri Kappa­dokia’ya gidip yardım/erzak getirmek için gönderdi; ancak Taksi­les ve Diophantos bu durumu sorup soruşturarak öğ­rendikten sonra, dört bin piyade ve iki bin süvariden olu­şan bir gücü, bu birlik­lere temin etmiş oldukları erzaklarıyla geri dönerlerken saldıra­rak yağ­malasınlar diye arkalarından yol­ladılar. Ancak birlikler birbirlerine kar­şı çarpışmaya baş­la­yınca Romalılar daha ağır bastılar. Ayrıca Lucullus, kendi birliklerine bir de takviye kuv­vetler gönderdikten sonra, Pon­toslular dört bir yana kaçıştı­lar. (5) Pontosluların kaç­masıyla, onları takip eden Romalı­ların kuvvetleri Diophan­tos ve Taksiles’in ordugahına ka­dar geldiler ve onlara karşı inatçı bir savaş verince, Pontoslular kısa süre dayan­dılar. Ar­dından ilk olarak generalleri ordugahı terk edip ricat edin­ce, herkes çözüldü ve generaller yenilginin haberini bizzat kendi­leri ver­mek için Mithradates’e gittiler. Bu çarpışmada Pon­tosluların içinden çok büyük miktarda asker telef edildi.

XLIV

Bu gibi itibarını zedeleyen felaketlerden açıkça tedirginleşmiş olan Mithra­dates, kraliyet ailesine mensup kadınların öldü­rülmesini em­retti ve bir süredir konuşlandığı Kabeira’dan kendisine bağlı adam­ların ha­beri olmak­sızın, gizlice kaçmaya teşebbüs etti. Ama bu kaçış sırasında -ka­çanın kim olduğunu bilmeseler de-, eğer Mithra­dates’in hazine­lerin­den altın ve gümüş taşıyan bir katıra şans eseri rastlama­mış olsalardı; kral kendisini takip eden Galatlar tarafından ele geçi­ri­le­bilirdi; ama on­lar za­manlarını bu şeyleri yağmalamak için harca­dılar. Böy­lelikle Mithra­dates, Armenia’ya geçerek kendini kurtardı.

XLV

Bunun üzerine Lucullus, Mithradates’e karşı komutanı Mar­cus Pom­pei­us’u gönderdi, kendisi de bütün güçleriyle birlikte Kabeira’ya karşı yürüdü ve kenti abluka altına aldıktan son­ra, bizzat kendilerini anlaş­ma koşullarıyla gü­vence altına alan Pontosluları teslim aldı ve kentin surları­nın hakimi oldu. (2) Oradan Amisos’a döndükten sonra ve orada Amisosluları söz­le­riyle Romalılarla birlik olmaları için teşvik etmesi­ne rağ­men, onları kendilerinden tarafa geçmeye ikna edemedi. Bu yüz­den Amisos’u bırakıp, onun yerine Eupatoria’yı kuşat­maya başladı. Bu­nun­la birlikte kentin ele geçirilmesini önem­semezmiş gibi gö­rünü­yor­du; ancak düşmanlarını benzer önem­semez karşılığı vermeye kandırdık­tan sonra, eski alış­kanlı­ğını değiştirerek ani­den saldırınca başarı kazan­dı. (3) Sonuç beklediği gibi oldu, us­taca manevrayla kenti ele ge­çirdi. Zira umulmadık zamanda askerlerine merdivenleri kapıp ge­tir­melerini em­rettikten sonra, surların üzerindeki nöbet­çilerin böyle bir saldırıyı hiç­bir şekilde beklemedik­lerinden; ancak bu duruma küçümsemeyle bak­tıkla­rından, askerlerin merdi­venleri aracılığıyla sura tırmanmala­rını emretti ve böylece Eupatoria ele geçirildi ve hemen yerle bir edildi. Eu­patoria’ya benzer bir şekilde düşmanların merdi­ven­ler aracılığıyla sur­lara tırman­malarının ardından Amisos da kısa süre sonra ele geçi­rildi. Ay­rıca baş­langıçta Amisos vatan­daş­larının büyük bir ço­ğun­luğu öldü­rüldü; fakat daha sonra­dan Lucullus katliama bir son ver­di. Ayrıca kenti ve teritoryumunu bu felaketten canını kurtarabilmiş olanlara iade etti ve onlara daha yakınlıkla davranarak ihtiyaçlarını karşıladı.

XLVI

Mithradates damadının (Armenia kralı Tigranes) ülkesine vardıktan sonra, kendisiyle konuşmak için ondan bir rande­vu talep etmesine rağ­men, Tigranes onunla buluşmadı; gene de Mithradates ondan kendisi için sınır boyunda bir garnizon aldı ve diğer dostluk güvenceleri elde etti. (2) Bu sırada Lucullus, Mithradates’i kendisine teslim etmesini talep et­mek için Appi­us Claudius’u elçi olarak Tigranes’e gönderdi. Tigranes ise, eğer damat olarak kayınbabasına ihanet ederse, bütün insanlar ta­ra­fından kınanmaktan korktu­ğunu; ayrıca birçok güçlüklere göğüs ger­miş olan Mithradates’i ve kendi­sini yakından tanıdı­ğını; ayrıca onun ce­naze­sinde arka­sından söylenecek ağıttan utanacağını söyledikten sonra, onu ver­meyi reddetti. (3) Ar­dından Tigranes, Lucul­lus’a daha ön­ceden onun kendisine yaz­mış olduğu mektupta söy­lemiş ol­duğu söz­lere ben­zer içe­rikte bir mektup gönderir, ki bu mek­tup onu alan kişiyi (Lucul­lus’u) provoke etti; zira ona “auto­krator/imperator” diye hitap ederek başla­mamıştı; çünkü Lucullus tarafından gönderilmiş olan mek­tuplarda ken­disi “krallar kralı” olarak adlandırılmamıştı.

Mem­non’­un tarih eserinin on beşinci kitabı burada son bulur.

{ON ALTINCI KİTAPTAN}

XLVII

Tarih eseri daha sonra şöyle devam eder. Cotta [Bithy­nia’daki] Roma or­dusunun komutasını aldıktan sonra, He­rakleia üzeri­ne yürüdü. Fakat önce, Prusias kentini ele geçir­di (Prusias eskiden kentin kenarından akan ırmak­tan dolayı Kieros ola­rak adlandırılıyordu; ancak Bithynia’nın kralı bu kenti He­rakleialılardan aldıktan sonra, kendi ismine izafeten, yeni bir isimle adlandırdı) oradan Karadeniz’e vardı ve sahil bo­yunca iler­ledikten sonra, tepenin üzerin­deki surların çev­re­sinde ordusunu ko­nuşlandırdı. (2) Herakleialılar kuvvetli duvarlarla çevrilmiş kentlerinin sağ­lamlığıyla cesaretlendi­ler; dahası Cotta kenti sabırlı bir şe­kilde kuşa­tır­ken, garnizon kuvvetleriyle Romalılara karşı savaştı­lar ve Romalı­la­rın çok büyük bir bölümünü öldürdüler, Herakleialıların çoğunluğu ise, fırlatı­lan oklardan yaralan­dılar. Bu­nun üzerine Cotta ordu­sunu sur du­varları önündeki savaş­tan geri çekti ve kam­pını biraz uzakta kurdu ve bütün dikka­tini ku­şatılmış olanla­rın dışarıdan temin ettikleri gereksi­nim­le­rini kesmeye çevir­di. Herak­leialılar kentte ihtiyaç duyu­lan şey­le­rin yoksunlu­ğu­nu duyduk­ları zaman, satın alma yoluyla er­zak temin et­me­k üzere elçilerini koloni­lerine gön­derdiler, ko­lo­niler ise, elçi heyeti­nin bu dileğini memnu­ni­yetle karşıla­dılar.

XLVIII

Bundan kısa süre önce, Roma donanmasını kumanda eden Triarius, Ni­komedeia’dan Pontos trieres’leri üzerine yelken açtı. Bu filonun Girit ve Iberia çevresine gönderilmiş olduğu daha önceden anlatılmıştı. Tri­arius, bu gemilerden geriye ka­lanların Pontos’a geri döndüklerini öğre­nince (zira bunların birçoğu fırtınada ve bir kısmı da çeşitli deniz sa­vaşlarında batmışlardı) bunları ansızın bastırdı ve Tenedos çevresinde deniz sava­şına tutuştu. Bu çarpışmada Triari­us yetmiş savaş gemisine sahip­ken, ülkelerine geri dönen Pontosluların filo­sunda ise, seksen­den biraz az triereis bulunmaktaydı. (2) Savaş başladıktan son­ra, önceleri kralın as­kerleri karşı koydular; fakat sonradan bu tavırlarından kesin dönüş ya­pınca [tam an­lamıyla bozguna uğradılar], Romalıların do­nanması kesin bir zafer kazandı ve böylelikle Mithradates’in kendisiyle birlikte Asya’ya yelken açtığı bütün donanması yok oldu.

XLIX

Herakleia yakınlarda kamp kurmuş olan Cotta, belirli bir sü­re bütün ordusuyla kuşatmaya yanaşmadı. Bir kısmını Ro­malı­ların, çoğunluğunu ise, Bithynialıların meydana getir­diği müf­rezeleri kente hücum etmekle görevlendirerek ileri sürdü. Fa­kat adamlarının büyük bir bölümü yara­lanıp, öldü­rülünce, ku­şatma aletleri hazırladı. Bu makinelerin içinden kaplumbağa kuşatılanlar için diğerlerinden daha korkunç görünüyordu. (2) Bunun üzerine Cotta, bütün gücüyle kap­lumbağayı düş­mesi/zarar görmesi ihtimal dahilindeymiş gibi görünen bir ku­leye karşı ileri sürerek harekete geçti. Bunun­la birlikte bir iki vuruştan sonra, kule umulanın tersine dayan­makla kalmadı; bilakis diğer vuruşun şiddetin­den koçbaş kırıldı. Bu durum Herakleialılara moral, Cotta’­ya ise, ızdırap verdi, onun aklını allak bullak ederek, sanki kent hiçbir zaman ele geçirileme­ye­cek­miş gibi endişelenme­sine neden oldu. (3) Bu durumda Cot­ta, ertesi gün yeniden kaplumbağayı getirmiş olmasına rağ­men, hiçbir başarı elde ede­me­yince, kuşatma aletini yaktı ve bu aleti inşa edenlerin başlarını kestir­di. Surları kontrol altı­na almak için orada bir garnizon bıraktıktan sonra, ordunun geri kalan çoğunluğuyla birlikte Lykaion Ovası olarak adlan­dırı­lan, gereksinim duyduğu ihtiyaçların bol miktarda bulun­du­ğu böl­genin yöre­sine doğru çekildi. Oradan, vatandaşlara bü­yük sı­kıntı vererek, He­rakleia’nın çevresin­deki bütün teritoryum­unu yağ­ma­ladı. (4) Bu yüzden yeniden Skythia’daki Kher­sone­soslu­lara, Theo­do­sialılara ve Bosporos çevresin­deki kral­lara ittifak olmak üzere elçi heyeti gön­derildi; ama elçi he­yeti uygu­la­nabilir bir şey elde edemeden geri döndü.

Bu sı­rada düş­man­ların kente yüklediklerinden, çok daha az olma­yan acı­ları halk sur­ların içinde çekiyordu. Zira ortak kul­lanım için herkese eşit olarak dağı­tılan tayınlar garnizonda­kilere yeterli gelmiyor­du. Askerler vatandaşla­rın payına dü­şen tayınlar için üzerle­rine yürüye­rek, onların bin bir zor­lukla edindikleri yi­yecekleri zorla ellerinden alı­yorlardı. Gene de garni­zonun ko­mutanı Konnako­riks asker­lerinin bu davra­nışını yasaklamak yerine, onların güç kul­lanarak yiyecek elde et­melerine müsaa­de ettiği için asker­lerinden daha acımasızdı. (5) Bu sıra­da ül­keyi kırıp geçiren Cot­ta, yeniden surlara sal­dırdı. Ancak ku­şatma karşısında umutlarını kay­betmiş asker­lerini görünce, ordusunu tekrar surlardan uzağa sevk etti. Ayrıca Triarius’un bir an evvel trieres’leriyle gelmesini ve kente deniz­den ikmal ulaşmasını engellemesini emreden bir celp gönderdi.

L

Bunun üzerine Triarius gemilerini topladı ve Rhodosluların yirmi trie­reis’ini de yanına aldıktan sonra, toplamda kırk üç ge­miden oluşan bir filo meydana getirmeyi başardı. Pon­tos’a yel­ken açtı ve Cotta’ya zamanı ve varacağı tarihi gizlice haber­dar etti. Aynı gün içinde Cotta ordusunu surlara sevk etti ve Tri­ari­us’un filosunun Herakleia önlerine doğru yel­ken açtığı görül­dü. Herakleialılar kendilerine doğ­ru ansızın gemilerin yaklaş­masından dehşete düştüklerinden, denize hiçbiri tam anlamıyla [ge­rek mürettebat gerekse savaşçı bakımından] donatılma­mış otuz tek­ne indirdiler. Ge­ride kalanlar ise kuşatmaya karşı kenti savunmaya dön­dü­ler. (2) Böylelikle Herakleia donan­ması düş­manların kente saldırmak ama­cıyla pupa yelken ge­len gemileri­ni karşılamak için yelken açtı. Ön­ce Rho­doslular (zira diğerle­rinden hem tecrübe hem de yiğitlik bakımından önde geldikleri için ün­lüydüler) Herakleia’dan yelken açan ge­mileri hız­la mah­muzladılar ve derhal Rhodosluların üç, He­rakleialı­ların beş ge­misi battı. Ardından Romalılar deniz sava­şına katılınca, çok sıkıntı çekmelerine rağmen Romalılar düşmanlarına daha çok zarar verdikleri için, Herak­leialıların gemileri ters yüz oldu ve on dört gemi kaybettikten sonra, kente doğru kaçmak zo­runda kaldılar. Firar etmiş olan gemiler büyük limana sığındı­lar. (3) Bunun üzerine Cotta, kara kuvvetleriyle kuşat­ma­yı canlan­dır­dı. Triarius’un limanın her bir tarafını çevirmek üze­re gön­der­miş olduğu gemileri, kuşatılanlar açısından daha ön­celeri baş­latılmış olan erzak transferini engellediler ve kentte öylesine çetin bir kıtlık baş gösterdi ki, bir khoiniks=1.8 litre tahıl sek­sen Attika [drakhmai]’ına alı­cı buluyordu.

(4) Bütün bu talih­siz­lik­lerin üzerine, vatandaşlar arasında baş gösteren veba (ya iklim değiş­mesinden ya da yetersiz beslenmeden) kur­ban­larını farklı fark­lı şekillerdeki ızdırap­lardan yiyip bitirdi. Bunlar arasında özel­likle Lamakhos, diğerlerinden daha şid­detli ve daha uzun süren bir musibetle yaşamdan ayrıldı. Has­talık garnizon askerlerini de şiddetli bir şekilde yakaladı; öyle ki, üç bin kişiden bini öldü. Herak­leialıların düştükleri bu zor durum ise, Romalıların dikkatinden kaçmadı.

LI

Ayrıca bu felaketler sebebiyle ümitsizliğe kapılan Konna­ko­riks, kenti Romalılara terk etmeyi ve Herakleialıların yıkı­mına karşılık kendi öz­gürlüğünü satın almayı ka­rarlaştırdı. Lamakhos’un ölümünden sonra, kente muhafız­ların komutanı olarak atanmış olan, Lamakhos’un partisi­nin üyesi Damo­pheles isimli Herakleialı bir adam da kendisiyle birlik oldu. Konnakoriks, karakteri bakımından baskıcı ve güvenilmez görün­düğünden dolayı Cotta’ya yanaşmadı; fakat Triarius’la buluşma ayarladı. Damo­pheles’in de dünden razı olduğu üzere onlarla görüşmelere başladı. Anlaşma koşullarında mutabakat sağlandıktan son­ra, onlar bu şartlar al­tında mutlu olacakları­nı umut ettiler ve kente ihanet etmeye hazırlandı­lar. (2) Ar­dından vatan hainlerinin çevirdikleri dolaplar su yüzüne çı­karak halka yayıldı. Bunun üzerine kent toplantı yerine akın etti ve garnizon komutanını çağırdılar. Kentin ileri gelenle­rinden biri olan Bri­thagoras da Konnakoriks’e giderek Herak­leia’yı bunaltan şeyleri detaylı bir şekilde anlattı ve eğer ken­disi uygun görürse, herkesin ortak kurtu­luşu üzerine Triari­us’la görüşmesini rica etti. Bu şeyleri Brithagoras çok ağlayıp sızlayarak dileyince, Konnakoriks ayağa kalkıp, böy­lesine bir anlaşma yapmaya karşı çıktığını beyan etti ve kendini kentin özgürlü­ğünün sa­vunucusu ve büyük umutlara sahip­miş gibi gös­terdi: Zira mek­tuplardan Mithradates’in, damadı Tigranes tarafından dostane bir şekilde kabul edilmiş olduğunu öğren­diğini ve kı­sa süre içinde oradan yeterli yardımın ulaşmasını beklediğini söy­ledi. (3) Konnakoriks onlara bu ba­haneleri uy­durdu; bu sözlerle al­datılmış olan Herakleialılar ise, (zira, in­sanlar her zaman şiddetle arzu­ladıkları şeye inanmayı seçerler) bu ya­lanlara sanki gerçeklermiş gibi inandılar. Konnakoriks, He­rak­leialıları aldatmış olduğunu anladı. Gece yarısı or­du­sunu trieres’lere bindir­dikten sonra (zira Triarius’la yapmış olduğu anlaşma şartları kenti hiçbir zarara uğratmadan terk etmelerine ve eğer daha önceden elde etmiş ol­dukları ganimet­ler varsa, kendileriyle birlikte götürmelerine izin veri­yordu), kendisi askerleriyle birlikte Herakleia’dan yelken açtı.

Ardın­dan kentin kapılarını açan Da­mopheles, bazıları kapı­nın ara­sından geçerek, bazıları ise surun üzerinden atlayarak kente doluşan Roma ordusunu ve Triarius’u içeri kabul etti. (4) He­rak­leialılar ihanete uğradıklarının ancak o zaman farkı­na var­dı­lar ve içlerinden kimileri teslim oldular; ki­mileri ise, öl­dürül­düler, hazineleri ve mülkleri yağmalandı. Ayrıca hem deniz savaşı sıra­sın­daki büyük kayıplarını hem de kuşatma es­nasın­da kat­lanmak zorunda kaldıkları sıkıntıları hatırlamış olan Romalı­lar, va­tandaşları büyük gaddarlıkla cezalandırdı­lar. Tapınak­lara sığınmış olan­ları bile hiçbir şekilde esirgeme­diler; fakat onları sunaklar ve tanrı hey­kelleri yanında kılıç­tan geçirdiler. (5) Bu yüzden birçok Herakleialı kaçınıl­ması imkansız ölüm­den duyduğu korkuyla kendilerini sur­lardan atarak ülke boyunca dört bir yana dağıldılar; bazıları ise, Cot­ta’ya doğru firar etmek zorunda kaldılar, Cotta bu firarilerden kentin ele geçirilmiş olduğunu, insanların öldü­rüldüğünü, mallarının yağmalandığını sorup soruş­tura­rak öğrenince öf­keden ku­dur­du ve süratle kente doğru ilerledi. Sadece zaferin şerefi ellerinden alınarak onlar karşısında başarı kazan­dıkları için değil; fakat, aynı zamanda yağma­lan­mış kentten elde edil­miş bütün kazançların Triarius’un asker­leri arasında kapışıl­dığını duyunca, ordusu da bu du­ruma aynı derecede öfkelen­di. Eğer, Triarius onların öf­kesini ön­ceden fark etmemiş ve bir­çok gönül alıcı sözlerle Cotta’yı ve ordusunu yatıştırma­mış olsaydı, kendi vatandaşlarına karşı ölümcül bir savaş vu­ku bulabilirdi ve birbirleri tarafından parçalara ayrılabilir­lerdi. (Triarius) elde etmiş olduğu gani­metin aralarında or­taklaşa paylaşılma­sını teklif ettiği için, (olası bir) iç savaşı ön­lemiş oldu.

LII

Bu sırada Konnakoriks’in Tion’u ve Amastris’i ele geçirmiş ol­du­ğunu öğ­rendiler ve Cotta, Triarius’u derhal bu kentleri geri alması için gönderdi. Kendisi ise, teslim olmuş insanları, savaş esirlerini ve geride kalan di­ğerlerini ele geçirdikten sonra, on­lara büyük bir acımasız­lıkla davrandı. Gerçekten hazi­neleri arar­ken tapınaklardaki adakları dahi esirgemedi; fakat çok sayıda ve görkemli tanrı heykellerini ve resimlerini yerlerin­den kaldıra­rak gemilerine yükledi. Ayrıca agora’dan Herakles heykeli ile onun aşırı derecede güzelliği ve yüksekliği, aynı zamanda oran­tısı, zarafeti ve stili bakımından ünlü sanat eserlerinden aşağı kalmayan, pi­ramit şeklindeki elbisesini de aldı.

(2) Heyke­lin çekiçle dövül­müş sopası som altından yapılmıştı; büyük bir aslan postu, gene altından yapılmış oklarla dolu sadağıyla oku üzerinden sarkıyordu. Tapınaklardan ve kent­ten başka birçok güzel ve hay­ranlık uyan­dırıcı sunulara el koya­rak ge­milerine doldurdu; ve sonunda asker­lerine Herak­leia’yı ateşe vermele­rini emre­dince, kentin büyük bir bölü­mü yanıp kül oldu. Kent iki yıl boyunca kuşatmaya dayan­dıktan sonra, ele geçirilmişti. (3) Triarius ise, ele geçirmek üzere gönderil­miş olduğu kentlere varınca, Konnakoriks’in (zira Triarius, Herakleia’daki iha­ne­tini başkaları­nın öğrenmesine izin ver­memek niyetindey­di) hiçbir za­rara uğramadan geri çekilme­sine izin verdikten sonra, anlaş­mayla kent­leri ele geçirdi. Cotta ise, yapmış ol­duğu şeyler yu­karıda sözü edil­mişti, pi­yade ve süvari kuvvetlerini Lu­cullus’a gönde­r­di, müttefikleri vatanlarına yolladı; kendisi ise, donan­masıyla [ve elde ettiği ganimet­lerle Roma’ya doğru] yel­ken aç­tı. Kentin yağmalanmış mallarını ta­şıyan gemilerden bazıları aşırı dere­cede yük­lenmiş oldukları için kı­yıdan az açıkta battı­lar; bazıları ise, aparktias= kuzey rüzgarı estiği için kıyıya sü­rük­lendiler ve kargolarının büyük bir bölümünü yitirdiler.

LIII

Mithradates’in, Kleokhares ile birlikte Sinope’yi emanet ettiği Leon­ip­pos ise, kuşatma karşısında ümidi kırıldığından, kente ihanet etmek üze­re Lucullus’a haber gönderdi. Kleokhares, Seleu­kos’la (zira Mithra­da­tes’in generallerinden Seleukos, daha önce­ de sözü edilmiş olduğu üzere, kenti savun­makla görevli diğer iki generalle eşit konuma sa­hipti) Leonippos’un ihane­tini öğren­dikten sonra mec­lisi toplantıya çağı­rıp onun su­çunu yüzüne vurdular. Ama halk bu suçlamaya inanmadı; çünkü Leonippos onların gözünde iyi bir insan gibi görünüyordu. (2) Bu yüzden Kleokhares ve çevre­sindekiler halkın Leonippos’a karşı gös­terdiği iyi niyetten kork­tuklarından, geceleyin onu pusuya düşüre­rek boğazını kestiler. Leonippos’un bu şüpheli akıbeti halkı öfkelen­dirdi; ama Kleo­khares ve yandaşları yönetimi ele geçirerek, kentte tiran gibi hüküm sürmeye başladılar. Leonippos’u öldürmelerinin suçundan kur­tulduk­larını düşündüler. (3) Bu sırada Romalıların amirali Censorinus, on beş triereis’le Bosporos’­tan Roma­ kampına tahıl taşırken, Sino­pe’nin yakınından geçiyordu; Kleokhares ve Seleu­kos çev­resindekiler, Sinope bandıralı trieres’lerle onlara karşı Se­leukos’un komuta­sında yelken açıp savaştılar, İtalikleri yendi­ler ve kargo taşıyan gemilerine kendi­lerinin yararına el koydular.

(4) Bu başa­rıyla Klearkhos ve çevresinde­kiler ce­saretlendiler; vatandaşları yar­gılama­dan, gelişigüzel infaz ederek ve di­ğer her çeşit insani­yetsizlikle davranarak, kenti daha zalimce yönettiler. (5) Bu sırada Kleokhares ile Seleukos arasında anlaşmazlık baş göster­di. Kleokhares savaşa devam etmeyi; Seleukos ise bütün Sinopelileri öl­dürmeyi ve büyük mükafat karşılığında kenti Romalılara vermeyi istiyordu. Ama hiçbirinin fikri diğerine ağır basmadı. Ken­tin var olan ser­vetini gizlice kargo gemilerine yükleyip Mithra­dates’in oğlu Makha­res’e gönderdiler. Makha­res o sı­rada Kolkhis’in çevresinde uygun mesa­fede bulunu­yordu.

LIV

Bunun üzerine Romalıların komutanı Lucullus Sino­pe önle­ri­ne geldi ve kenti güçlü bir şekilde dört bir taraftan kuşatma altına aldı. Bunun üze­rine Mithradates’in oğlu Ma­khares, Lu­cullus’a dost­luk ve müttefik­lik konusun­da elçile­rini yolladı. Lucullus da bu isteği memnuniyetle kabul etti; eğer Makhares Sinopelilerin agora’sına erzak yardımı gön­dermeyi keserse, anlaşmalara kesinlikle uyaca­ğını ifade etti. Makhares sadece bu emre itaat etmekle kalmadı; aynı zamanda Mithradates’in güç­lerine gön­dermek amacıyla hazır­lanmış erzakları Lu­cullus’a yol­ladı. (2) Kleo­kha­res ve çevre­sin­dekiler olanları öğ­ren­dikten sonra, bütün umut­larını kaybet­tik­lerinden Sinope’­de­ki zenginliğin büyük bölümü­nü ge­milere yük­le­yip, as­ker­lerini kenti yağmalamak için gönder­dikten sonra (gece boyun­ca bu şeyleri yaptılar), teknelerden geride bırakılmış olanları ate­şe vere­rek, gemileriyle Pon­tos’un iç kısımlarına kaçtılar (bu top­raklara Sanegai ve Lazoi kolonileri sa­hipti). (3) Kentten alev­ler yükselmeye başla­yınca, Lucullus duru­mun farkına vardı ve merdi­venleri sura sevk et­melerini emretti. Askerler sur­lara tır­mandı ve başlangıçta azımsanmayacak oran­da vatandaş öl­dü; ama Lucullus ızdırap çeken halka acıyarak katliamı durdur­du. Sinope bu şekilde ele geçti; bu sırada Amaseia hala di­reni­yor­du; ancak kısa süre sonra, bu kent de Romalı­lara tes­lim oldu.

LV

Mithradates bir yıl sekiz aydır Armenia’nın çeşitli yörele­rinde zaman harcamasına karşın, henüz Tigranes’le görüş­memişti. Tigranes sonunda onun huzuruna kabulünü tasvip edip gör­kemli bir geçit töreniyle onu karşıladı ve krali bir şekilde se­lam­ladı. Üç gün boyunca onunla gizli planlar üzerinde ko­nu­şup, onu görkemli şölenlerle dostane bir şekilde ağır­la­dıktan son­ra, Mithradates’e on bin süvari verdi ve Pon­tos’a gön­derdi.

LVI

Lucullus, Kappadokia’ya geldikten sonra, ülkenin yöneti­cisi Ariobarza­nes’i dost olarak yanına alıp, piyade birlikleriyle bek­lenmedik şekilde Euphrates’i aştı ve Tigranes’­in eşlerini [ha­re­mini] ve bol miktarda son derece kıymetli hazinelerini korudu­ğunu öğrendiği kente doğru ordu­sunu sevk etti. Lu­cullus ay­rıca ordusunun bir kısmını Tigranokerta’yı kuşat­ma­ları ve ge­ri kalanını ise, yöredeki diğer önemli kent­çikleri ele geçirme­leri için gönderdi. (2) Bu şekilde Armenia’nın bü­yük bir bölü­mü kuşatma altına alınınca, Tigranes, Mithrada­tes’i geri çağır­mak üzere adamla­rını gönderdi ve ordusunu eşleri­nin bulun­duğu kentin çevresine yolladı. Bu birlikler kente ulaşmaları­nın ardından oklarıyla Roma­lıların kampla­rından dışarı çık­malarını en­gelleyerek, geceleyin Tigranes’in eş­le­rini ve hazi­nelerin en kıymetlilerini kentten uzağa taşımaya muktedir oldular. (3) Ancak günün ilk ışıklarıyla birlikte Ro­malıların ve Trakya­lıların birlikte cesurca savaşmaya baş­la­ma­larıyla, Arme­nialıların büyük bir bölümü kılıçtan ge­çirildi ve en az bir o kadarı da canlı ele geçirildik­ten sonra esir edildi. Bu­nunla bir­likte Tigranes’e göndermiş oldukları kar­go [hazi­neler ve kralın eşleri] güvenli bir şekilde yerine ulaştı.

LVII

Tigranes ise, [başkentini] kuşatanları ele geçirmek ve düş­man­larını ce­zalandırmak amacıyla seksen bin kişilik bir ordu top­ladık­tan sonra, [yük­seklerden kentin kurulmuş olduğu ovaya doğru] Tigranoker­ta’ya ilerledi. Tigranes gelip Roma­lıların ufak kampını gördükten sonra, onlar için şu aşağılayıcı söz­leri bildirdi; “eğer elçiler olarak beyanda bu­lun­mak için geli­yor­larsa, çok; eğer düşmanlar olarak savaşmak için geli­yor­larsa, kesinlikle az geldiler” dedikten sonra, ordugahını kurdu. (2) Lu­cullus ise, ordusunu ustalık­la ve özenle savaş düzenine soktuktan ve askerle­rini sözle­riyle cesaretlendirdikten sonra, doğruca Tigra­nes’in sağ kanadı üzerine yürüyerek onları kaç­maya zorladı. Ardından ordunun ana bölü­mü üzerine atıldı ve birbiri ardına hepsini bozguna uğrattı. Ay­rıca Ar­menialılar arasında korkunç ve durdurulamayan bir panik yayıldı ve bunu sözle anlatılmaz bir insan kıyımı izledi. (3) Tigranes, ta­cını ve hü­kümdar­lığının krali amblemlerini oğluna teslim et­tikten son­ra, kuvvetli tahkimata sahip kalelerinden birine kaç­tı. Lucullus ise, Tig­ranokerta’ya döndükten sonra, kenti daha sıkı bir şekilde kuşattı. Mithra­dates’in kent­teki komutanları, bütün umutlarını yitirmiş oldukları için, en azından kendi kurtuluş­larını sağlamak için kenti Lucullus’a teslim ettiler.

LVIII

Bu sırada Mithradates, Tigranes’in yanına gelerek, ona moral verdi ve eskisinden daha aşağı kalitede olmayan geleneksel krali kıyafetler giy­dirdi. Kendisi hali hazırda önemli miktarda askeri güce sahip oldu­ğundan, tekrar savaşı yenileyerek, ye­nilgiyi telafi etmek için, şiddetle yeniden birlikte ordu topla­malarını tavsiye etti. Bunun üzerine Tigranes, ondaki asalete ve zekaya güvenmesinin yanı sıra, onun Romalılara karşı yapıl­acak bir savaşta onlara karşı başkalarından çok daha ye­te­nekli bir şekilde direnebilecek güce sahip olduğunu dü­şün­düğü için, herşeyi Mithrada­tes’in ellerine bıraktı. (2) Ken­disi ise, Part [Kralı] Phra­ates’e (eğer ken­dileriyle Romalı­lara kar­şı birlik olduğu taktirde) Me­sopotamia, Adiabe­ne ve Bü­yük Aulone bölgelerini ona terk edece­ğini bildiren bir elçi he­yeti gön­derdi. Bu sırada Lucullus yanından da Part kra­lına elçiler ge­lince, Phraa­tes elçilere kendisiyle Romalı­lar arasında dost­luk ve mütte­fiklik bağı olduğunu söyledi ve on­larla da Arme­nialılarla yaptığına ben­zer bir şekilde karşılıklı anlaştı.

LIX

Cotta ise, Roma’ya geldi ve Herakleia’yı ele geçirmiş oldu­ğu için, Se­natus’tan “Ponticus imperator” sıfatıyla adlandı­rılmak onurunu elde et­ti. Ancak Cotta’nın kişisel kazanç hırsı yüzün­den görkemli bir kenti yok etmiş olduğu suçla­ması Roma’ya ulaşınca, halkın nef­retini üze­rine çek­ti. Ayrı­ca kendisinin bu şekilde sahip olduğu, böylesine büyük ser­vet kıskançlık uyan­dırdı: Bu yüzden zenginli­ğinin neden ol­duğu kıs­kançlığı önle­mek amacıyla, yağmaladığı malların büyük bir kısmını Ro­ma­lıların hazinesine bağışladı; gene de ele geçirmiş olduğu büyük mik­tardaki ganimetin çok az bir kısmını hibe ettiğini düşünen insanların öf­kesini dindire­medi. Ve derhal Herakleialı esirle­rin serbest bırakılması oy birliğiyle kabul edildi. (2) Herak­leialılardan biri olan Thra­sy­medes ise, Sena­tus’ta Cotta’yı suç­ladı. Kentin Ro­malılara karşı iyi niyetini an­latıp; eğer bunun dışındaki bir tavırla Romalılara aykırı düştüyseler, bunu ken­tin ortak kararıyla değil; fakat bilakis ya devletin yönetimi için göre­ve getirilmiş olanlardan birinin namussuzluğuyla ya da kenti ele geçirmek için saldıran düşmanların zoruyla yapmış­lardı: Thrasyme­des, kenti harap ettiği ve ateşe vererek yok et­meyi em­rettiği için Cotta’ya karşı yüksek sesle serzenişte bu­lun­du; Cotta heykelleri nasıl yerlerin­den söküp, alıp götürdü ve yağmacılık yaptı, tapınak­ları nasıl yerle bir etti ve kente girdikten sonra, diğer zulümle­riyle halkı nasıl cezalan­dırdı, bir bir anlattı. Dahası kentin sahip olduğu altın ve gümüş mik­ta­rını sayıp döktü. Ayrıca, Cotta’nın Herak­leia’nın diğer zen­ginliklerine nasıl el koyarak götürdüğünü, izahat etti.

(3) Thra­symedes’in feryat fi­gan, gözyaşları içinde bu şeyleri anlatarak konuşmasını tamamlamasının ardından, Romalı Se­natus üye­lerinin kendi­le­rine acımasına ve yüksek sesle cevap vermele­rine neden oldu (zira, bu sırada tutsakların büyük bir bö­lümü Thrasymedes’in yanında bulunuyordu, bütün erkekler ve ka­dınlar çocuklarıyla birlikte, yas kıyafet­leri içinde ve üzüntüy­le ya­kararak yeni sürgün zeytin dalla­rını ileri doğru uzatıyor­lardı). Bunun hemen akabinde Cotta kürsüye gelip, ana dilinde kısa bir söylevle ken­dini savundu, ardından dönüp yerine otur­du. Ancak Car­bo ayağa kalkıp, “Ey Cotta!, biz”, “seni kenti ele geçirmen için gön­derdik; onu harap et­men için değil” dedi. Carbo’nun ardından baş­kaları da söz alarak benzer şekillerde Cotta’yı itham ettiler. (4) Bu yüzden, birçokları için Cotta sür­güne gönderilmeye layık biri gibi göründü: gene de sürgüne yol­lamak yerine, onu daha az bir cezaya çarptırıp, sadece Se­natus üyeliğini oy ka­rarlığıyla kaldırdılar; Herak­leialılara ise, topraklarını, denizi ve liman­larını geri verdiler ve Herakleialı­lardan hiçbirinin köle yapılmamasını oybirliğiyle kararlaş­tırdılar.

LX

Thrasymedes bu şeyleri başarıyla sonuçlandırıp, Herakleialıların büyük bir bölümünü vatanlarına geri gönderdi; kendisi ise, hem Brithagoras hem de Propylos ile birlikte (bu Propylos Britha­goras’ın oğluydu) bir süre boyunca Roma’da kalarak, geride kalan zorunlu işleri düzene koy­du. Sonunda yıllar sonra üç hafif tekneyle Herakleia’ya döndü. Herak­leia’ya gelmesiyle birlikte kenti yeniden yerleştirmek için, sanki ölüyü yeniden dirilt­mek istercesine her yolu denedi. (2) Ancak bütün çaba­ları sonucunda kendi akrabalarıyla birlikte, sadece sekiz bine ya­kın göçmen toplamayı başardı. Brithagoras ise; bu şekilde kentin nü­fusu­nun artma­sıyla, halkın ba­ğım­sızlığını el­de etmek umuduna ka­pıldı. Aradan birçok yıl geç­mesinin ar­dından, ar­tık Romalıların tek adama doğru yö­ne­len yö­neti­min­de Gaius Iulius Caesar ağır basıyordu. (3) Brithagoras ile ken­tin önde ge­len kişileri arasından diğer bazıları ve oğlu Propylos, elçi he­yetinde bir araya geldiler. Bunun üzerine Brithagoras, Caesar ile elçi olarak tanıştırılıp, onunla daha yakın dost olma­yı başa­rınca, Herakleia üzerine söz aldı. An­cak o sırada Caesar’­ın Ro­ma’da kalmayıp, baş­kala­rına karşı seferde bulunduğun­dan, kentin bağım­sızlığını elde etmeyi ba­şar­mada muvaffak oluna­madı. Gene de Britha­goras vaz­geç­me­di; bilakis kendisi ve Pro­pylos, Caesar’la birlik­te dola­şarak onun yanında dünya­nın is­kan edilmiş bütün yörele­rini gördü. Bu sırada, sanki dic­tator’­un da onun talebini kabul ettiği gözlem­lendi.

(4) On iki yıllık zaman dilimi süresince düzenli olarak yanında bu­lunma­sına karşın, tam Caesar’ın Ro­ma’ya geri dönmeyi düşün­düğü sırada, yaşlılık ve stres do­lu gayret­leri yüzünden yıpra­tılmış olan Brithagoras geride vatanına bü­yük bir yas bı­raka­rak öldü. Memnon Tarihi’nin on altıncı ki­tabı bu şekilde son bulur. [Photios’un Sonsözü]: (5) Bu tarih kitabı mantık silsilesi içinde ve sade bir üslup izle­yerek, aşi­kar gerçeklere kayıtsız kalmayıp, hiçbir detayı göz ardı etmeksizin ka­leme alınmıştır; eğer bir yerde konu bütün­lü­ğü dışında bir şey anlatmak zorunluysa, ancak o zaman ko­nu dışı ifadeye gereksinim duyar. Gene de bu ara sözle uzun süre oyalanmaz; bilakis gerekli şey­den kısaca söz et­tikten son­ra, usturuplu bir şekilde asıl konunun ana fikrine tekrar dö­ner. (6) Ayrıca; eğer bazı yerler­de nadiren kul­lanılan alışıl­ma­dık ifa­de­leri saymazsak, genel olarak anlaşılır kelimeler kulla­nır. Söz konusu ta­rih eserinin ilk sekiz kitabı ve on al­tıncı ki­tabından sonrası bizlerin eline herhangi bir şe­kilde ulaş­mamış ol­duğu için henüz bu konuda bir fikir bildirmeye muk­tedir değiliz.

ARRIANUS’UN KARADENİZ SEYAHATİ

 Arrianus, Imperator Caesar Traianus Hadrianus Augustus’u selamlar.

I

O ünlü Ksenōphōn’un söylediği gibi, deniz kenarında ku­rulmuş olan Sinōpēlilerin kolonisi, Hellen kenti Trape­zous’a geldik; Karadeniz’e yukarıdan, Ksenōphōn ve senin seyrettiğin yerden hayranlıkla bakıyoruz. (2) Halihazır­daki sunaklar eskiden kaba taştan inşa edildiklerinden harfler okunaklı bir şekilde kazınmamış; üzerlerindeki Hellen yazısı ise, barbarlar tarafından yazıldığını açığa vurur gibi, hatalı bir şekilde yazılmıştır. Bu yüzden sunakları beyaz taştan yeniden inşa etmeyi ve üzerlerin­deki yazının belirgin harflerle kazınmasını kararlaştırdım. (3) Sizin ayakta duran heykelinize gelince, her ne kadar tasa­rım bakımından hoşsa da –zira denizi işaret ediyor– işçiliği bakımından ise, ne size benziyor ne de diğer bir açıdan güzel; (4) bu yüzden aynı bu pozda sizin adınızı taşımaya layık bir heykelinizi gönderin; çünkü sizin ebediyen anımsanmanız için burası son derece uygun bir yer.

II

Tapınak dikdörtgen taştan özenli bir şekilde yapılmıştır; fakat Hermēs heykeli ne tapınağa ne de onun konumuna layıktır. Eğer siz de uygun bulursanız, bana Hermes’in yaklaşık beş ayak bo­yunda heykelini –zira bana öyle geliyor ki, bu ebattaki tapınağın boyutuna uyum sağlayacaktır– ve ay­rıca Philēsios’un dört ayak uzunlu­ğunda bir heykelini yollayın; (2) çünkü ortak bir tapınak ve sunakta atasıyla birlikte tapınım görmesinin sebepsiz olmayacağını düşünüyorum; ayrıca bakar­sınız biri Hermēs’e, bir diğeri Philēsios’a, bir başkası ise, buradan geçerken her ikisi için de kurban sunacaktır. Bu şekilde davrananlar hem Hermēs’i hem de Philēsios’u memnun etmiş olacaklardır. Hermēs için, kendi soyunu; Philēsios için ise, kendi atasını onurlandırırlar. (3) Bu yüzden ben de, orada kendi payıma bir boğa kurban ettim, Kalpē Limanı’nda kurban edilecek hayvan yoksunluğundan ötürü öküz arabasından bir sığır çıkartan ünlü Ksenōphōn’un başına gelen benim başıma gelmedi; tersine kusursuz bir kurbanlığı Trape­zousluların kendileri sağladılar. Ayrıca orada hayva­nın iç organlarını inceledik ve onların üzerine libasyon yaptık. (4) İyiliği için en başta dua ettiğimiz ki­şiyi, yani hem bizim geleneklerimizi yakından tanıyan hem de herkesin; hatta iyiliğinize bizden daha az mahzar olanların bile iyiliği için dua etmelerine layık olduğunun bizzat kendinin de farkında olan sizi de unut­madık.

III

Trapezous’tan gemilerle yelken açtıktan sonraki ilk günde Hyssos Limanı’na vardık ve orada yaya askerlere talim yaptırdık; zira bu birlik= cohors, bildiğiniz gibi piyadelerden oluşmaktadır ve yirmi kişilik atlı birliği hizmetine sahiptir; ayrıca onların mızrak fırlatma talimi yapmaları gerekiyordu. (2) Oradan, sabahleyin ırmaklardan esen rüzgarlarla yelken açtık ve aynı zamanda düzenli olarak kürek çekerek ilerledik; Homēros’un dediği gibi; zira rüzgarlar soğuk esiyorlardı; gene de hızlı gitmek isteyenler için yeterli değillerdi. Daha sonra deniz duruldu, bu yüzden sadece kürekle ilerledik. (3) Ardından birdenbire ufukta özellikle doğuya doğru yükselen bir bulut belirdi ve korkunç bir rüzgar tam olarak ters yönden esti, bu bizim tek avantajımızdı; çünkü kısa süre içinde denizi dalgalandırdı, sadece küreklerin boşluklarından değil; fakat aynı zamanda güvertelerin üzerinden ve yanlar­dan da, her iki taraftan bol miktarda su aldığımız için, sanki bu tragedya mısrasında anlatıldığı gibi, (4)

“ve biz onu dışarı atıyorduk, o ise içeri giriyordu.”

en azından küçük dalga gemi parapetini aşmıyordu. Bu bakımdan meşakkatle ve zorlukla kürek çekmeyi ba­şarıyorduk ve birçok güçlüklerden sonra, Athēnai’a ulaş­tık.

IV

Zira Karadeniz’de, bu şekilde adlandırılan bir yer ve orada Hellenlere ait bir Athēna Tapınağı vardır ve bu sebepten dolayı, bu yere bu adın verildiğini sanıyorum ve ayrıca bu­rada terk edilmiş bir kale de bulunur. (2) Yılın bu mev­si­minde az sayıda gemiyi barındıran ve onları güney (lodos) ve bilhassa doğu rüzgarından koruyan demir atma yeri; ku­zey/kuzeydoğu rüzgarından (poyraz) sığınan ge­mileri de koruyabilirken; fakat Karadeniz’de aparkias ve thraskios, Hellas’ta ise, skirōn olarak adlandırılan kuzey­batı rüzgarına karşı aynı derecede korumayabilir. (3) Ak­şama doğru kuvvetli yankılar uyandıran gök gürültüleri ve şimşekler ortalığı kapladı ve rüzgar hep aynı kalmayıp; ama önce güneye ve kısa süre sonra da güneyden güney­batı rüzgarına doğru yönünü değiştirdi ve liman artık gemiler için güvenli olmaktan çıktı. (4) Bundan dolayı denizin tamamen patlamasından önce, bir triērēs haricin­deki bütün gemileri Athēnai barınağının kabul ede­bildiği ölçüde karaya çektik; çünkü bu üç sıra kürekli savaş ge­misi bir kayalığa yanaşıp güvenle demir atmıştı.

V

Gemilerin büyük bir bölümünü, karaya çekilmeleri ama­cıyla komşu sahillere göndermek bana uygun görünü­yordu. Öyle ki, biri dışında gemilerin hepsi kolaylıkla kı­yıya çeki­lebildi, ki tam onun limana getirildiği sırada çar­pan bir dalga altına girip gemiyi kaldırarak, onu alabora ettikten sonra, sahile doğru fırlattı ve paramparça etti. (2) Böylelikle sadece yelkenler, deniz donanım­ları ve müret­tebat değil; her şey kurtarılmış oldu; fakat aynı zamanda çiviler ve bal­mumu da söküldü. Bu yüzden gemi yapımı için tahtadan başka hiçbir şey ek­sik değildi. Sizin de bildiğiniz gibi, ger­çekten bunlardan Karadeniz kıyısı boyunca oldukça bol mik­tarda var. (3) Bu fırtına iki gün boyunca sürdü ve orada kalmak zo­run­luydu. Zira Karade­niz’deki Athēnai kentinden sanki terk edilmiş ve isimsiz bir liman yeri gibi, geçip git­mek bize uy­gun görünme­mişti.

VI

Oradan şafağa doğru demir alıp, yandan gelen dalga vasıta­sıyla ilerlemeyi denedik; gün boyunca karşı yönden poyraz estiği için denizi biraz yatıştırdı ve çarşaf gibi yaptı. Bu ba­kımdan, öğleden önce 250 stadia’dan fazla yol kat ederek beş cohors’un konuşlandığı Apsaros’a geldik. (2) Ordunun ücretini ödedim, silahları, suru, hendeği, hastaları ve erzakın mevcut durumunu teftiş ettim. Bu ko­nular üzerindeki görü­şümü size yazmış olduğum Latince belgelerde bildirmiş­tim. (3) Apsaros yöresinin çok eski zamanlarda Apsyrtos, Mēdeia tarafından burada öldürül­düğü ve Apsyrtos’un me­zarı burada görüldüğü için Apsyrtos olarak ad­landırıldığını söylüyorlar. Tıpkı birçok başka şeylerin isimlerinin değiştiril­diği gibi, söz konusu isim de daha sonraları çevrede ikamet eden barbarlar tarafından değiştirilmiştir: (4) Örneğin Kappadokia’daki Tyana ken­ti­ni Thoana olarak söylüyorlar, ki ismini Tau­ros’lar­ın kralı Thoas’tan alıyordu; zira Thoas’ın Orestēs ve Pyla­dēs’i izlerken, bu ül­keye kadar geldiği ve orada hastalıktan öldüğü söyleniyor.

VII

Trapezous’tan başlayan deniz yolculuğumuzda Trape­zous’tan 180 stadia uzaklıkta olan ve adını Hyssos Limanı’na veren Hyssos Irmağı’nı ve Hyssos Limanı’ndan yaklaşık 90 stadia mesafede olan ve Kolkhislilerin ülkesiyle Thiannikē arasındaki sınırı belirleyen Ophis Irmağı’nı aştık. (2) Ardından, Psykhros olarak adlandırılan ırmak Ophis’ten 30 stadia uzaklıktadır. Daha sonra Psykhros Irmağı’na 30 stadia mesafedeki diğer bir ırmak olan Kalos’a gelinir. Psykhros’tan sonra Rhizios Irmağı vardır ve Kalos Irmağı’ndan 120 sta­dia uzaklıktadır. (3) Ondan 30 stadia mesafede diğer bir ırmak olan Askouros ve Askouros’tan 60 stadia sonra Adiēnos adlı bir ırmak vardır; oradan Athēnai’a 180 stadia’dır. Zagatis Irmağı ise, Athēnai’ya yaklaşık 7 stadia uzaklıktadır. Biz o sabah Athēnai’dan demir alıp harekete geçtikten sonra, Athēnai ile aralarında 40 stadia mesafe olan ve toprakla­rında Ankhialos’un sarayının bulunduğu Pryta­nis’in önün­den geçtik. (4) Prytanis’ten sonra, Pyksitēs Irmağı’na geli­nir ve her ikisi arasında 90 stadia uzaklık vardır. Pyksitēs ile Arkhabis’in aralarında gene 90 stadia, Arkhabis’ten Apsaros’a ise, 60 stadia mesafe bulunur. Apsaros Limanı’ndan demir aldıktan sonra, Apsaros’la aralarında aşağı yukarı 15 stadia mesafe olan Akampsis’i gece geçtik. (5) Bathys Irmağı ise, buradan 75 stadia ve Akinasēs, Bathys’tan 90 stadia, Akinasēs Isis arası ise, gene 90 stadia çeker.   Hem   Akampsis   hem   de Isis ırmağı, gemilerin yüzebileceği kadar derindir ve sabahları ırmaklardan denize doğru kuv­vetli rüzgarlar eserler. Isis’ten sonra Mōgros’a geçtik. Mōgros ile Isis arası 90 stadia’dır ve Mōgros Irmağı da deniz taşımacı­lığı yapılabilecek ölçüde derindir.

VIII

Oradan, yani Mōgros’tan 90 stadia boyunca ilerleyip, tanı­dığım ırmaklar arasında en hafif suya sahip olan ve özellikle rengi bakımından sıra dışı olan Phasis’e doğru yelken açtık. (2) Zira suyun hafifliğine Homēros’un Titarēsios Irmağı’nın Pēneios’un üzerinden “yağ gibi akıp gittiğini” söylediği gibi, Phasis’in suyunun da deniz üzerinde yüzüp, karışmamasından hükmedilebilir. (3) Öyle ki, birinin de­nize akan suyun yüzüne bir kova daldırınca tatlı su çekmesi; fakat eğer kovayı daha derine batırdıysa, tuzlu su çekmesi müm­kündü. Zaten bütün Karadeniz, dışarıdaki denizden çok daha tatlı suya sahiptir; bunun sebebi ise, çok fazla sayıda ve çok büyük su kütlesine sahip olan ırmak­lardır. (4) Son derece tatlı olmasının kanıtı ise –eğer ka­nıtlamak gerekliyse bu açıklamalar üzerine kavranacak­tır–, ki deniz kıyısında ika­met edenler bütün hayvanlarını deniz kenarına doğru sü­rerler ve hayvanlar denizden su içerler; ve bu içeceği hay­vanların zevkle içtiği görülür; zira hayvanlar için bu içeceği içmenin tatlı su içmekten daha yararlı olduğuna ilişkin yay­gın bir kanı vardır. (5) Suyu kurşun ya da kalay tara­fından boyanmış olduğu için Phasis’in yüzeyi son derece temiz olmuştur. Bundan dolayı Phasis’e yelken açanların su getirmiş olmaları geleneksel olarak yasak­lanmıştır. Ge­miyle Phasis’in akıntısına girdikten sonra, gemilerdeki bü­tün suyun dökülmesi emredilir: Eğer suyu dökmezlerse, bu emre itaat etmeyenlerin rahat deniz yol­cu­luğu yapamayacak­larına ilişkin bir kanı vardır. Pha­sis’in suyu bayatlamaz; tersine on yıldan uzun süre saf ka­lır; ama suyu biraz karıştırıldı­ğında ise, daha tatlı olur.

IX

Gemiyle Phasis’e doğru girerken solda Phasis tanrıçasının bir heykeli bulunmaktadır. Atribüsünden yola çıkarak karar verilince, Rhea olduğu da düşünülebilir: çünkü eliyle büyük bir zil tutmaktadır ve tahtında aslanlar vardır; ayrıca aynı Pheidias’ın yapmış olduğu Athēna Ana Tanrıçası’nda olduğu gibi oturmuştur. Burada Argō gemisi­nin çapası da sergilenmektedir. (2) Ancak çapanın demiri bana o kadar eski görünmedi –ayrıca büyüklük bakımın­dan bizim şimdiki çapalara oranla daha küçük, biçim bakımından ise, biraz tuhaftı–: Yine de bende (Argōnau­tēs’lerin) zamanından daha geç olduğu izlenimi uyandırıyor. Orada ayrıca, taştan yapılmış bir başka çapa­nın kırılmış eski fragmanları sergileniyordu. Öyle ki, bu şeylerin Argō gemisinin çapasının kalıntıları ol­ması, o şeylerin varsayıma dayanan betimlemesinden daha uygun görünüyordu. Burada başkaca hiçbir şey Iasōn’a ilişkin efsaneleri anımsatmıyordu. (3) Bizzat kaleye 400 kişilik seçme as­keri birlik yerleştirilmiştir. Kalenin, arazinin topoğrafya­sına uy­gun olarak son derece sağlam olduğunu ve buraya yelken açmak isteyenlerin güvenliği açısından son derece stratejik mevkide kurulduğunu zannediyorum. Ayrıca ikisinin her biri aynı genişlikte olan iki sıra hendek suru çevirmiştir. (4) Eskiden sur topraktan yapılmış, ku­leler ise, tahtadan inşa edilmiştiler. Şimdi ise, sur ve ku­leler pişmiş tuğladan yeni­den yapılmıştır. Dahası, temeli kuvvetlice atılmış ve üzerine savaş makineleri yerleşti­rilmiştir –kısaca sadece kaleye bar­bar kavimlerden her­hangi birinin yürüyebilme olasılığına karşı bütün gerekli önlemler alınmakla kalmamış; aynı zamanda gar­nizon askerlerini olası bir kuşatmanın tehlikesinden koru­yabilmesi için de uygun şekilde donatılmıştı. (5) Gemiler için demir atma yerinin gü­venli olması ne kadar gerek­liyse, kalenin dışında ika­met eden emekli askerlerin, baş­kaları­nın ve tüccarların gü­vende olması da o kadar gerek­liydi. Bu yüz­den suru kuşatmış iki sıra hendekten ırmağa kadar sa­dece li­manı değil; aynı zamanda surun dışındaki evleri de çev­re­le­ye­cek diğer bir hendeğin yapımı bana uy­gun göründü.

X

Phasis’ten yelken açtıktan sonra, gemilerin yüzebileceği ka­dar derin Kharies Irmağı’nı geçtik; bu ikisinin arası 90 stadia’dır. Kharies’ten Khōbos Irmağı’na doğru gene 90 stadia yol kat ettik ve orada demir attık. Bunun nedenlerini ve orada yaptığımız şeyleri, size Latince mektubum açık­laya­cak.
(2) Khōbos’tan sonra, yine gemi­lerin yüzebileceği kadar derin, Sigamēs Irmağı’nı aştık; burası Khōbos’tan yaklaşık 210 stadia mesafededir. Sigamēs’ten sonra, Tarsouras Irmağı’na gelinir; bu ikisi­nin arası 120 stadia’dır. Hippos Irmağı ise, Tarsouras’tan 150 stadia uzaklıktadır ve Hippos’tan Astelephos 30 stadia’dır. (3) Khōbos’tan demir aldıktan sonra, As­telephos’u geride bırakıp öğleden önce Sebastopolis kentine geldik, Astelephos’tan burası 120 stadia’dır; böylelikle aynı gün içinde askerlere ücretini vermek; atları, silahları ve atlarının üzerine sıçrayan süva­rileri, yaralıları, hububat stoğunu görmek; surların ve hen­değin etrafını dolaşarak denetlemek imkanım oldu. (4) Khō­bos’tan Sebastopolis’e 630 stadia; Trapezous’tan Sebas­topolis’e ise, 2.260 stadia’dır. Sebasto­polis kenti eskiden Dioskourias olarak adlandırılıyordu ve Milētosluların ko­lonisiydi.

XI

Topraklarından geçtiğimiz etnik gruplar ise, şunlardır: Ksen­ōphōn’un da söylediği gibi, Kolkhoi kavmi Trape­zouslulara sınırdır. Gene Ksenōphōn’un, son derece cenga­ver ve Trapezouslulara karşı son derece düşman ol­duğunu bildirdiği ve Drillai olarak adlandırdığı kavmin ben, Sannoi olduğunu düşünüyorum. Zira bu kavim günümüzde bile son derece savaşçıdır ve Trapezouslulara karşı hâlâ son derece düşmandırlar; (2) tahkimli bir ülkede ikamet ederler ve kralsız bir halktırlar. Eskiden Romalılara tributum vermele­rine karşın, artık haydutluk/korsanlık yaptıkları için vergi öde­meye hevesli değiller. Fakat şimdi tanrının yardımıyla bu yükümlülüklerini yerine getirmek zorunda kalacaklar ya da onları yok edeceğiz. Onlardan sonra, kralla­rı­nın adı Ankhialos olan Makhelones ve Heniokhoi kavim­leri gelir. Makhelones ve Heniokhoi’un ardından Pharas­manēs’in ha­kimiyeti altındaki Zydreitai kavmi bulu­nur. Zydreitai kavminden sonra, Lazoi kavmi vardır: Lazoi kavminin kralı Malassas’tır ve krallık yetkisini sizden al­mış­tır. (3) Laz­oi’dan sonra, Apsilai kavmine gelinir, onla­rın kralları ise, Iulianos’tur ve kendisine krallık sizin babanız tarafından ve­rilmiştir. Apsilai ile Abaskoi toprak­ları sınırdır ve Abaskoi kralı Rhēsmagas’tır ve kendisi krallığını sizden almıştır. Abaskoi’dan sonra Sanigai kav­minin ikamet ettiği topoğrafyaya gelinir ki, burada Sebas­topolis kenti kurul­muştur; Sanigai Kralı Spadagas da krallık yetkisini sizden almıştır.

(4) Apsaros’a kadar Karadeniz’in sağ tarafında doğuya doğru seyrettik, Karadeniz’in uzunlamasına sınırının Apsaros ol­duğunu zannediyorum; zira oradan sonra, bizim için yolcu­luk Khōbos Irmağı’na kadar kuzeye doğru oldu ve Khō­bos’tan Sigamēs Irmağı’na doğru devam etti. Siga­mēs’ten sonra, Hippos Irmağı’na kadar Karadeniz’in sol tarafına doğru yön değiştirdik. (5) Hippos’tan sonra, Astelephos ve Dioskourias’a kadar açık ve net bir şekilde Karadeniz’in sol tarafına doğru yelken açtık ve yolculuğu­muz gün batımına doğru devam etti; Astelephos’tan Dios­kourias’a döndükten sonra ise, yaklaşık Keltlerin Alp­leri kadar yüksek olan Kaukasos Dağı’nı gördük. Burada Kaukasos’un bir zirvesi gözükmektedir –zirveye Strobilos adı ve­rilmiştir– ve Promētheus’un, Zeus’un em­riyle Hephaistos tarafın­dan burada zincire vurulmuş ol­duğu efsanesi anlatılır.

XII

Bosporos Thrakia’sından Trapezous kentine kadar sahil, bu şekildedir: (2) Byzantion kentinden 120 stadia mesa­fede, Karadeniz’in ağzı olarak adlandırılan ve oradan ge­miyle Propontis’e (Marmara) girilen en dar yerinde, Zeus Ourios’un tapınağı vardır. Bunları bilmenize rağ­men, gene de size anlatıyorum. (3) Tapınaktan yelken açınca sağ tarafta Rhēbas Irmağı olup, Zeus Tapınağı’ndan 90 stadia uzaklıktadır. Ardından, Kara Burun olarak adlandı­rılan yer 150 stadia’dır. Kara Burun’dan Artanē Ir­mağı’na, ki orası Aphroditē kutsal alanı yakınlarında kü­çük gemiler için bir demir atma yeridir, gene 150 stadia mesafe çeker. (4) Artanē’den sonra, Psilis Irmağı’na 150 stadia’dır ve ırmağın ağzına doğru yükselen kaya civa­rında küçük tekneler demir atabilirler. Oradan Kalpē Li­manı’na 210 stadia mesafe vardır. (5) Kalpē Limanı topoğrafyası ve gemilerin demir atması için uygun bir liman olması bakımından nitelikli bir yerdir; zira oradaki akarsuların soğuk, suyun temiz ve deniz tarafındaki or­manların gemi yapımı için elverişli ağaçlar ve vahşi hay­vanlarla dolu olduğunu Yaşlı Ksen­ōphōn söylemiştir.

XIII

Kalpē Limanı’ndan 20 stadia sonra, küçük tekneler için bir liman yeri olan Rhoē’ye gelinir. Rhoē’den sonra, karanın hemen açıklarındaki küçük bir ada olan Apollōnia’ya kadar gene 20 stadia mesafe vardır. Liman adanın altındadır ve oradan Khēlai’a 20 stadia vardır. Khēlai’dan 180 stadia sonra, Sangarios Irmağı Karadeniz’e dökülür. (2) Oradan Hypios Irmağı’nın ağzına kadar, gene 180 stadia bulunur. Hypios’tan Lilaion emporion’una ka­dar 100 stadia ve Lilaion’dan Elaion’a 60 stadia bulunur. Oradan diğer bir emporion olan Kalēs’e 120 stadia’dır.

(3) Kalēs’ten Lykos Irmağı’na 80 stadia, Lykos’tan He­llen­lerin Dōr kökenli kenti, bir Megara kolonisi olan Herakleia’ya ise, 100 stadia vardır. Herakleia’da, gemiler için bir liman bulunur. Herakleia’dan Metrōon olarak adlandırılan yere kadar, 80 stadia’dır. (4) Oradan Posei­deion’a 40 stadia ve oradan Tynda­ridai’a 45 ve ora­dan da Nymphaion’a 15 stadia mesafe vardır. Nymphaion’dan Oksinas Irmağı’na 30 stadia ve Oksi­nas’tan Sandarakē’ye 90 stadia’dır. (5) Sandarakē kü­çük tekneler için liman yeridir. Oradan Krēnidai’a 60 stadia; Krēnidai’dan Psylla emporion’una 30 stadia mesafe vardır. Oradan deniz kena­rında kurulmuş Hellenlerin Iōn kö­kenli kenti, Milētosluların kolonisi Tion’a 90 stadia çe­ker. Tion’dan Billaios Irmağı’na 20 stadia, Billaios’tan Parthenios Ir­mağı’na kadar ise, 100 stadia’dır. Buraya ka­darki toprak­larda Thrakia Bithynialıları otururlar ki; on­lardan Ksenōphōn kitabında Asia’da ikamet eden insanla­rın en cengaverleri olarak söz etmiştir ve Arkadialılar Kheiri­so­phos ve Ksenōphōn’un komutası altındaki birlik­ten ay­rıldıktan sonra, Hellenlerin ordusu bu bölgede bir­çok kötü şeye katlanmak zorunda kalmıştır.

XIV

Buradan sonrası, artık Paphlagonia’dır. Parthenios Ir­mağı’ndan gemiler için demir atma yeri olan Hellen kenti Amastris’e 90 stadia mesafe vardır. Oradan Erythinoi’a 60 stadia ve Erythinoi’dan Krōmna’ya gene 60 stadia (2) Ora­dan Kytōros 90 stadia’dır ve Kytōros’ta gemiler için bir li­man bulunur. Kytōros’tan Aigialos’a 60 stadia; Thymē­na’ya 90 stadia ve Karambis’e 120 stadia, (3) oradan da Zephyrion’a 60 stadia’dır. Zephyrion’dan küçük bir kent olan Abōnou­teikhos’a ise, 150 stadia bulunur. Liman gemi­ler için güvenli değildir; bununla birlikte; eğer bü­yük bir fırtına yoksa, de­nizciler zahmetsizce demir atabi­lirler. Abōnou­teikhos’tan Aiginētēs’e gene 150 sta­dialık mesafe vardır. Oradan Kinō­lis emporion’una 60 stadia olup, Kinōlis’te gemiler yılın yaz ayları boyunca demir atabilirler. (4) Kinōlis’ten gemiler için güvenli bir liman yeri olan Stephanē’ye 180 stadia, Stephanē’den Potamoi’a 150 stadia bulunur. Oradan Leptē Burnu’na 120 stadia ve Leptē Burnu’ndan Armenē’ye ise, 60 stadia olup, orada bir liman vardır. Ayrıca Ksenōphōn Armenē’den eserinde bahset­miştir. (5) Oradan Sinōpē’ye 40 stadia mesafe var­dır; Sinōpēliler Milētosluların kolonistleridirler. Sinō­pē’den gemiler için liman yeri olan Karousa’ya 150 stadia; oradan Zagōra’ya tekrar 150 stadia ve oradan da Halys Irmağı’na 300 stadia’dır.

XV

Bu ırmak, eskiden Kroisos’un krallığıyla Persler arasında sınırdı. Şimdi ise, Romalıların hakimiyeti altındaki top­rak­larda, güneyden değil de Herodotos’un söylediği gibi, güneşin doğduğu yönden akmaktadır. Aşağıda, Karade­niz’e dö­küldüğü yerde, Sinōpēlilerle Amisosluların top­raklarını birbirinden ayırır. (2) Halys Irmağı’ndan Nau­stathmos’a, ki orada, bir liman bulunur, 90 stadia’dır. Oradan diğer bir liman yeri olan Kōnōpeion’a tekrar 50 stadia, Kōnō­peion’dan Eusēnē’ye 120 stadia; (3) oradan Amisos’a 160 stadia mesafe vardır. Hellen kenti Amisos, Athēnailıların kolonisidir ve deniz kenarında kurulmuş­tur. Amisos’tan Iris Irmağı’nın Karadeniz’e döküldüğü yerdeki Ankōn Li­manı’na, 160 stadia’dır. Iris’in ağzından gemiler için demir atma yeri Herakleion’a 360 stadia; ora­dan Thermōdōn Ir­mağı’na kadar 40 stadia mesafededir. Amazonların ikamet etmiş olduğu söylenen Thermōdōn burasıdır.

XVI

Thermōdōn’dan Bēris Irmağı’na 90 stadia’dır. Buradan Tho­aris’e 60 stadia; Thoaris’ten Oinoē’ye 30 stadia; Oinoē’den Phigamous Irmağı’na 40 stadia; (2) oradan Phadisanē Ka­lesi’ne 150 stadia mesafe vardır. Oradan Polemōnion kentine 10 stadia; Polemōnion’dan Iasonion Burnu olarak adlandırı­lan yere, 130 stadia bulunur. Oradan Kilikialıların Adası’na 15 stadia ve (3) Kilikialıların Adası’ndan Boōn’a 75 sta­dia’dır ve Boōn’da gemiler için liman vardır. Oradan Koty­ōra’ya 90 sta­dia’dır. Ksenōphōn, bu kentten bahsetmiştir ve Sinō­pēlilerin kolonisi olduğunu söyler; şimdi ise, küçük bir köydür. Kotyōra’dan Melanthios Irmağı’na yaklaşık 60 sta­dia mesafe vardır. Oradan diğer bir ırmak olan Phar­matē­nos’a 150 stadia ve oradan da Pharnakeia’ya 120 sta­dia’dır. (4) Pharnakeia kenti, eskiden Kerasos olarak adlandırılı­yordu ve Sinōpēlilerin bir kolonisiydi. Oradan Arēs Adası’na 30 stadia ve oradan da gemiler için demir atma yeri olan Zephyrion’a 120 stadia vardır. Zephy­rion’dan Tripolis’e 90 stadia, oradan Argyria’ya 20 stadia,

(5) Argyria’dan Phi­lokaleia’ya 90 stadia’dır. Oradan Koralla’ya 100 stadia. Ko­ralla’dan Hieros (Kutsal) Dağı’na 150 stadia’dır. Kutsal Dağ’dan gemiler için liman yeri olan Kordylē’ye 40 stadia mesafe vardır. (6) Kordylē’den Hermōnassa’ya ve buradaki liman yerine 45 stadia’dır. Hermōnassa’dan Trapezous’a 60 stadia bulunur. Burada siz, bir liman inşa ediyorsunuz; zira eskiden sadece yaz ayları boyunca burada demirlemek mümkündü.

XVII

Trapezous’tan Dioskourias’a kadar uzanan aralıktaki ır­maklar arasında ölçülmüş olan mesafeler daha önce belir­tilmişti. Trapezous’tan şimdi Sebastopolis olarak adlandırılan Dioskourias’a kadarki mesafelerin toplamı 2.260 sta­dia’dır. (2) Bu şekilde, Byzantion’dan sağdaki sahil şeri­dini takip ederek Dioskourias’a doğru yelken açınca, o ordugah Karadeniz’in sağında, Romalılar için gelinen son hakimiyet noktasıdır. (3) Fakat, Kimmeria Bosporos’u kralı olarak adlandırılan Kotys’ün ölmüş olduğunu öğ­rendikten sonra, Bosporos’a kadarki deniz yolculuğunu sizin için açıklamayı kendime görev bildim, öyle ki; eğer Bosporos civarında bir şey yapmayı planlıyorsanız, sizin için hazır olsun ve bu deniz yolculuğunu bilerek planla­yabilesiniz.

XVIII

Dioskourias’tan demir alındıktan sonra, ilk liman yeri 350 stadia mesafedeki Pityous’ta mümkündür. Oradan Niti­kē’ye 150 stadia’dır; orada eskiden, Herodotos’un bah­settiği Skythia halkı ikamet ediyordu. (2) Ayrıca onların çam fıstığı yiyicileri olduklarını söylüyor; öyle ki, bu yüzden insanlar hâlâ onların hakkında aynı kanıya sahiptir. Nitikē’den Abaskos Irmağı’na 90 stadia’dır. Borgys ise, Abaskos’tan 120 stadia uzaktadır ve Herakleion Burnu’nun bulunduğu Nēsis, Borgys’tan 60 stadia mesafe­dedir. (3) Nēsis’ten Masaïtikē 90 stadia çeker. Oradan Akhaious’a 60 stadia’dır ve orada Akhaious Irmağı Zilkhoi ile Sanigai ka­vimlerini ayırır. Zilkhoi kavminin kralı Stakhem­phaks’tır ve o krallığını sizden almıştır. Akhaious’tan Herakleia Burnu’na 150 stadia vardır. Oradan buruna kadar 180 stadia’dır ve burası gemileri thraskios ile kuzey rüzgarından korur. (4) Oradan Palaia Lazikē olarak adlandırılan yere 120 stadia’dır. Oradan Palaia Akhaia’ya 150 stadia ve oradan da Pagra Limanı’na 350 stadia mesafe bulunur. Pagra Li­manı’ndan Kutsal Liman’a 180 stadia ve oradan da Sindikē’ye 300 stadia vardır.

XIX

Sindikē’den Kimmeria Bosporos’u olarak adlandırılan ve Bosporos kenti Pantikapaion’a 540 stadia’dır. Oradan Eurōpē’yi Asia’dan ayırdığı söylenen Tanaïs Irmağı’na kadar 60 stadia vardır. Ayrıca Maiōtis Gölü’nden
başlayıp Karadeniz’de denize dökülür. (2) Bununla birlikte Aiskhylos, Zincire Vurulmuş Promētheus adlı eserinde Eurōpē ile Asia arasındaki sınırı Phasis yapar. Bu yüzden Titan’lar, onun yanındayken Promētheus’a derler ki:

“ey Promētheus! senin bu çabalarına
ve zincire bağlı ıstırabına şahit olmak için geldik.”
ardından gelmiş oldukları bu ülkeyi anlatırlar:
“burada Eurōpē ile Asia toprağının
sınırını büyük Phasis çiziyor.”

(3) Maiōtis Gölü’nün etrafını gemiyle dolaşmanın ise, yaklaşık 9.000 stadia olduğu söyleniyor. Pantikapaion’dan de­niz kenarında kurulmuş olan Kazeka Köyü’ne 420 stadia’dır. Oradan terkedilmiş bir kent olan Theodosia’ya 280 stadia vardır. (4) Burası eskiden Hellas’ın Iōn kökenli bir kenti olup Milētosluların kolonisiydi ve kendisinden birçok eserde söz edilmiştir. Oradan Skythotaourialıların terk edilmiş limanına 200 stadia; ve oradan Tauros Limanı Lampas’a 600 stadia mesafe bulunur. (5) Lampas’tan Tauros’ların diğer bir limanı olan Symbolos’a ise, 520 stadia’dır. Oradan Tauros Kherronēsos’una 180 stadia, Kherro­nē­sos’tan Kerkinitis’e 600 stadia ve Kerkinitis’ten Kalos Limanı’na –bu da bir Skythia limanıdır– diğer 700 stadia mesafe bulunur.

XX

Kalos Limanı’ndan Tamyrakē’ye 300 stadia’dır. Tamyrakē’nin içinde büyük olmayan bir liman vardır. Ayrıca oradan li­manın dışarı doğru taşan kısmına diğer bir 300 stadia’dır. Limanın dışarı doğru taşan kısmından Eiōn’a ise, 380 stadia vardır. Oradan Borysthenēs Irmağı’na 150 stadia’dır;

(2) Borysthenēs’ten aşağı doğru yelken açınca Olbia adı verilen Hellen kenti kurulmuştur. Borysthenēs’ten küçük, terk edilmiş ve isimsiz adaya kadar 60 stadia mesafe bulunur. Ve oradan Odēssos’a 80 stadia’dır. Odēssos’ta gemiler için bir liman yeri vardır. Odēssos’tan sonra ise, 250 stadia mesa­fede, Istrilıların liman yeri vardır. (3) Ardından 50 stadia mesafede Isiakos’ların limanı bulunur. Ve oradan Is­tros’un ağzı olarak adlandırılan Psilon’a 1.200 stadia’dır. Bu iki yerin arası ıssız ve isimsizdir.

XXI

Bu ağzın karşısına doğru özellikle aparkias rüzgarıyla direkt olarak denize yelken açınca bir ada uzanır; ki bu­rayı bazıları Akhilleus’un Adası; bazıları Akhilleus’un Koşu yolu/Yarış pisti, bazıları ise, renginden dolayı Leukē (beyaz) Adası ola­rak adlandırırlar. Thetis’in burayı çocuğu için denizden yükselttiği ve Akhilleus’un burada yaşadığı rivayet edilir. Ayrıca burada, Akhilleus’un tapınağı ve eski işçiliğe sahip tahtadan heykeli vardır. (2) Ada, insan­lar tarafından terk edilmiştir; fakat az sayıda keçi otlar. Bunların Akhilleus’a adandıkları için, burada bulunduk­ları söylenir. Bununla bir­likte, ayrıca tapınakta oldukça değerli kaseler, yüzükler ve taşlar gibi, birçok adaklar yer alır. Bütün bu şükran adakları Akhilleus için buraya bıra­kılmıştır. Ayrıca, bazıları Romalılara bazıları da Hellen­lere özgü vezinle yazılmış yazıtlar Akhil­leus’u över­ler; aynı zamanda Patroklos’u öven yazıtlar da vardır: (3) Zira Akhilleus’u mutlu etmek istedikleri için, Akhilleus ile birlikte Patroklos’u da onurlandırırlar. Sayılamayacak kadar çok karabataklar, martılar ve deniz kargaları gibi, birçok kuş adada gecelerler. (4) Bu kuşlar Akhilleus’un tapınağında hizmet ederler. Her gün denize doğru uçmayı adet edinmişlerdir; kanatlarını ıslattıktan sonra, denizden tekrar, çabukça tapınağa doğru uçarlar ve tapınağa su çiseletirler. Bu işlemi güzel bir şekilde bitirdik­ten sonra, tapınağın tabanını tekrar kanatlarıyla süpürerek temiz­lerler.

XXII

İnsanlar, ayrıca adaya gemiyle gelmiş olanlardan: Belirli bir amaç uğruna yelken açanların adaya kurbanları ge­miler üzerinde adamak için getirdiklerini, bunlardan bir kısmını kurban ettiklerini ve bir kısmını ise, Akhilleus için öz­gür bıraktıklarını;

(2) bununla birlikte bazılarının fırtına tara­fından buraya gelmeye zorlanmış olduklarını, bunların biz­zat tanrıdan kurbanların vasıtasıyla kehanete danışmaları için, bir kurban rica ettiklerini, bu yüzden otlağa giderek kendileri için daha uygun ve daha iyi oldu­ğunu düşündük­leri bir hayvanı seçip ve aynı zamanda kendileri için uygun görünen bir miktarı bedel olarak ödemelerinden sonra, kur­ban etmiş olduklarını anlatırlar. (3) Eğer kehanet bildiril­mek istenmezse –zira tapınakta kehanet merkezleri oldu­ğunu (söylerler)–, ücreti biraz daha yükseltmek gerekir; eğer hâlâ kehanet bildirilmek is­tenmezse, daha da arttırılmalıdır. İzin verildiği zaman ise, miktarın yeterli olduğu anlaşılır. (4) O zaman kurban, orada kendi isteğiyle durur ve bir daha oradan kaçmaya çalış­maz. Ayrıca, burada kurbanların ücre­tinden dolayı, çok miktarda paranın kahraman için adak olarak koyuldu­ğunu ak­tarırlar.

XXIII

Ayrıca adada olanlara Akhilleus’un görüntüsünün rüyada göründüğünü ve adadan pek uzakta olmayan ve o civarda yelken açanlara ise, adanın neresinin daha iyi olduğunu ve nerede demir atılması gerektiğini işaret ettiğini rivayet ederler. Bazı insanlar ise, tıpkı Dioskuros’lar gibi, Akhill­eus’un görüntüsünün onlara uyanıkken gemi direği­nin üze­rinde ya da geminin pruvasının üzerinde görünmüş oldu­ğunu söylerler: (2) Bu yüzden, sadece bu bakımdan, Akhil­leus’un Dioskuros’lardan aşağı olduğunu anlatırlar; zira Dios­kuros’lar deniz yolculuğu yapanlar için her yerde görü­le­bilirdirler ve onların bilinen/görünen kurtarıcıları ol­muşlardır; Akhilleus ise, sadece adasına yaklaşanlara gö­rü­nür. Bazıları ise, Patroklos’un siluetinin onlara rüyala­rında görünmüş olduğunu söylerler. (3) Akhilleus’un Adası üze­rine raporumu ya adada bulunmuş olanlardan ya da baş­ka­larından duyarak öğrenmiş olduğum şeylerden yararlana­rak kaleme aldım ve bu şeyler bana inanılmaz değilmiş gibi ge­liyor. (4) Çünkü; eğer gerçeği söylemek gerekirse, soylu­luğu, yakışıklılığı, ruh gücü ve yaşamdan erken ayrılmış olması bakımından karar verince ve Homēros’un onun hak­kındaki şiirsel kompozisyonunda arkadaşına karşı beslediği sevgisi ve dostluğu nedeniyle, sevdikleriyle birlikte öl­meyi istemiş olduğu için ben, Akhilleus’un herhangi bir kahramandan üstün biri oldu­ğuna inanıyorum.

XXIV

Istros’un Psilon olarak adlandırılan ağzından, ikinci ağza 60 stadia mesafe vardır. Oradan Kalon olarak adlandırılan ağza 40 stadia. Ve Kalon’dan Narakon ismi verilen Istros’un dör­düncü ağzına 60 stadia vardır. (2) Oradan beşinci ağza 120 ve ardından Istria kentine 500 stadia bulunur. Oradan To­mis kentine 300 stadia mesafe bulunur. (3) Tomis’ten Kal­latis kentine yine 300 stadia olup, orada gemiler için demir atma yeri vardır. Oradan Karialıların Limanı’na 180 stadia’dır ve limanın etrafın­daki arazi Karia olarak isimlendirilir. Karialıların Li­manı’ndan Tetrisias’a 120 stadia vardır. Oradan ıssız bir yer olan Bizōnē’ye, 60 stadia’dır. (4) Bizōnē’den Dionyso­polis’e 80 stadia çeker. Oradan Odē­ssos’a 200 stadia’dır ve orada gemiler için demirleme yeri vardır. Odēssos’tan Haimos Dağları’nın eteklerinin Kara­deniz’e ulaştıkları yere ise, 360 stadia’dır ve burada gemiler için demir atma yeri vardır. (5) Haimos’tan Mesēmbria ken­tine 90 stadia olup, orada da gemiler için demirleme yeri bulu­nur. Mesēmbria’dan Ankhialos kentine 70 stadia ve Ankhia­los’tan Apollōnia’ya 180 stadia’dır. (6) Bunların hepsi Kara­deniz’in sol yakasına doğru yelken açılınca gö­rülen Hellen kentleridirler ve Skythia topraklarında ko­loni olarak ku­rulmuşlardır. Apollōnia’dan Kherronēsos’a 60 stadia’dır ve burada gemiler için liman yeri vardır. Kherronēsos’tan Au­laiouteikhos’a 250 stadia; oradan da Thynias Burnu’na 120 stadia bulunur.

XXV

Thynias’tan Salmydēssos’a 200 stadia’dır. Yaşlı Ksenō­phōn, bu yerden eserinde söz etmiştir ve son kez Thrakialı lider Seuthēs’le birlikte sefer düzenlerken ken­disi ko­mutasındaki Hellenlerin ordusunun buraya kadar gelmiş olduğunu anlatır. (2) Ayrıca yörenin liman bakımından son derece elverişsiz olduğuna ilişkin birçok şeyler be­lirtmiştir, ki orada donanma fırtı­nayla mücadele edip batma tehlikesi altındayken yakın­larda oturan komşu Thrakialılar deniz kazasına uğra­mış/karaya oturmuş ge­mi­ler üzerine onlarla savaşırlarmış. (3) Salmydēssos’tan Phry­gia’ya 330 stadia vardır. Oradan Kyaneai Adaları’na kadar 320 stadia’dır. Şairlerin eskiden başıboş gezindikle­rini/çarpıştıklarını söyledikleri adalar, bu Kyaneai’dır ve bunla­rın arasından ilk Argō gemisinin Iasōn’u Kolkhis’e götürürken, geçmiş olduğunu söylerler.

(4) Kyaneai Ada­ları’ndan Karadeniz’in ağzında yer alan Zeus Ourios’un kut­sal alanına 40 stadia’dır. Ora­dan Çılgın Daphnē olarak ad­landırılan limana 40 stadia çeker. Daphnē’den Byzanti­on’a ise, 80 stadia mesafe var­dır. Kimmeria Bosporos’undan Thrakia Bosporos’una ve Byzan­tion kentine kadarki şeyler bunlardır.

Lokman TAY (Yrd. Doç. Dr.)
lokmantay@gmail.com.tr

Pınar ÖZTÜRK (M.A.)
pinar.ozturk.1988@gmail.com

Murat ÇETİN (M.A.)
muratcetin3586@gmail.com

Simon Mercieca SENIOR (Dr.)
simon.mercieca@um.edu.mt

Pınar ÖZTÜRK (M.A.)
pinar.ozturk.1988@gmail.com