Nikaia’dan Yeni Yazıtlar XIII: Terbos’tan Bir Anıt Mezar ve Buluntuları

Hüseyin Sami ÖZTÜRK

Süleyman ACAR

Öz: Makalede Sakarya ili Pamukova ilçesinde bulunmuş 2 yayımlanmamış yazıt ile Terbos’tan bir nekropolis tanıtılmaktadır: 1) Theodoros ve Eşi Eia’nın mezarı 2) Hermodoros ve oğlu Hermodoros’un mezarı. Bu ya­zıtlar 2019 yılında kaçak bir kazı sırasında bulunmuştur ve bunlardan biri müzeye getirilmiş olup şimdi mü­zenin deposunda yer almaktadır. Yazıtlar Roma İmparatorluk Çağı’na tarihlenmektedir.

Anahtar sözcükler: Bithynia, Nikaia, Terbos, Pamukova, Anthroponymos

Abstract: This paper introduces a compilation of 2 unpublished inscriptions found in Pamukova district in Sa­karya province and a necropolis from Terbos. 1) The grave of Theodoros and his wife Eia 2) The grave of Her­modoros and his son Hermodoros. These inscriptions were found during an illicit excavation in 2019. One of them was brought into the museum and now at the depot of museum. The inscriptions are dated to Roman Imperial Period.

Keywords: Bithynia, Nicaea, Terbos, Pamukova, Anthroponym

Eine neue Grabinschrift aus Andriake (Lykien): Die Sarkophag von Konon und seiner Frauen

Hüseyin Sami ÖZTÜRK

Abstract: In this paper, an inscription with 12 lines on a sarcophagus found at south nekropolis of Andriake in 2009 is presented. According to the inscription, the tomb owners are Konon II of Myra and his wives, Ptolemaïs of Myra, daughter of Demetrios, and Arsasis of Myra, daughter of Lysimakhos. The fine is expressed in kitareph-oros and the sarcophagus type indicate that the inscription dates from I. cent. A.D.

Keywords: Andriake, Myra, Inscription, Kitarephoros, Anthrophonym

Öz: Makalede, Andriake’nin Güney Nekropolis’inde 2009 yılında bulunmuş olan bir lahit teknesi üzerindeki 12 satırlık yazıt değerlendirmeye alınmıştır. Yazıta göre, mezar sahipleri Myralı II. Konon ile eşleri Demetrios kızı Myralı Ptolemaïs ve Lysimakhos kızı Myralı Arsasis’tir. Kitarephoros ile ödenmesi talep edilen bir para cezası ile lahit tipi, yazıtın MS I. yüzyıla tarihlenebileceğine işaret etmektedir.

Anahtar sözcükler: Andriake, Myra, Yazıt, Kitarephoros, Anthrophonymos

M. FOUCAULT, Doğruyu Söylemek. İstanbul 2014. Ayrıntı Yayınları, 160 sayfa. Çev. K. EKSEN. ISBN:9789755394527

Eser, Michel Foucault’un verdiği bir takım derslerin derlemesi niteliğindedir. “Parrhesia” kavramının MÖ V. yüzyıl ile MS V. yüzyıla kadar kullanımına odaklanmakta, kavramın farklı kullanımları, kavram üzerinden gündeme gelen sorunların ve bakış açılarının neler olduğu ortaya konulmaktadır.

Burada tanıtımı yapılan eser, dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci ana bölüm Parrhesia Sözcüğü (9-22), ikinci ana bölüm Euripides’te Parrhesia (23-64), üçüncü ana bölüm Demokratik Kurumların Krizinde Parrhesia (65-75) ve son ana bölüm ise Kendilik Kaygısı ve Parrhesia (76-141) başlığını taşımaktadır. Söz konusu çalışma Sonuç Saptamaları (142-146), okuyucuya sağlam bir bibliyografya bilgisi sağlayan Kaynakça (147-154) ve eserin kullanımını oldukça kolaylaştıran Dizin (155-160) kısmıyla sona ermektedir.

Eserin Parrhesia Sözcüğü (9-22) başlıklı birinci ana bölümünde kelimenin anlamı, Hellence kullanım şekilleri ve Avrupa dillerindeki karşılıkları verilmektedir. Ayrıca, sözcüğün evrimine dair genel bir tablo ortaya konmaktadır.

Euripides’te Parrhesia (23-64) başlıklı ikinci ana bölümde ise Euripides’in eserlerinden yola çıkılarak, Euripides’in eserlerinin Parrhesia kavramı açısından önemi ortaya konulmakta ve farklı Parrhesia türleri ele alınmaktadır. Euripides’in burada ele alınan eserleri ise Ion, Fenikeli Kadınlar, Hippolytos, Bakkhalar, Elektra ve Orestes’tir. Sayılan bu eserler arasından da özellikle Ion ve Orestes isimli eserlerin üzerinde durulmaktadır.

Demokratik Kurumların Krizinde Parrhesia (65-75) başlıklı üçüncü ana bölümde Pseudo Ksenophon’un eski bir metni, Isokrates’in Barış Üzerine ve Areopagitikos isimli eserleri, Aristoteles’in Atinalıların Devleti ve Nikomakhos’a Etik eserleri ve Platon’un görüşleri üzerinden “Parrhesia” kavramının kullanımı değerlendirilmesi yapılmaktadır. Kendilik Kaygısı ve Parrhesia (76-141) başlıklı dördüncü ve son ana bölümde ise Platon’un Lakhes ve Yasalar diyaloğu “Parrhesia” açısından ele alındıktan sonra, önceki parrhesia kavramları ile bir değerlendirilmeye gidilmektedir. Philodemos’un Dürüst Konuşma Üzerine isimli eseri üzerinden “Cemaat Parrhesia” olarak adlandırılan parrhesia türü ele alınmaktadır. Kamusal Parrhesia’ın Kinikler ile özdeşleştiği açıklandıktan sonra Dio Chrysostom (MS 40-110)’un Krallık Üzerine Dördüncü Diyalog eseri üzerinden kamusal parrhesia ele alınır. Ayrıca Plutarkhos’un Moralia isimli eseri üzerinden, dost ile girilen parrhesia ilişkisi ele alınmaktadır. Galenos’un Ruhun Tutkularının Teşhisi ve Tedavisi isimli eseri de parrhesia ilişkisine girilebilecek tanımadık birisini anlatması açısından incelenmektedir. Hristiyanlık çileciliği ile Hellen askesis anlayışı karşılaştırıldıktan sonra, Seneca’nın Öfke Üzerine isimli eseri, parrhesia ve kendilik kaygısı üzerinden incelenmektedir. Kendini inceleme geleneğinin Pythagorascılık’dan Seneca’ya kadar gelen geleneği ele alınmaktadır. Seneca’nın Ruhun Dinginliği Üzerine isimli eseri kişinin bir ruh huzursuzluğunu, karşısındakine veya kendisine itiraf etmesi ele alınır. Öte yandan Epiktetos’un Konuşmalar isimli eseri kişinin kendisini incelemesi konusunda ele alınır ve Hristiyanlıktaki günah çıkarma ile benzerlikler ve farklılıklar karşılaştırılır. Euripides’ten Epiktetos’a kadar bir değerlendirme ile bölüm sona ermektedir. Sonuç Saptamaları (142-146)’nda ise Foucault amacını anlatarak konuşmayı bitirir. Foucault, “Fikirler Tarihi” ve “Düşünce Tarihi” kavramlarında bir ayrıma gitmiş, ‘düşünce tarihi’nin bir kavramın farklı zamanlar ve farklı kişiler tarafından nasıl sorunsallaştırıldığını incelediğini belirtmiştir. Eserde, parrhesia kavramının, MÖ V. yüzyıldan MS V. yüzyıla kadar nasıl sorunsallaştırıldığını incelemiştir.

D. M. DEMİR, Salâhaddîn Devri’nde Akdeniz’de Eyyûbî Deniz Kuvvetleri. İstanbul 2019. Babil Kitap, 200 Sayfa. ISBN: 9786058086647

Eyyûbîlere dair bilgi veren kaynakların genellikle Arapça başta olmak üzere yabancı dillerde yazılmış olması tarihi literatürde Eyyûbîler tarihinin aydınlatılmasına ve araştırılmasına yönelik eğilimleri azaltmıştır. Oysaki Salâhaddîn Eyyûbî’nin denizcilik faaliyetleriyle Haçlılara karşı mücadele vermesi ve Haçlıların Doğu Akdeniz’deki ilerleyişlerini yavaşlatmış, böylece Salâhaddîn Eyyûbî’nin denizcilik alanında yadsınamayacak katkıları olmuştur. Burada tanıtımını yaptığımız Salâhaddîn Devri’nde Akdeniz’de Eyyûbî Deniz Kuvvetleri isimli eser daha çok ana kaynakların İngilizce ve batı dillerinden tercümeleri kullanılmış olsa da Salâhaddîn Eyyûbî’nin denizcilik alanındaki faaliyetlerinin gün yüzüne çıkartılması açısından önemli bir araştırmadır. Bu eser yazar Doğan Mert Demir’in Salâhaddîn Eyyûbî Dönemi’nden önceki Mısır Denizciliği’nin durumuna, Salâhaddîn Eyyûbî dönemindeki gemi türlerine ve Haçlılarla yapılan deniz muharebelerine temas etmiş olduğu Yüksek Lisans Tezi’nin kitaplaştırılmış halidir.

Söz konusu eser Takdim (13-16), Giriş (17-21) kısımlarıyla başlamakta daha sonra üç ana bölümle devam etmektedir. Bu bölümler de kendi içinde ayrı alt başlıklara ayrılmışlardır. Bu bölüm ve alt başlıklardan sonra eser Sonuç (167-171), Kaynakça (173-192), Denizcilik Terimleri Sözlüğü (193-194) ve Dizin (195-200) kısımlarıyla nihayete ermektedir.

Takdim’de (13-16) yazar eserin nasıl ortaya çıktığını eserin bu dönemle ilgili çalışan araştırmacıların karşılaştıkları zorlukları ve bununla birlikte eserin hazırlanmasında katkıda bulunanlara teşekkürlerini sunmuştur. Giriş’te (17-21) yazar burada modern denizcilik teknolojisinin Ortaçağ’da atıldığını Eyyûbîlerin kendisinden ve Salâhaddîn’den önce Doğu Akdeniz’de yüzyıllardır denizcilik kültürü olduğunu Eyyûbîler de zamanın teknolojisiyle de gelişen bu kültürü miras aldığını ifade etmektedir. Ayrıca çalışmanın amacını, kaç bölümden oluşturduğunu konuda nasıl sınırlamalar yaptığı anlatılmaktadır.

Yazar Birinci Bölümü (23-69) kendi içinde altı alt başlığa ayırmıştır. İlk alt başlık olan Salâ­haddîn’den Önce (23-45)’de yazar ilk önce yelkenli gemi teknolojilerinin ortaya çıkışını daha sonraki insanların zamanın birtakım şartlarından mütevellit bu gemilerin teknoloji ile değişime uğradığını artık deniz savaşlarında da faaliyet gösterdiğine değinmektedir. Ayrıca Doğan Mert Demir zaman içinde Akdeniz’de farklı dönemlerde bu deniz gücünün el değiştirdiğini, başta Doğu Roma gibi bu gücü elinde bulundurduğunu yalnız daha sonra bu gücün VII. yüzyılda İslâm dünyasına geçtiğini, İslâm donanmasının Doğu Roma ve Hint Okyanusu’ndaki farklı menşeilerin yapım tekniklerini alarak büyük bir denizcilik devrimi yaptığını, bu denizcilik kültürünün ise en fazla İslâm dünyasında Fatımiler döneminde parladığını, özellikle Eyyûbîlerin de bu mirası devraldığını ifade etmektedir.

Eyyûbî Denizciliği’nde Hammadde Tedariki (45-52) alt başlığında ise yazar Salâhaddîn’in Mısır’da köklü bir denizcilik geleneği devraldığını yalnız gemi yapımlarında kullanılan hammadde temininde sıkıntılar olduğunu bunun için de ilk önce kendi usulleriyle bu sorunu aşmaya çalıştığını ortaya koymaktadır. Ayrıca İtalyan şehir devletleriyle de anlaşarak hammadde teminini nasıl sağlandığına ilişkin bilgiler vermektedir. Personel (52-55) alt başlığı altında Eyyûbî denizcilerinin hangi topluluklara mensup olduğunu, gelirlerini ve Eyyûbîlerin denizcilik alanında hangi rütbe ve makamların Türkçe olarak ne anlama geldiğini okuyucuların bilgisine sunmaktadır. Tersanelerin Yapısı (55-62) alt başlığı altında İslâm ordularının ele geçirdiği yerlerde kendinden önceki tersaneleri kullandığını ayrıca tersanelerin hangi tür gemiler ürettiklerini, bu tersanelerin nerede olduğunu Mısır’da hangi isimlerle tersaneler olduğuna değinmektedir. Salâhaddîn’in Deniz Kuvvetleri Görevleri (62-68)’nde ise deniz kuvvetlerinin hangi kısımlardan oluştuğu ve bunların görevlerinin ne olduğuna değinilmektedir. Eyyûbî Deniz Kuvvetlerinin Sahip Olduğu Teknoloji (69-70) başlığında anlatılmak istenen Eyyûbîlerin gemicilik alanında ne kadar geliştiklerini Haçlıların kendi filosuyla Eyyûbî filosunu karıştırmasını, bu dönemde Eyyûbîlerin gemicilik teknolojisinde ne kadar ilerleme kaydetmiş olduğunu ifade etmektir.

Eserin ikinci Bölümü ise Salâhaddîn’in Gemileri (71-90) başlığını taşımaktadır ve konu burada yazar tarafından iki alt başlık halinde ele alınmıştır. Salâhaddîn Devrinde Kullanılan Gemi Türleri (71-83)’nde yazar Eyyûbîlerin Şini, Tarida, Harraka, Şelendî, Berkûş, Hammale, Butsa, Azazi, Uşari ve Şebbâre gibi gemi tiplerini kullandıklarına ve bunların hangi alanlarda görev yaptıklarına vurgu yapılmaktadır. Salâhaddîn’in Deniz Kuvvetleri Donanımı (83-90) başlığında yazar gemi teknolojilerinde hangi aletlerin kullanıldığı ve işe yararlılıklarını anlatmaktadır. Ayrıca yazar Neft kullanımının Eyyûbî deniz kuvvetlerinde vazgeçilmez bir malzeme olduğunu belirtmektedir. Yine Eyyûbîlerin kullandığı çengel, tabut ve bâsilîk gibi araçların yanı sıra mancınık hakkında da malumat vererek mancınığın kuşatmalardaki rolünü ve kullanma şekillerini örnekler ışığında anlatmıştır. Ardından eserin üçüncü bölümünde Salâhaddîn’in Hayali (91-166) başlığını kendi içinde on beş alt başlığa ayırmıştır. Bizans Haçlı İttifakı ve Bu İttifakın Mısır Üzerine Düzenlediği Sefer (92-96)’de yazar Şirkûh’un Mısır’ı almasından sonra Haçlıların Doğu Roma ile ittifak yaptığını Mısır kuşatmasında Doğu Roma ve Haçlıların nasıl bir yol izlediğini ve buna karşı Salâhaddîn’in aldığı önlemlerin ayrıntıları hakkında bilgi vermektedir.

Salâhaddîn Eyyûbî’nin Sultanlığında Deniz Kuvvetleri (96) başlığı altında yazar Salâhaddîn’in Fâtımî Halifesi’nin ölümünden sonra Mısır’da güçlenmesi ve bağımsız olmasına değinilmektedir. Sicilya Donanması’nın İskenderiye ve Tinnis Çıkartmaları (96-101)’nda Kudüs Kralı’nın Salâhaddîn’e karşı batıdan yardım istemesini ve bu teklife Sicilya Normanlarının cevap verdiğini daha sonra ise yazar Sicilyalıların önce Mısır’ı ve sonra Tinnis’i kuşatma altına almalarını bu kuşatmaların Eyyûbî denizciliğine olan etkilerine değinmektedir. Eyyûbîlerin Mağrib Seferi ve Denizcilik (101-104)’te yazar tarafından Mağrib seferi ile ilgili olarak Eyyubilerin Mağrib seferini kendileri yapıp yapmadıklarını veya yapmadılarsa da kimler tarafından yapıldığı ne için yapıldığına ilişkin konulara temas etmiştir. Bizans Haçlı İttifakının Mısır Üzerine Sefer Hazırlıkları ve Bu İttifakın Bozulması (105-108)’nda yazar Salâhaddîn’in devletini kurmasından kısa bir süre sonra büyük bir coğrafyaya hâkim olmasını bu durumun Kudüs Krallığı’nı rahatsız etmesini Doğu Roma’yla ittifak arayışına girmelerini, ancak seferin yapılamadığını ve yapılamamasının nedenlerini ele almıştır. Eyyûbî Donanmasının 1179 Yılında Giriştiği İlk Faaliyetleri (108-110)’nde Eyyûbîlerin ilk deniz seferlerini Doğu Roma limanlarına yaptıkları ve bu başarıyla birlikte Eyyûbîlerin artık denizde güçlerinin olduğunu vurgulanmaktadır.

Eyyûbî Donanmasının Arvad Adası ve Tartus Seferleri (110-113)’nde Arvad ve Tartus adalarının Suriye için önemi, Haçlılara kadar buranın durumu, Trablus Kontluğu altındaki Arvad ve Tartus kuşatması ve kuşatma sonunda Trablus kontluğu ile yapılan anlaşmanın sonuçları okuyucuya aktarılmıştır. Kudüs Krallığının ve Bedevi Korsanların 1181 Yılındaki Mısır Baskınları (113-116) yazar burada Kudüs Haçlılarının denizcilik konusunda bazı konularda zayıf olmasına rağmen Mısır’a belli sayıda Haçlı filosu göndermeleri, bunun başarısızlıkla sonuçlanması ve bu durumun Eyyûbîleri ne gibi tedbirler almaya sevk ettiği değerlendirilmektedir. Eyyûbî Donanmasının 1182 Beyrut Kuşatması (116-122)’nda ise önce Beyrut’un tarihi geçmişivle Haçlılar tarafından ele geçirilmesi anlatıldıktan sonra Beyrut’un Eyyûbîler için stratejik bir önem arz edişi ve Eyyûbîlerin 1182’de Beyrut’u karadan ve denizden kuşatması, buna karşılık IV Boudain’in aldığı önlemler anlatılmaktadır. Renaud De Châtillion’un Kızıldeniz Baskını (122-126) başlığında Renaud De Châtillion’un bu saldırısının planlı ve hazırlıklı bir sefer olduğu, Renaud’un yapmış olduğu hazırlıklar, hangi kale ve limanlara saldırdığı ve Eyyûbîlerin buna karşı yaptığı seferler hakkında bilgiler vermektedir.

Dimyat Filosunun 1183 Akdeniz Seyrüseferi ve Hittîn Savaşına Kadar Eyyûbî Deniz Kuvvetleri (126-129)’nde Eyyûbî deniz kuvvetlerinin dönemin şartlarına bağlı olarak etkin bir güç olduğu, Dimyat filosunun ikiye ayrılarak bazı bölgelere seferler düzenlediği ve buraları ele geçirdiği aktarılmaktadır. Hittîn Savaşı’ndan Sur Kuşatmasına Kadar Eyyûbî Deniz Kuvvetleri (129-134) başlığında ise Salâhaddîn Eyyûbî’nin Hıttîn Savaşı’ndan sonra Suriye sahil şeridini ele geçirmek için harekete geçtiği ilk önce Akka, Yafa ve Beyrut’u ele geçirdiği, ama Salâhaddîn’in stratejik bir hata yaptığı, halkın da Kudüs’ün fethini çok istemesinden dolayı Sûr yerine Kudüs’ü muhasara altına aldığı, bu hata ile de III. Haçlı Seferi’nde Haçlıların bölgede savaşmadan stratejik bir bölgeye sahip olduğu anlatılmaktadır.

Eyyûbî Deniz Kuvvetlerinin Sûr Muhasarası (134-144) başlığında ise ilk olarak Sûr şehrinin genel tarihi geçmişine, Haçlıların şehri ele geçirmesine, Haçlılar için önemine Kudüs’ün fethinden sonra Haçlılar için önemli bir merkez haline gelmesine, Eyyûbîlerin Sûr seferi için hazırlıklarına ve Haçlıların aldığı tedbirler sebebiyle Eyyûbîlerin Haçlılar tarafından Sûr limanında yenilmesine vurgula yapılmaktadır. Antakya Prinkepsliği Üzerine Çıkılan Sefere Karşı Sicilya Donanmasının Yardıma Gelmesi (144-146) başlığından da Suriye’nin tam anlamıyla hâkimiyeti için Eyyûbîlerin Antakya üzerine sefere çıktığı, ancak bu sefer esnasında Sicilyalıların donanma olarak Antakya için yardıma gelmesi, Salâhaddîn’in bu sefer için yanında donanma getirmemesi süreci ele alınmıştır. Ayrıca Salâhaddîn’in akabinde sahil güvenliği için bazı tedbirler aldığı ve Antakya Seferi aşamasında bazı bölgelerin nasıl ele geçirdiği belirtilmektedir.

III. Haçlı Seferi Eyyûbî Donanmasının Çöküşü (146-166)’nde yazar Eyyûbîlerin Sûr kuşatmasından sonra denizcilikte geriye gittiklerini iddia etmektedir. Ayrıca Haçlıların Akkâ kuşatmasında Eyyûbîler tarafından karada ve denizde Haçlılara karşı çok iyi mücadele verdiklerini ve Salâhaddîn’in bu muhasara sırasında İslâm devletlerinden yardım istediğini, ancak gerekli yardımın gelmediğini ifade etmektedir. Akkâ’nın Haçlılar tarafından ele geçirilmesini Akkâ’dan sonra da Haçlılar ile Salâhaddîn’in mücadelesinin devam etmesi sebebiyle iki tarafın ordularının yorulması sonucu barış anlaşması yapıldığını anlatmaktadır. Eser Salâhaddîn’in ölümüyle de sona ermektedir. Eserin Sonuç (167-171) kısmında da Mısır’ın konumu dolayısıyla denizcilik kültürünün burada gelişmiş olduğu, kendisinin de bunu devralarak bu kültürü geliştirdiği ve Haçlılara karşı iyi mücadeleler verdiği aktarılmış, ayrıca kendisinden öncekilerden aldığı bu kültürü geliştirerek kendisinden sonra kurulan Bahrî Memluklerine de devrettiği anlatılmaktadır.

Eyyûbî denizciliği açısından önemli bilgiler ihtiva eden Salâhaddîn Devrinde Akdeniz’de Eyyûbî Deniz Kuvvetleri adlı eser Eyyûbîler devleti gibi araştırılmayı bekleyen önemli bir döneme ışık tutması bakımından oldukça kıymetli bir çalışmadır. Eserde Eyyûbîlerin Salâhaddîn dönemindeki denizcilik faaliyetleri hakkında teferruatlı bilgilere ulaşmak mümkündür. Çalışmada resimler ve alıntılara da yer verilmiş olması anlatılan konulara farklı bakış açıları getirmiştir. Bu bakımdan eser tarihe yeni bakış açılarının kazandırılması ve işe yeni başlayacak olan araştırmacılara yol göstermesi bakımından oldukça faydalıdır.

J. D. HUGHES, Çevresel Tarih Nedir?. İstanbul 2019. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 220 sayfa. Çev. M. F. Çalışır. ISBN: 9789753333627

Tarihçiler 20. yüzyılın başlarına kadar tarihin temel meselesinin savaşlar, önemli kişiler, iktidar mücadeleleri ile bu bağlamda gerçekleşen olaylar olduğunu savunarak çalışmalarını bu konular üzerine yoğunlaştırmış ve sosyal konuları göz ardı etmişlerdir. Sosyal tarih anlayışı, bu tarih yazım geleneği içerisinde ancak bir sahne dekoru olarak yer alabilmiştir. Yirminci yüzyıldan itibaren batı kökenli tarih yazımında “tarih olgusu”nun yeniden şekillendirilmeye başlanmasıyla yeni tarih anlayışları inşa edilmiştir. Bu yeniden şekillendirme girişimiyle ortaya çıkan anlayışlardan birisi de çevresel tarihtir. Tarih yazımında bir devrim etkisi yaratan Annales Ekolü’nün de ortaya çıkmasıyla bu yeni tarih anlayışları kurumsallaşma eğilimine girmiştir. Bu ekole mensup Febvre ve Braudel gibi önemli tarihçilerin eserlerinde çevrenin etkisine büyük yer ayırması ile çevresel tarihe olan ilgi artmıştır.

Çevresel tarih, siyasi, askeri, sosyal, iktisadi ve kültürel tarih gibi geleneksel tarih yazım biçimleri ile birlikte doğal çevrede bulunan canlı-cansız varlıkların ve bu varlıklar arasındaki etkileşimin tarihinin de yazılması gerektiğini savunan yenilikçi bir tarih anlayışıdır. Çevre ile insanın birbirleri üzerindeki etkileriyle ilgilenen bu alan, antik döneme kadar uzanan öncülerine rağmen 1960’lara kadar bir disiplin olarak kurumsallaşmamıştır. Çevresel tarih, özellikle 1970’lerdeki toplumsal çevre hareketlerinin etkisiyle ilgiyi üzerine çekmiş ve bu tarihten itibaren dünyanın farklı coğrafyalarında hızlı bir şekilde gelişmiştir. Bu çalışmada tanıtımını yaptığımız eser, çevresel tarih alanının önde gelen isimlerinden biri olan J. Donald Hughes tarafından yazılmış ve Türkçe’ye Çevresel Tarih Nedir? ismiyle çevrilen What is Environmental History? isimli kitaptır. Bu eser, ilk baskısını 2005 yılında yaptıktan sonra 2019 yılında M. Fatih Çalışır tarafından dilimize kazandırılmıştır. Yazar Donald Hughes lisans eğitimini 1954 yılında Kaliforniya Üniversitesi Biyoloji bölümünde, lisansüstü eğitimini ise 1960 yılında Boston Üniversitesi Bilim Tarihi bölümünde tamamlamıştır. Hughes bazı çevresel tarih derneklerinin kuruluşunda yer almış, bu alanda biri ele aldığımız eser olmak üzere birçok çalışma üretmiş saygın bir akademisyendir. Ülkemizde ise henüz emekleme döneminde olan bu anlayış hakkında yapılmış çalışmalar kısıtlıdır. Bu anlayış bağlamında çalışma yapmış kişiler arasında çalışmamızda tanıtacağımız kitabın çevirmeni olan Fatih Çalışır ile birlikte Selçuk Dursun ve Güven Arif Sargın’ın adını zikredebiliriz.

Kitap, çevirmen M. Fatih Çalışır’ın Önsözü ve Selçuk Dursun’un kitabın Türkçe baskısında özel olarak yer alan Çevresel Bağlantılar: Tarihi Yeniden Düşünmek isimli giriş niteliğindeki yazısı ile birlikte 7 ana başlıktan oluşmaktadır. Ayrıca metnin bağlamı dahilinde belirli bölümlerde 26 adet fotoğraf kullanılmıştır. İlk bölüm Çevresel Tarihi Tanımlamak (1-24) ana başlığı altında Giriş (1-4), Çevresel Tarihin İlgilendiği Konular (4-11), Çevresel Tarihin Diğer Disiplinler Arasındaki Yeri (11-21), Çevresel Tarih ve Eski Tarihçilik (21-25) adlı bölümlerden oluşmaktadır. Hughes, bu bölümde çevresel tarihin tanımını yaparak dünyanın farklı bölgelerinde bu alana olan ilginin artmaya başladığını, birçok araştırmacı ve tarihçinin konu üzerine eğildiğini ve birçok okulda çevresel tarihin ders olarak okutulmaya başlandığını belirtmektedir. Yazar ayrıca çevresel tarihin 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren artan çevre problemlerinin paralelinde geliştiğini belirtmektedir. Hughes çevresel tarihin ilgilendiği konuları üç ana madde altında şu şekilde toplamaktadır: Çevresel faktörlerin insanlık tarihine etkisi, insan kaynaklı çevre değişiklikleri ve bu değişikliklerin insan topluluklarındaki değişime etkisi, çevreyle ilgili düşünceler tarihi. Yazar bu bölümde çevresel tarih bağlamında çalışmaları bulunan araştırmacıların üzerinde durmuş ve çevresel tarihin diğer disiplinler arasındaki yerini tartışmıştır. Çevresel tarihin Antropoloji, Sosyoloji, Siyaset Bilimi ve Ekonomi gibi alanlarla benzer bir yaklaşıma sahip olduğunu belirtmektedir. Ayrıca çevresel tarihin geleneksel tarih anlayışına eleştirel yeni bir soluk getirdiğini ifade etmektedir.

İkinci bölüm; Çevresel Tarihin Öncüleri (25-45) üst başlığı altında Giriş (25-25), Antik Dünya (25-35), Orta Çağ ve Erken Modern Dönemde Çevreye Dair Düşünceler (35-41) ve Yirminci Yüzyıl Başları (41-45) isimli bölümlerden oluşmaktadır. Bu bölümde çevresel tarihin tarihsel süreçteki gelişimi örneklerle açıklanmıştır. Yazar, çevresel tarihin bir disiplin olarak 20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmasına rağmen kökenlerinin antik dünyaya kadar dayandığını belirterek başta Herodotos ve Thukydides olmak üzere Hippokrates, Platon, Mensiyüs, Cicero ve İbn Haldun gibi şahsiyetlerin eserlerinden örneklerle bu savunusunu güçlendirmektedir. Hughes daha sonra orta çağ ve erken modern dönemde çevreye bakışın nasıl olduğunu tartışmaktadır. Yazar bu bölümü 20. yüzyılın başlarında Fransa’da ortaya çıkan Annales Ekolü’nün ve bu ekolün çatısı altında toplanan tarihçilerin çevresel tarihin ilerlemesinde oynadıkları rolü değerlendirerek bitirir.

Çevresel Tarihçiliğin ABD’de Doğuşu ve Gelişimi (45-69) başlıklı üçüncü bölüm yazar tarafından Giriş (45-46), Korumacılıktan Çevresele Amerikan Tarihi (46-51), ABD Çevresel Tarihçiliğinin Temel Eğilimleri (51-63), Çevresel Tarih ile İşbirliği İçindeki Diğer Disiplinler (63-69) başlıkları altında bölümlendirilmiştir. Hughes bu bölümde çevresel tarihin bir alt disiplin olarak ilk kez kabul edildiği ve kurumsallaşma sürecine girdiği ABD’deki serüvenini anlatmaktadır. Amerikan çevresel tarihine ve Amerika kıtasının Kolomb’tan önceki durumuna dair yapılan araştırmalara değinen yazar ayrıca bölge çalışmaları, biyografi, kamu tarihi, sivil toplum kuruluşları, kentsel çevre, çevresel adalet ve cinsiyet meseleleri gibi Amerikan çevresel tarihyazımında öne çıkan önemli konu başlıkları üzerinde durmaktadır.

Eserin dördüncü bölümü Yerel, Bölgesel ve Ulusal Çevresel Tarihler (69-123); Giriş (69-71), Kanada (71-75), Avrupa (75-88), Akdeniz (88-93), Ortadoğu ve Kuzey Afrika (93-94), Hindistan, Güney ve Güneydoğu Asya (94-100), Doğu Asya (100-105), Avustralya, Yeni Zelanda ve Pasifik Adaları (105-113), Afrika (113-117), Latin Amerika (117-120), Antik Dünya ve Orta Çağ (120-121) ve Sonuç (121-123) başlıkları altında on iki bölüme ayrılmıştır. Global bir anlayışa sahip olabilmek için yerel verilere ihtiyaç olduğunu belirten Hughes, yukarıda belirtilen bölümlerde isimleri geçen bölgelerde yapılmış ve yapılmakta olan çalışmalara ve bu çalışmaları gerçekleştiren araştırmacılara değinmektedir.

Beşinci bölüm Çevresel Dünya Tarihi (123-147) üst başlığı altında Giriş (123-125), Çevresel Dünya Tarihi Kitapları (125-138), Küresel Önemi Haiz Konular (138-143), Çevreci Hareketler (143-144), Dünya Tarihi Ders Kitapları (144-146) ve Sonuç (146-147) bölümlerinden oluşmaktadır. Küresel çevre değişiminin erken modern dönemde hız kazandığını belirten Hughes, çevresel tarihin küresel boyutta yazılması ve çevresel tarihçilerin de araştırmalarını küresel boyuta taşımalarının gerekliliği hakkındaki düşüncelerini paylaşmaktadır. Ayrıca çevresel dünya tarihinin, bu anlayıştaki en kapsayıcı ve en geniş yaklaşım biçimi olduğunu belirterek bu metot çerçevesinde yazılmış eserleri tek tek incelemektedir. Son olarak Hughes, son dönemlerde dünya tarihi kitaplarında çevresel tarihe ayrılan bölümlerin arttığını belirtmektedir.

Çevresel Tarihçiliğin Meseleleri ve Yeni Yönelimler (147-175) isimli altıncı bölümde Hughes, Giriş (147), İhtisaslaşma Eğilimi (147-149), Müdafilik (149-151), Çevresel Determinizm (151-152), Bugüncülük (Presentizm) (152-153), Gerilemeci Anlatılar (153-155), Siyasi-Ekonomik Teoriler (155-157), Yeni Meseleler (157-173) ve Sonuç (173-175) başlıkları altında çevresel tarihçiliğin karşılaşacağı muhtemel sorunları ve alan içerisindeki farklı eğilimleri irdelemektedir. Yukarıda ismi geçen yönelimleri savunan araştırmacıları ve fikirlerini tartışmakta, ayrıca metnin içinde nüfus artışı, politika belirleme skalası, enerji ve kaynaklar, çevre felaketleri, biyo-çeşitlilik, çevresel onarım, evrim ve biyo-teknoloji, okyanuslar ve denizler başlıklarını vererek bu meseleler üzerinde daha fazla durulması gerektiğini ifade etmektedir.

Nasıl Bir Çevresel Tarih (175-193) isimli bölüm kitabın son bölümü olup şu alt başlıklardan oluşmaktadır: Giriş (175), Metodolojik Rehberlik (175-181), Kaynak Taraması (181-184), Kaynaklar (184-187) ve Sonuç: Çevresel Tarihin Geleceği (187-193). Yazar bu bölümde çevresel tarihe ilgi duyan fakat disiplin hakkında yeterince bilgisi olmayanlar için çevresel tarih eğitimi, araştırması ve yazımı hakkında birtakım önerilerde bulunmaktadır. Kitap, Seçilmiş Kaynakça (193-205) ve Dizin (205-220) ile sona ermektedir.

Sonuç olarak ilgili eser çevresel tarih çalışmaları bakımından önemi haiz bir çalışmadır. Çevresel tarih aslında tarihin bir alt disiplini değil, disiplinler arası bir metottur. Bu metot, dünyanın belli başlı coğrafyalarında kazandığı ivmeyi henüz Türkiye’de kazanmış değildir. Annales Ekolü’nün Türkiye’de yarattığı etkiye paralel olarak çevresel tarihe olan ilgi de artmaya başlamış fakat son yıllara kadar müstakil çalışmalar meydana getirilmemiş ve bu kapsamda ülkemizde yapılan çalışmalar kısıtlı kalmıştır. Bu disiplin hakkındaki Türkçe literatür çoğunlukla çeviri eserler üzerinden oluşmaktadır. Tanıtımına katkı sağlamayı amaçladığımız bu kitap, çevresel tarih anlayışını Türkiye’de daha yaygın hale getirebilmek, çevresel tarihi akademik çevrelere benimsetebilmek ve tanıtabilmek amacıyla M. Fatih Çalışır tarafından gayet yalın ve akıcı bir üslup ile çevrilmiştir. Bu eser çevresel tarih konusunda bir kılavuz ve el kitabı niteliğindedir.

H. PALAZ-ERDEMİR, Roma’dan Doğu Roma’ya Değişim ve Dönüşüm. İstanbul 2019. Çizgi Kitabevi, 128 Sayfa (Roma İmparatorluk Listesi ve Haritalar ile Birlikte). ISBN: 9786051963877

Roma’dan Doğu Roma’ya Değişim ve Dönüşüm adlı kitap; Prof. Dr. Hatice Palaz-Erdemir tarafından Çizgi Kitabevi bünyesinde yayımlanmıştır. Yayın dili Türkçe olan kitap toplamda 128 sayfadan meydana gelmektedir. Kitap; Önsöz (7-8), Giriş (9-20), Tetrarşi/Tetrarkhia (21-24), Constantinus Hanedanı (25-30), Valentinianus Hanedanı (31-32), II. Valentinianus (33-34), Theodosius Hanedanı (35-38), Büyük Roma İmparatorluğu’nun Bölünmesinden Sonra Batı Roma (39-44), Kavimler Göçü ve Roma Üzerindeki Etkileri (45-50), Kavimler Göçü’nün Sonuçları (51-54), Hristiyanlaştırılan Imperium Romanum (55-76), Kavimler Göçü ve Kristolojik Mücadeleler Devri (77-94), Iustinianus Yenilikleri ve Çöküşü (95-112), Sonuç (113-114) ve Kaynakça (115-119) bölümlerinden oluşmaktadır.

Kitabın Önsöz’ünde (7-8); Roma’nın Doğu ve Batı’ya ayrılma sürecinde yaşanan din, dil ve etnik yapıdaki değişimden; Giriş (9-20) bölümünde ise İmparatorluğun bölünmeden önce imparatorluk sistemi ile yönetildiği, yaşanan siyasi, sosyal ve ekonomik sorunların mevcut sistemin sorgulanmasına ve ilk kez dörtlü bir yönetim sisteminin devreye girmesine zemin hazırladığına değinilmiştir. Doğu Roma’nın Hellenceyi resmi dil, Hristiyanlığı da resmi din olarak kabul etmesi değişim rüzgârları estirecektir.

Tetrarşi/Tetrarkhia bölümünde (21-24); İmparatorluğun sınırlarının genişlemesinin sınırların tek imparator tarafından yönetilemeyeceğini göstermeye başladığı, bunun üzerine ikili bir yönetim sistemi denense de başarılı olunamadığı, çözümün “tetrarşi” denilen dörtlü yönetim sisteminde arandığı üzerinde durulmaktadır. Bu yeni sisteme göre Doğu ve Batı’daki her iki imparator kendisine birer Caesar seçecektir. Ancak tekrar alevlenen siyasi kavgalar sonucu I. Constantinus döneminde yeniden tekli yönetime geçilecektir.

Constantinus Hanedanı bölümünde (25-30); Constantinus’un Augustus sıfatı alana kadar geçen sürede yaşadıklarına, ikili mücadelelerine, kilise ile devleti bir araya getirerek devletin Hristiyanlığa dönüşme süreci ele alınmıştır. Constantinus hâkimiyeti süresince ekonomik, sosyal ve askeri alanlarda köklü değişikler yapmış ve tek kişilik yönetim sistemini sürdürmeye çalışmıştır. Ölmeden önce imparatorluğu üç oğlu arasında paylaştırsa da kardeş kavgası sonucu üçü de ölmüştür. Oğullarından II. Constantius ölmeden önce Iulianus’a Caesar unvanı vermiştir. Daha sonra Augustus unvanına yükselen Iulianus, giderek Hristiyanlıktan uzaklaşmış ve paganizmi yeniden alevlendirmeye çalışmıştır. Öldüğünde hanedan da sona ermiş olacaktır.

Valentinianus Hanedanı adlı bölümde (31-32); I. Valentinianus’un imparator ilan edilmesiyle Batı’nın yönetimini devralması ve kardeşi Valens’i de ortak imparator olarak Doğu’da görevlendirmesi anlatılır. I. Valentinianus ölmeden önce oğlu Gratianus’u Batı’nın Augustus’u olarak atamıştır. Doğu’daki Valens öldüğünde de yerine Theodosius atanır. Gratianus MÖ 383 yılında öldürülür. II. Valentinianus bölümünde (33-34); MÖ 375 yılında Gratianus Batı’nın imparatoru olarak ilan edilince II. Valentinianus da askerleri tarafından ortak imparator ilan edilir. MÖ 392 yılında öldürülmesiyle bu hanedanlığın iktidarı da sona erecektir.

Theodosius Hanedanı bölümünde (35-38); Gratianus tarafından Doğu’nun Augustus’u ilan edilen Theodosius, yönetime geçtiğinde Visigotlara karşı verilen mücadeleyi kaybettiği ve bu durumun Visigotlara federatif bir statü verilmesine yol açacağına değinilmiştir. Theodosius, Batı Roma’yı Arbogast’ın idaresine bıraksa da yaşanan iç karışıklıklar sonucu imparatorluğun tek hâkimi olmuştur. Theodosius ölmeden önce imparatorluğun doğu ve batı kısımlarını iki çocuğu arasında paylaştırmış, imparatorluğun resmi olarak bölünmesi de Theodosius’a atfedilmiştir. II. Theodosius yenilikçi reformlar yaparak Doğu’yu ayakta tutmaya çalışacaktır.

Büyük Roma İmparatorluğu’nun Bölünmesinden Sonra Batı Roma bölümünde (39-44); imparatorlarının Doğu’yu bir müddet Batı’dan yönettikleri, önemli kanunların Batı’da hazırlandığı, imparatorluğun merkezinin İstanbul’a taşınmasıyla devletin ağırlık merkezinin Doğu Roma’ya kaymaya başladığından bahsedilmiştir. Kavimler Göçü’nün ortaya çıkmasının her iki taraf için farklı gelişim çizgisi gösterdiğine değinilmiştir. Doğu ve Batı’yı yöneten imparatorların inanç farklılıkları doğu-batı arasındaki çatışmanın yeniden alevlenmesine sebep olmuştur. Doğu Romanın Hellenceyi resmi dil olarak kabul etmesi ve Batı’nın Latinceyi benimsemesi kültürel ayrılık sebebiyle ipleri kopma noktasına getirmiştir. Yaşanan olaylar sonucunda Roma Kilisesi yeni bir güç olarak oyuna dâhil olacaktır.

Kavimler Göçü ve Roma Üzerindeki Etkileri adlı bölümde (45-50); Doğu’dan gelen Hunların baskısı sonucu yerlerinden edilen kavimlerin Roma topraklarına akın etmeleri ve barbar kavimlerin Roma ile arasındaki sosyo-ekonomik uçurumun kavimler göçüne sebep olduğu, bu göç neticesince siyasi, sosyal, kültürel ve etnik yapıdaki değişimden bahsedilmiştir.

Kavimler Göçünün Sonuçları bölümünde (51-54); Göçün sonuçları 10 madde altında açıklanır. Maddelerin genel değerlendirmesi yapıldığında; Hun saldırılarından kaçan kavimlerin Roma’da karışıklıklara yol açacağı, Avrupa Hun Devleti’nin Kurulacağı, Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılacağı, Avrupa’da siyasi dengenin bozulacağı, kilise ve papalığın gücü elinde tutacağı, Feodalite rejiminin ortaya çıkacağı, Avrupa’nın yeniden etnik kimliğinin şekilleneceği, Katolik Kilisesi’nin Batı Roma toprakları üzerinde Hristiyanlaştırma politikaları, Avrupa’da askeri sistemin değişeceği ve bu göç hareketinin Eskiçağ’ın sonu Ortaçağ’ın başlangıcı olarak kabul edileceği sonuçları ortaya çıkarılmıştır.

Hristiyanlaştırılan Impeium Romanum adlı bölümde (55-76); Hellen kültürü ve Hristiyan dinin Roma devlet şekli ile harmanlanması sonucu Doğu Roma’nın ortaya çıkacağından bahsedilmektedir. Kültür ve dil bakımından Hellenleşme büyük adımlarla ilerlemiş ve Doğu Roma’nın Hristiyanlaşması gittikçe artmıştır. Tüm bunlar yeni bir devlet şeklinin doğmasına sebep olmuştur. Doğu Roma, kuruluş evresinde geleneksel Roma devlet unsurlarını bünyesinde barındırıyordu. Zaman ilerledikçe eski gelenekler yerini Doğu Roma yaşayış ve tarzına bıraktı. Artık imparatorların her şeyin hâkimi düşüncesi yerini kiliseye bırakmaya başlamıştır. Doğu Roma’da devleti temsil eden Imperium ile kiliseyi temsil eden Sacerdotiom arasında sıkı bir bağlılık bulunuyordu. Her iki kudretin çıkarlarının birbirine uyması ve bunların, tanrının iradesine uygun dünya nizamını tehdit edecek bütün tehlikeleri beraberce karşılamaları Hristiyanlaşan Doğu Roma’nın karakteristiğidir. İmparator artık Hristiyan devletinin yaşayan sembolü olacaktır. Constantius devrindeki dini kucaklaşma, Iulianus idaresinde yerini Putperestliğe bırakır. Bu neticede, Doğu Roma kültürünün gelişmesi eski ve yeni inancın bir arada yaşamasına sebep olmuş bu durum da çatışmalara yol açmıştır.

Kavimler Göçü ve Kristolojik Mücadeleler Devri adlı bölümde (77-94); yaşanan dini çatışma ortamının Roma’nın güç kaybetmesine yol açacağı vurgulanır. Bu durum devletin dış milletlere karşı savunmasız kalmasına sebep olurken, her iki cephede (doğu-batı) inanç bakımından zıtlık ve ayrılıklar yaşanmaya başlayacak, bağlar kopma noktasına gelecektir. Yapılan anlaşmalar ve verilen imtiyazlar sonucu Roma ordusu giderek Germanlardan oluşmakta ve ordu içerisinde önemli mevkilere getirilmeye başlamışlardı. Doğu Roma Germanlara karşı Batı’ya göre daha farklı bir politika izleyerek onları imparatorluk subayları emrinde çalıştırmıştır. Batı ise German dalgası yüzünden giderek bir çıkmaza girecektir. MÖ 428 yılında Nestorius, İstanbul Piskoposluğu’nun başına geçerek buradan Antakya Kristolojisi’ni yaymaya başlayacak ve devlet, Maviler ve Yeşiller arasında bitmek bilmeyen mücadelelerin ortasında kalacaktır.

Iustinianus Yenilikleri ve Çöküşü adlı bölümde (95-112); MÖ V. yüzyıldan VI. yüzyıla geçerken Doğu’daki etnik krizin atlatıldığından, Batı Roma’nın ise Germanların kontrolüne geçtiğinden bahsedilmektedir. Roma’yı bulunduğu bu durumdan çıkarmaya çalışacak kişi I. Iustinianus’tur. Kendisi döneminin aydın ve bilgin kişilerindendir. Kişisel zaafları karşısında tüm bu özellikleri geri planda kalırken, devlet işlerinde kendisi adına başkaları aktif rol oynar. Dış siyasi sıkıntılar yetmezmiş gibi iç huzursuzluklardan dolayı Nika İsyanı patlak verecektir. Ardından Yeşiller ve Maviler partileri merkezi iktidara karşı birleşir. Bu sıkıntılı ortamda imparator yenilgiyi kabul etse de Theodora sayesinde tahta kalmaya devam eder. Sonuç olarak iç ayaklanma bastırılır. Yeniden toparlanma girişimleri sırasında halkın omuzlarına ağır yükler bindirilecektir.

Sonuç kısmında (113-114); İmparatorluğun MÖ III. yüzyıldan itibaren zayıflamaya başladığı ve Batı Roma’nın Germanların eline geçmesiyle imparatorluğun tam olarak iki farklı yapıya dönüştüğü anlatılır. Yaşanan göç hareketiyle imparatorluğun Batı kısmı çöker. Doğu Roma ise ayakta kalma mücadelesi verirken başta Türk toplulukları olmak üzere çeşitli milletlerin akınına uğrar. İmparatorluğun paganizmden Hristiyanlığa ve buradan da din devletine dönüşümü sosyal, kültürel ve siyasi anlamda yeni bir dini kimliği ortaya çıkarırken çatışmalı bir ortamın oluşmasına da zemin hazırlamıştır. Roma İmparatorluğu’nun çöküşü ile devlet gücünü kaybetmiş ve çeşitli sıkıntılar boy göstermiştir. Avrupa ve Akdeniz’de farklı güç odaklarının ortaya çıkması Batı’ya yıkım getirirken Doğu’da değişim ve dönüşüm kaçınılmaz olacaktır.

A. GÜVELOĞLU, Antik Çağ Mutfak Sözlüğü (Aletler, Bitkiler, İçkiler, Kişiler, Mekanlar, Yazarlar ve Yemekler). İstanbul 2019. Pinhan Yayıncılık, 144 sayfa. ISBN: 9786059460897

Kitabın yazarı Ali Güveloğlu’nun kısa bir özgeçmişi (1) ile başlayan kitap İçindekiler (5), yazar, bu kitabın yazılmasına binlerce yıl önce yaşamış insanların gündelik hayatlarına karşı duyduğu sonsuz merakının sebep olduğunu belirttiği bir Önsöz (11) ile devam etmektedir. Giriş (13-15) bölümünde insanoğlunun besinle ilişkisinin her daim olduğunu ve yiyecekleri, onları hazırlamak için kullandıkları ekipmanları isimlendirdiklerini aktarmaktadır. Antikçağ’dan bugüne kadar kullanılan bu terimlerin bir arada toplandığı bir sözlüğe ihtiyaç duyulduğunu, bu çalışmanın konuya ilgi duyan araştırmaların ilgisini çekeceğini ve bu konudaki bir eksikliğin giderilmesine kısmen de olsa katkı sağlayacağını eklemektedir. Giriş bölümü a. Sözlüğün Kullanımı (14-15) ve b. Yararlanılan Kaynaklar (15) olmak üzere iki farklı içeriğe sahiptir. Bunlardan ilki olan Sözlüğün Kullanımı bölümünde, söze sözlükteki madde başlıklarının Latince(L) veya Yunanca(Y) olduğunu belirtmekle başlamış, daha sonra da balık, üzüm gibi ürünlerin çeşitlerini, kişi ve yer adlarını nasıl aktardığı konular ile devam etmiştir. Giriş bölümünün bir diğer alt başlığı olan Yararlanılan Kaynaklar bölümünde, bu sözlüğü hazırlarken kullandığı önemli başvuru kaynaklarını hangileri olduğunu ve sözlük oluşumunda alfabetik sıralamayı önemsediğinden az alt başlık kullandığını aktarmıştır.

Yukarıdaki ön tanıtımdan sonra sözlük bölümü başlamaktadır. Antikçağ Mutfak Sözlüğü’nün kapsamı aletler, bitkiler, içkiler, kişiler, mekanlar, yazarlar ve yemeklerden oluşmaktadır. Tüm bu kapsam alfabetik sıraya göre okuyucuya sunulmaktadır.

Alfabenin ilk harfi olan A (19-32), adını Latince acetum=sirke isminden aldığı için AcetabulumL adı verilen küçük boyutlu bir sos kabının tanımı ile başlamakta, insanoğlunun tükettiği en eski besinlerden biri olan, ancak sindirimi zor olduğundan buğdayın yerini alan yulaf yani AvenaL ile sonlanmaktadır. Daha sonra sırasıyla, BacchusL, yani Dionysios’un Roma’daki adı ile başlayıp, Anadolu’nun kuzeybatısında yer alan Bithynia Eyaleti’nde yapılan şaraplara verilen isim olan Bythinia Şarabı ile biten B (32-37), CacabusL, tencere ile başlayıp, dilimize lahana sapı olarak çevrilebilen CymaeL ile biten ve sözlükte geniş bir yer tutan C (38-52) harfi gelmektedir. D (52-55) harfinin ilk kelimesi hurma anlamına gelen DactilusL, son sözcük grubu da bir diğer adının Humoral Patoloji Teorisi olan ve antikçağ filozof ve hekimlerince insan bedenindeki salgıların ilişkisini gözlemlemek amacıyla geliştirdikleri yöntem anlamında kullanılan Dört Salgı Teorisi’dir. E (55-59), Einkorn, en eski buğday türü ile başlamakta, kurban hayvanlarının kalp, ciğer, böbrek gibi yaşamsal faaliyetlerini düzenleyen iç organlarına verilen isim olan ExtaL ile bitmekte, F (59-62), fasulye gibi taneli tahıllara verilen genel isim olan FabaL ile başlamakta, Latium’un kıyı kesiminde yetişen üzümlerden yapılan şaraplardan bir diğeri olarak tariflenen FundanumL ile sonlanmaktadır. Süt olarak tanımlanan GalaY ve sıvı servis kabı olarak tanımlanan GuttusL ‘da G (62-66) harfinin ilk ve son kelimeleridir. Daha sonraki harf olan H (66-69), yine bir şarap türü olan HadrianumL ile başlar. Hesiodos, Hipokrates, Homeros gibi antik dünyanın tanınmış simalarının aktarıldığı bölümlerinden sonra bir balık çeşidi olarak tanımlanan HysY ile son bulur. Sözlükte oldukça kısa bir bölüm olan I (70) harfinden sonra, C harfi gibi geniş bir kelime hazinesine sahip ve Hellen dünyasında sık kullanılan bir içki kabı olarak tanımlanan KaliksL ile başlayan köpek balığı anlamına gelen Kyon PionY ile son bulan K (70-78) harfi gelmektedir. Yine bir balık türü olan LabraxY yani Levrek kelimesi ile MÖ III. yüzyıla tarihlenen yaşamı ile Yunan gastronomi yazarı Lynceus, L (78-84) harfinin ilk ve son kelimeleridir. M (84-95) harfi sözlüğün en kapsamlı harfidir ve ilk kelimesi et pazarı anlamına gelen MacellumL, son kelimesi de sarımsak sosu anlamına gelen MyttotosY’dur. N (95-97) harfi NapyY yani hardal ile başlamakta NykterisY yani yarasa ile sonlanmakta, O (97-102) harfinin ilk kelimesi ise, bir nevi mutfak personeli olarak tanımlanabilecek ObsonatorL, son kelimesi de koyun ya da koyun eti anlamına gelen Ovis/OuisL’dur. Haşhaş ya da haşhaş tohumu olarak açıklanan MekonY kelimesi ile eş anlamlı olan PapaverL kelimesi, yine sözlükte geniş yer kaplayan P (102-113) harfinin başlangıcını, bir nevi saklama kabı olarak tariflenen Pythos ise sonunu belirlemektedir. Yine bir şarap cinsi olan RaeticumL ilk, bir çeşit hamur işini tarif eden RyemataY ise R (113-116) harfinin son kelimesidir. İkisi de farklı yörelere ait şarap cinsleri olan SabinumL ve SurrentinumL, S (116-122) harfinin başı ve sonudur. Bir nevi günümüz fast food’u olarak kabul edebileceğimiz Taberna ile başlayan, peynir anlamında olan TyrosY ile biten harf T (123-128)’dir. Sadece ısırgan otunu tanımlayan ve KnideY ile eş anlamlı UrticaL kelimesini içinde barındıran harf, U (128), Romalı bir devlet adamı ve yazar olan Varro kelimesi ile başlayıp, MetraY ile eş anlamlı dişi domuz rahmi için kullanılan VulvaL kelimesi ile biten harf V (128)’dir. Kılıç balığını tanımlayan XiphiasLY, U harfi gibi tek bir kelimeyi kapsayan X (128)’e aittir. Sözlük, kırmızı renkli doğal cıva sülfür yani Zincifre kelimesinin ilk kelime, Hünnap bitkisi olarak tanımlanan ZiziphonY’yu da son kelime olarak kabul eden Z (129) harfi ile sonlanmaktadır.

Bibliyografya (131-138) bölümü Antik Çağ Kaynakları (131-133), Modern Literatür (133-138) ve Sözlükler (138) olmak üzere üç bölümde incelenerek sözlük bitirilmektedir.

S. ÜNLÜSOY, C. ÇAKIRLAR – Ç. ÇİLİNGİROĞLU (Eds.) Arkeolojide Temel Yöntemler. İstanbul 2018. Ege Yayınları, 406 sayfa. ISBN: 9786059680752

S. Ünlüsoy, C. Çakırlar ve Ç. Çilingiroğlu’nun editörlüğünü yaptığı Arkeolojide Temel Yöntemler adlı eser, toplamda dokuz ana başlıktan oluşmaktadır. İçindekiler (5-12) kısmı ile başlayan kitap, Önsöz (13-15) ile devam etmekte ve ardından bölümlerden ilkine geçilmektedir. İ. Kayan tarafından ele alınan Jeoarkeoloji ve Paleocoğrafya Araştırmalarının Arkeolojideki Yeri (17-67) adlı ilk bölüm kendi içinde de on bir farklı alt başlığa ayrılmıştır. Birinci alt başlık olan Giriş (17-20)’te bazı kavram ve terimlere kısaca değinildikten sonra diğer kısımlara geçiş yapılmıştır. İkinci alt başlık, Jeoarkeolojinin Gelişimine Genel Bakış (21-22) ile başlamakta Su ve Jeoarkeolojide Önemi (22-26), İklim Değişmeleri ve Jeoarkeolojik Etkiler (26-28), Kuvaterner İklim Değişmeleri (28-37), Deniz Seviyesi Değişmeleri (37-42), Holosen Deniz Seviyesi Değişmeleri, Kıyı Şekillenmesindeki Etkileri ve Jeoarkeolojik Sonuçlar (42-51), Deltalarda Paleocoğrafya-Jeoarkeoloji Araştırma Yöntemleri (51-61), Sonuç (61-62), Notlar (62-63) ile devam etmekte ve Kaynakça (63-67) ile bölüm sonlanmaktadır.

Kalaycı tarafında ele alınan diğer bir bölüm, Arkeolojide Mekânsal Teknolojiler: Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (69-107)’dir. Bu bölüm de kendi içerisinde yedi farklı alt başlıkta incelenmiş ve bu kısımlarda, arkeolojide son dönemlerde oldukça sık kullanılmaya başlanan yöntemler hakkında detaylı bilgiler okuyucuya sunulmuştur. Nitekim bu alt başlıklardan ilkini Uzaktan Algılama (69-70) kısmı oluşturmaktadır. İkinci olarak, Yerden Algılama (70-71) başlığı sunulmakta ve bu başlık altında da Total Station, Yersel Lazer Tarayıcılar ve Küresel Konumlandırma Sistemleri (KKS) detayları ile birlikte anlatılmaktadır. Ardından kısaca Arkeojeofizik (72-73)’ten bahsedilerek Amaçlar (73-74) kısmına geçilmiştir. Yöntemler (73-81) başlığı altına gelindiğinde; Jeomanyetik, Elektrik Özdirenç, Jeoradar (Ground Penetrating Radar-GPR) ve Elektromanyetik (EM) Yöntemler’den bahsedilmiştir. Anlatılan bu yöntemler ise Hangi Yöntem, Ne Zaman? (81-92) başlığı altında tartışılmıştır. Yine bu başlık da kendi içinde bazı kısımlara ayrılmış; bu kısımlar da Araştırmanın Tasarlanması, Verinin İşlenmesi-Yorumlama, Arşivleme ve Üstveri (Metadata), Havadan ve Uzaydan Uzaktan Algılama’dır. Söz konusu alt başlık altında incelenen ve kendi içinde de birden fazla inceleme konusu türetilen başlık; Havadan Algılama (86-89)’dır. Bu kısım Hava Fotoğrafları, Uzaktan Kontrollü Hava Sistemleri ve Lidar (Light Detection and Rangign)’dan oluşmaktadır. Uzaydan Algılama (89-90) kısmına bakıldığı zaman da Çok Yüksek Çözünürlüklü Sistemler ve Yüksek Çözünürlüklü Sistemler olarak iki farklı başlığa ayrılmıştır. Bir diğer başlık ise Corona (90-92)’dır. Bu kısımda Orta Çözünürlüklü Sistemler, Düşük Çözünürlüklü Multi-Spektral Sistemler ve Radar Sistemleri tanıtılmıştır. Aynı bölüm içinde diğer bir alt başlık Coğrafi Bilgi Sistemleri (93-105)’dir. Bu kısım, coğrafi bilgi sistemlerinin okuyucuya tanıtılması ile başlamaktadır. Bu kapsamda Tanım ile başlayan bu kısım CBS’nin Bileşenleri, CBS’nin Temel Veri Yapısı, Hücresel (Raster) Model, Vektörel Model, Hücresel ve Vektörel Modellerin Karşılaştırmalı İncelemesi ve CBS Temel İş Süreci’nin okuyucuya tanıtılması ile devam etmektedir. Daha sonra tüm bu anlatılanların ışığında; Arkeolojide CBS Uygulamaları özelinde, Yüzey Araştırmaları ve Kazılara değinilmektedir. Sonrasında Klasik Yerleşim Kuramlarının İncelenmesi, Sıra Büyüklük Analizi, Tahmin Modelleri, Görünürlük Analizi, Maliyet Yüzeyi Çözümlemesi ve son olarak da Çevrimiçi Coğrafi Bilgi Sistemleri okuyucuya sunulmaktadır. Teknolojinin, -arkeolojik çalışmalarda- tamamlayıcılığına değinildiği ve coğrafi bilgi sistemlerinin tanıtıldığı bu bölüm Kaynakça (107-108) ile son bulmaktadır.

Koparal tarafından ele alınan bir başka bölüm; Arkeolojide Yüzey Araştırmaları: Yöntem, Tarihçe ve Uygulama (109-158)’dır. Giriş (109-133) ile başlayan kısımda, Yüzey Araştırmalarının Kısa Tarihçesi ve Örnek Uygulamalar (110-116) başlığı altında Anadolu dışında ve Anadolu’daki bazı araştırma ve projelerden bahsedilerek Türkiye’de Yüzey Araştırmalarının Kısa Tarihçesi (117-121)’ne değinilmiştir. Sonrasında Yüzey Araştırması Yöntembilimi ve Uygulanması, Yüzey Araştırması Planı ve Stratejisinin Oluşturulması, Saha Çalışması Öncesinde Yapılması Gerekenler, Veri Tabanları ve Ön Keşif kısımları ile yüzey araştırmalarının safhaları genel hatlarıyla okuyucuya sunulmuştur. Saha Çalışması (134-154) alt başlığında ise; arkeolojik bir alanda araştırmanın nasıl yapılması gerektiğine ilişkin bilgiler aktarılmaktadır. Bu kapsamda Yaygın ve Yoğun Yüzey Taraması, Örnekleme Stratejisi, Yüzey Temsiliyeti ve Görünürlüğü ile Tutarlılık Kontrolü gibi yöntemler sunulmuştur. Ardından, Çevresel Arkeoloji Çalışmaları, Yüzey Araştırması Verilerinin Değerlendirilmesi ve Yorumlanması, Yüzey Araştırması Yöntem ve Analizinde Anahtar Tartışmalar, Terimler ve Modeller ile Son Değerlendirme kısımlarında bölüm yazarının yüzey araştırmaları ile ilgili yorumları karşımıza çıkmakta ve Kaynakça (155-158) kısmı ile bölüm sonlandırılmaktadır.

Ünlüsoy tarafından kaleme alınan, kitabın bir başka bölümü, Stratigrafik Yöntem (159-180)’dir. Arkeolojik kazılarda sıklıkla uygulanan Stratigrafinin detaylarıyla anlatıldığı bu bölüm, sekiz alt başlıkta incelenmiştir. Giriş (159-160) ile başlayan söz konusu bölüm; Stratigrafi Nedir? Niçin Önemlidir? (160-161), Bir Yöntem Olarak Stratigrafinin Tarihçesi (161-163), Arkeolojik Tabakalar nasıl Oluşur? Arkeolojik Tabakaların Özellikleri Nelerdir? (163-167), Arkeolojik Tabakalaşmanın İlkeleri (167-173), Bir Stratigrafik Yöntem Olarak Harris Matris (173-177), Arkeolojik Tabakalaşmanın Temel Kavramları (177-180) ve Sonuç (180) ile detaylı olarak okuyucuya sunulmuş ardından Kaynakça (180) kısmı ile sonlandırılmıştır.

Çakırlar’ın ele aldığı bir diğer bölüm ise; Zooarkeoloji (181-220)’dir. Altı farklı alt başlıktan oluşan Zooarkeoloji bölümü; Giriş (181), Tanım (181-184), Tarihsel Gelişim (184-187), Anahtar Meseleler, Güncel Tartışmalar (187-190), Arkeoloji (190-191) ve Temel Yöntemler (191-218) olarak incelenmiştir. Ardından tüm bölümlerde olduğu gibi Kaynakça (219-220) kısmı ile bölüm sonlandırılmıştır.

Ergun, C. Kabukçu – C. Çilingir-İpek tarafından ele alınan diğer bir konu, Arkeobotanik; İnsan ve Bitki İlişkisi Çerçevesinde Gelişen Bir Bilim Dalı (221-270)’dır. Giriş (221-222) ile başlayan kitabın bu bölümü Arkeobotaniğin Tarihçesi (222-227) ile devam etmektedir. Ardından Arkeobotanik Malzemenin Tanıtımı (227-230), Mikroskobik Kalıntılar ve Analiz Yöntemleri: Polen, Fitolit ve Nişasta Analizleri (230-245), Makroskopik Kalıntıların Farklı Korunma Biçimleri (245-255), Tarıma İlişkin Uygulamalar (255-258), Arkeobotanik Araştırmaların İlişkide Olduğu Diğer Alanlar (259-260), Deneysel Arkeoloji (260-261), Türkiye’de Güncel Arkeobotanik (261-262) ve Sonuç (262) ile anlatılmak istenenler okuyucuya aktarılmıştır. Ayrıca bölüm sonunda, kullanılan referanslara ilişkin Kaynakça (263-270) kısmı ile bu bölüm de sonlandırılmıştır.

Biyolojik Antropoloji ve Arkeolojide Kullanılan Yöntemler (271-314) başlıklı bir başka konu, M. S. Alpaslan-Roodenberg tarafından ele alınmıştır. Önsöz (271-272) ile başlayan bölümü Giriş (272-276) takip etmiş ve ardından Gömütlerin Tarihçesi (276-283), İnsan İskelet Anatomisi ve Dişler (283-287), İskelet Kazı Metodları (288-310) ve Sonsöz (310-311) ile arkeoloji içindeki biyolojik antropoloji değerlendirilmiştir. Kaynakça (312-314) ile son bulan bu bölümün en dikkat çekici kısmı ise şüphesiz iskelet kazı metotlarının anlatıldığı başlıktır. Bu başlık altında, arkeologların sıklıkla karşılaştığı insan iskeletlerine ait veriler üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda; İnsan Kemikleri ile Mezarların Kazılması ve Temizlenmesi (289-293), Fotoğraf Çekimi, Çizim ve İskelet Formları (293-294), Kemiklerin Toplanması ve Taşınması (294-296), Kemiklerin Analizlere Hazırlanması (296-298), Kremasyon (298), Antropolojik, Jeokimyasal (izotop) ve Molekül Genetik (Antik DNA) Metotlar (298-301), Kemik ve Dişlerden Ölüm Yaşının Tespiti (301-303), Kemiklerden Boy Uzunluğunun Hesaplanması (303), Kemiklerde Tespit Edilebilen Hastalık, Yaralanma ve İzler (303-304), Kemik ve Dişlerin Radyolojik Görüntülenmesinde Kullanılan Biyomedikal Yöntemler (304-305), Mikroskobik Teknikler (305), Kararlı İzotop Analizi (305-309) ve Radyokarbon Yöntemi ile İnsan Kemiklerinin Tarihlendirilmesi (309-310) alt başlıkları detaylı şekilde okuyucuya sunulmuştur.

Bir diğer bölüm olan Yontma Taş Alet Çalışma Metodolojisi (315-354) başlıklı bölüm İ. Baykara – B. Dinçer tarafında konu edilmiştir. Giriş (315-333) ile başlayan bölüm kendi içinde de dört farklı alt başlığa ayrılmış ve bu başlıklar altında Teknoloji ve Yongalama Sistemi (Üretim Zinciri) (316-317), Hammadde Kaynakları (318-324), Bir Yontma Taş Aletin Tespiti: “Doğa işi” mi, “İnsan işi” mi? (324-325) ve Taş Aletlerin Biçimsel Terimleri ve Teknolojik Tanımlamaları (325-333) ayrıntılı şekilde okuyucuya aktarılmıştır. Giriş kısmını takiben Ölçümler (333-349) başlığına geçilerek Yontma Teknikleri (340-343), Yontma, Yongalama, Biçimlendirme ve Düzeltme (343-344) ile Tipoloji (344-349) de bu başlık altında değerlendirilmiştir. Ardından Sonuç (349-351) ve Kaynakça (352-354) ile bu bölüm de sonlandırılmıştır.

Kitabın son bölümünü ise; Çanak Çömlek Çalışmaları: Tarihçe, Temel Kavramlar ve Yeni Yaklaşımlar (355-406) kısmı oluşturmaktadır. Ç. Çilingiroğlu – M. Godon tarafından ele alınan söz konusu bölüm Tanımı ve Önemi (355-357) ile başlamaktadır. Ardından Tarihsel Gelişim (357-374) kısmı ve bu kısım içinde Kazı Esnasında Çanak Çömleklerin İncelenmesi (360-364) ile Veri Tabanının Oluşturulması (364-374) gelmektedir. Sonrasında Tipolojik Yaklaşım (374-378) ele alınmış ve detaylı olarak da Teknolojik ve Ekolojik Yaklaşım (379-403) üzerinde durulmuştur. Teknolojik ve ekolojik yaklaşım başlığı altında ise; Ekolojik Yaklaşım (379-380), Teknik Sistem ve Üretim Zinciri kavramı (380-381), Üretim Zinciri Analizi (381), Kilin Temin Edilmesi ve Çamurun Hazırlanması (381-383), Biçim Verme Yöntemleri (383-384), Yüzey Düzeltme Yöntemleri (384-385), Pişirme Yöntemleri (385-386) ve Seramik Etnoarkeolojisi (386-395) hakkında bilgiler okuyucuya sunulmuştur. Çanak Çömlek Çalışmalarında Arkeometrik Yöntemler (395-403) adlı alt başlıkta ise Doğrudan Analizler (398-399), Radyografi (399) ve Dolaylı Analizler (399-403) detaylı olarak okuyucuyla paylaşılmıştır. Ardından Sonuç (403) ve Kaynakça (404-406) kısımlarıyla bölüm sonlandırılmıştır.

Ünlüsoy, C. Çakırlar – Ç. Çilingiroğlu’nun editörlüğünü yaptığı Arkeolojide Temel Yöntemler adlı eser; son yıllarda modern arkeolojide kullanılan çoğu yöntem ve metodu, alanında uzman kişiler tarafından tanıtıldığı kaynak kitap niteliğinde olduğu söylenebilmektedir. Özellikle üslup olarak açık, anlaşılır ve sade bir dilin kullanılması, her kesimden okuyucuya hitap edeceğini düşündürmektedir. Anlatılanlara ek olarak, arkeolojinin faydalandığı bilim dallarının da ayrıntılı olarak işlendiği kitapta, tamamlayıcı ve bütünleyici konuların ele alınması ayrıca dikkat çekici bir husustur. Ayrıca gelişen teknoloji ve yöntemlerin de bütüncül olarak kitap içinde işlenmesi, kuşkusuz bu çalışmanın önemini teşkil etmektedir.

Nitekim Arkeolojide Temel Yöntemler adlı eserde; arkeolojik çalışmaları destekleyen diğer bilim dalları da tanıtılmış ve arkeoloji ile bağlantıları okuyucuya sunulmuştur. Bu kapsamda söz konusu eserin; arkeolojik çalışma içerisinde bulunan gerek arkeologlar gerekse diğer meslek gruplarından araştırmacıların, kütüphanelerinde bulunması gereken bir kaynak olarak değerlendirilmesi mümkündür.

M. DUNCAN, The Storm before the Storm. The Beginning of the End of the Roman Republic. New York 2017. Public Affairs Publishing, 327 sayfa (2 harita ile birlikte). ISBN: 9781610397216

Bir radyo yayıncısı olan Mike Duncan, ödüllü The History of Rome adlı radyo serisinin de yaratıcısıdır. 2017 yılında yayınlanan The Storm before the Storm. The Beginning of the End of the Roman Republic adlı bu eseri, Roma Cumhuriyeti’nin özellikle MÖ 146-78 yılları arasındaki çalkantılı dönemini ayrıntılarıyla ele alırken ve sonrasındaki olaylarla birlikte Augustus Dönemi’ne kadar Cumhuriyet rejiminin sonunu hazırlayan sebepleri özetliyor. Populares ve senatus arasındaki siyasi çekişmeleri, ekonomik ve sosyal arka planıyla birlikte değerlendirerek, güç yarışında öne geçen politikacıların elinde bu çekişmelerin zamanla nasıl kanlı olaylara dönüştüğü ve bunun Roma siyasi yapısını nasıl bir değişime uğrattığını, antik kaynakların ışığında ve modern kaynakların desteğiyle, tüm ayrıntılarıyla ortaya koyuyor. Roma Tarihi’nin kısa ancak belki de en önemli dönüm noktası sayılabilecek bir zaman dilimini ele alan bu eser Roma Cumhuriyeti’nin geçirdiği değişimi anlamak için önemli bir başvuru kaynağı niteliğinde. Kitapla ilgili değerlendirmelere bakılırsa Mike Duncan, radyo anlatımındaki başarısını yazılı olarak da devam ettiriyor. Canlı ve akıcı bir anlatımıyla kolay anlaşılır bir dilinin olması kitabı sadece akademik çevre için değil, geniş bir okuyucu kitlesi için de ulaşılabilir kılıyor.

Kitap, Prologue – The Triumph of the Roman Republic ve The Beasts of Italy, The Stepschildren of Rome, Daggers in the Forum, A City for Sale, The Spolis of Victory, The Golden Earrings, Marius’s Mules, The Third Founder of Rome, Italia, The Ruins of Carthage, The Spiked Boots, Cicil War ve Dictator for Life başlıklarını taşıyan 13 bölümden oluşmaktadır. Kitabın başında MÖ 146-78 yıllarını kapsayan bir zaman çizelgesiyle MÖ 100 civarındaki İtalya ve Roma Cumhuriyeti’nin sınırlarını gösteren iki harita yer alıyor. Dipnotlar son not olarak, yararlanılan antik ve seçilmiş modern kaynaklar ise kitabın sonunda yer alıyor.

Kitabın giriş kısmını oluşturan Prologue (1-16), MÖ 146 yılında Kartaca ve Korinthos’un Roma tarafından ele geçirilişi ve Roma’nın bu zaferlerinin aynı zamanda onun sonunun da başlangıcı olduğuna dikkat çekiyor. Bu bölüm Roma’nın sosyal, politik ve askeri tarihini kuruluşundan MÖ 146 yılına kadar geçen zaman zarfını kapsayacak şekilde ana hatlarıyla ele alırken, Roma Cumhuriyeti’nin kurumları ve memuriyetleriyle karakterini de örneklerle açıklıyor.

Birinci Bölüm (17-37), Gracchus ailesi ve Tiberius Sempronius Gracchus hakkında bilgiler vererek başlıyor. MÖ III. yüzyıl sonları itibarıyla, özellikle sonu gelmeyen sınır ötesi savaşlar, ağır vergi yükü ve bunların getirdiği toprak kayıpları nedeniyle zor durumda kalan alt sınıfın düştüğü zor durum ve dolayısıyla Roma’nın içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik bunalım ve buna bir çözüm yolu arayan reformist consulların oluşturduğu Lex Agraria; Tiberius Gracchus’un tribunusluğu ve bu yasayı yürürlüğe koyma çabası ve sonunda, kendini ikinci kez tribün seçtirmek istemesi ve zaten yasaya karşı olan consulların bunu bir tiranlık arayışı olarak değerlendirmesiyle consulların desteğiyle pontifex maximus Nasica’nın başını çektiği kalabalık tarafından öldürülmesini konu ediyor.

İkinci Bölüm (39-57), Tiberius Gracchus’un öldürülmesinin ardından destekçilerine karşı yürütülen tarafgir bertaraf politikası ve lex Agraria’nın yürütülmek zorunda oluşuna dikkat çekerek başlıyor. Numantia Zaferi, Sicilya’daki köle ayaklanması ve III. Attalos’un ölümünün ardından tahtın varisi olarak ortaya çıkan Aristonikos’un başlattığı ayaklanma ile Roma Cumhuriyeti’nin ekonomik dinamiklerini ayakta tutan sınıfların rolleriyle provincia kavramı ve yönetimini konu ediyor. Son olarak da Aemilianus örneğiyle, senato kararıyla da olsa kendi ordusunu oluşturan bir consulun senatusu da etkileyerek ne kadar güç kazanabileceğine dikkat çekiyor.

Üçüncü Bölüm (59-80), Gaius Gracchus’un kendi sonunun da ağabeyi gibi olacağını ve bundan kaçamayacağını söyleyen ağabeyi Tiberius’u gördüğü rüyasından bahisle Gaius’un politik kariyerini konu ediyor. Halkın önüne ilk çıkışından, ölümüne kadar geçen süre zarfında tribunuslukları, İtalik halklara Roma vatandaşlık hakkının verilmesi gibi reformist yasaları, başarıları ve başarısızlıklarını, karşıt görüşle olan politik mücadelesini konu ve nihayetinde senatonun görevlendirmesiyle consul Opimius’un radikal bir biçimde Gracchus destekçilerinin katledilmesi ve idam edilmesini ele alıyor. Ayrıca, Gaius Gracchus’un ölümünün ardından onun yürürlüğe koyduğu yasaların devam ettiği ve özellikle lex Agraria’nın senatonun elinde aristokratların topraklarını daha da genişlettikleri bir oyuncak haline gelişiyle, populares ve optimates sınıflarının politik arenadaki rollerini vurguluyor.

Dördüncü Bölüm (81-97), Gaius Marius’un politik kariyeri öncesi hayatıyla, Metelli ailesi ile Roma politik sahnesine yeni giren Sacaurus, Lucius Cicinius Crassus ve Marcus Antonius gibi dönemin genç politikacılardan bahisle, Massalia’nın bir Roma kolonisi haline getirilmesi ve Gallia’nın Roma egemenliğine geçiş sürecini ve Gaius Marius’un askeri ve politik kariyeri ile Numidia topraklarındaki problemler ve bu bağlamda Iugurta ile Roma Senatosu arasındaki politik ilişkileri konu ediyor.

Beşinci Bölüm (99-114), Roma’nın Cimbri ve Thrak Scordisci kabileleriyle, Numidia Kralı Iugurtha arasındaki mücadeleler ile G. Marius’un politikadan askeri sahaya geçişini konu ediyor. Bu bağlamda Roma’nın Cimbri ve Scordisci kabileleriyle giriştiği mücadeleleri kaybetmesi ve bunun Roma’daki etkileri; Gaius Mamilius’un oluşturduğu komisyonla rüşvet alan consul ve optimatlara karşı yürütülen soruşturmalar, Iugurtha ve Mauretania Kralı Bocchus arasındaki ittifak, consul Metellius’un Iugurtha’ya karşı yürüttüğü askeri operasyonlar ve Marius’un consul seçilerek Iugurtha sorununu bitirmeye yönelik önlemlerini ele alıyor.

Altıncı Bölüm (115-128), Sulla’nın hayatından bahisle, Gaius Marius’un komutasında ve Sulla’nın askeri ve diplomatik başarısıyla Iugurtha Savaşı’nın bitişi, Kuzey kabileleri Tigurini ve Gallia’da Cimbri kabilesine karşı Arausio Savaşı’nda alınan büyük yenilgi ve Roma’da güçlü bir lider arayışı sonucu senatusun Gaius Marius’u ikinci kez consul seçmesini konu ediniyor.

Yedinci Bölüm (129-144), Gaius Marius’un Gallia’ya gidişi ve bu sırada Roma ordu sisteminde yaptığı reformlar ile Roma’da politika sahnesine çıkan novus homolar ve Saturninus önderliğinde popularesin senatusla politik mücadelesi, Sicilia’da çıkan ikinci köle isyanı ve Marius’un Aqua Sextiae’de Teuton ve Ambrone kabilelerine karşı zaferi ve Catulus’un Cimri kabilesine karşı yenilgisi konu ediliyor.

Sekizinci Bölüm (145-159), MÖ 104-100 yıllarında Roma’da populares ile senatus arasındaki politik mücadele ve bu bağlamda Saturninus’un senatus aleyhine yürüttüğü politika ve çıkarttığı yasalar ile bu iki grup arasındaki kanlı politik kavgaları konu ediyor. Ayrıca, Marius’un Catullus’un yenilgisinin ardından birleşen ordularıyla Cimbri kabilesine karşı zaferi ve Mannius Aquillius’un Sicilia’daki köle ayaklanmasını sona erdirmesini ele alıyor.

Dokuzuncu Bölüm (161-183), İtalik kökenli veteranus Poppaedius Silo’dan bahisle İtalik halklara Roma vatandaşlık hakkı tanınmasına ilişkin yürütülen politikalar ve çözümsüzlük sonucu patlak veren Sosyal Savaş ile lex Iulia ve lex Plautia Papiria ile İtalik halklara vatandaşlık hakkı verilmesi konu ediliyor. Ayrıca, bu sırada Provincia Asia’daki güncel durum, Roma’da Drusus’un politik hamleleri ve öldürülmesi, Sulla’nın politika sahnesine girişi ve Sosyal Savaş sonrası İtalya’daki ekonomik durum ele alınıyor.

Onuncu Bölüm (185-202), Karadeniz Krallığı ve VI. Mithradates’in hayatından bahisle, onun tahta geçişiyle birlikte yürüttüğü genişleme politikası sonucu Roma’yla karşı karşıya gelmesi ve Mannius Aquilius’u yenilgiye uğratması ve bu sırada Roma’da Sulla’nın consul seçilerek Mithradates’e karşı görevlendirilmesi üzerine tribunus Sulpicius’un Sulla’yı görevden alarak yerine Gaius Marius’u görevlendirmesi üzerine Sulla’nın lejyonlarıyla Roma’ya yürüyerek kenti ele geçirmesi ve durumu kendi lehine çevirmesi konu ediliyor. Bu çerçevede ayrıca, Sulpicius’un Roma politik hayatına kattığı bir nevi silahlı kişisel koruma niteliğinde olan profesyonel sokak çetesi ve paralı askerlerden oluşan birlikleri ile Marius’un kaçışı ve Mithradates’in emriyle MÖ 88 yılında Batı Anadolu’daki İtalyan vatandaşlarının katledilmesi ele alınıyor.

Onbirinci Bölüm (203-223), Cinna ve Octavius’un consul seçilmesi ve buna müdahale etmeyen ancak reformlarını sürdürmeleri için consullarla anlaşan Sulla’nın lejyonlarıyla Doğu’ya hareket etmesinin ardından Cinna’nın ortaya koyduğu Sulla karşıtı politika, Marius’un yeniden sahneye çıkarak Cinna ile birlikte hareket etmesi ve Roma’daki kanlı hesaplaşma ile bu sırada Sulla’nın, VI Mithradates kuvvetleri tarafından işgal edilen Yunanistan’ı ele geçirerek Pontos kuvvetlerini bertaraf etmesiyle yapılan Dardanos Barışı ve ardından Sulla’nın gözünü Roma’ya çevirmesi konu ediliyor.

Onikinci Bölüm (225-243), Cinna’nın ölümünün ardından Carbo’nun tek başına consulluğu sürdürmesi ve Sulla’ya karşı politik ve askeri hamleleri; Sulla’nın kuvvetlerini büyüterek Roma’ya yürüyüşü, Sosyal Savaşın sonu ve İç Savaş’ın başlaması ve Sulla’nın zaferiyle sonuçlanarak onun Roma’ya girişi ile bu sırada Roma genelindeki ve Roma’daki durum konu ediliyor.

Onüçüncü Bölüm (245-265), İç Savaşın galibi Sulla’nın düşmanlarını cezalandırması ve bunun geniş çaplı bir mal müsaderesi ve katliama dönüşmesi, Sulla’nın ömür boyu dictator seçilerek Cumhuriyet’in aldığı hasarları onaracak yasaları ve reformlarıyla, ölümü ve sonrasındaki siyasi durumu konu ediyor. Ayrıca, son kısımda, MÖ 146 yılından Augustus dönemine kadar geçen süre zarfındaki siyasi çekişmelerin nedenlerini kısaca değerlendirerek, Roma’nın içinde bulunduğu duruma ışık tutuyor.

Rodoslu Apollonios, Argonautika (Argo Denizcileri). Çev. N. Nirven. İstanbul 2019. Pinhan Yayınları, 203 Sayfa. ISBN: 9786059460910

Argonautika’nın yazarı dikkat çekecek kadar muğlak bir karaktere ve yaşam öyküsüne sahip birisidir. En tanınmış ve günümüze de ulaşan tek eseri, antik dünyada çok sevilen “Altın post ve Argonotlar” efsanesini ayrıntılarıyla ele alan Argonautika destanıdır. Kahramanlarının karakter tahlillerinde ve duygusal sahnelerde çok başarılı olan bu eser antik edebiyatın en lirik, en epik dizelerini ihtiva eder. Varro Atacinus (MÖ 82-35) tarafından Latinceye çevrilen Argonautika, (Argo Gemicilerinin Destanı), Troya Savaşı’ndan yıllarca önce Argo adlı gemiyle efsanevi Altın Post’un peşinde Kolkhis’e (bugünkü Abhazya) gitmek üzere denize açılan Akhalı kahramanların heyecan verici hikâyesidir. Önderleri Iason’dur, ama aralarında Herakles, Orpheus, Kastor, Peleus gibi ünlü mitolojik şahsiyetler de vardır. Olympos tanrıları da her zamanki şaşırtıcı davranışlarıyla bu serüvendeki yerlerini alırlar. Kitap da Peter Green, Rodoslu Apollonios ve eseri ile ilgili olarak beş bölümden oluşan giriş bölümünde bu konuyu ele almıştır.

Green birinci bölümde (7-15) Rodoslu Apollonius’un yaşamı üzerinde durmuştur. Araştırmacıların kanıtlarına göre Apollonius’un doğumunu en erken 300’e, en geç 265’e, ölümünü 235-190 arasına tarihlendirildiğini nakletmektedir. Green, Apollonius’un hayatını ve mesleğini üç ana kaynak üzerine yapılandırmaktadır. Bunlar Hayatlar (bunu da A ve B olmak üzere ikiye ayırmıştır), Oxyrhynchus Papyrus ve Souda isimli ansiklopedi maddesidir. Bunlara göre Apollonius; Silleus ile Rhode’nin oğludur ve İskenderiye’de doğmuştur. Doğma büyüme İskenderiyeli ilk şairdir. Ptolemaios II Philadelphos döneminde yıldızı parlamış ve Kallimakhos’un öğrencisi olmuştur. Seyircilerin önündeki talihsiz ilk okumasını on sekizle yirmili yaşlar arasında (280-285) yapmış olabileceğini söylemektedir. Asıl etkinliğinin eleştiridense şiir olmasına karar verip, şiir yazmak için Rodos’a gitmiştir. Aynı zamanda müzeci olarak da görev yapmıştır. Green, Hellenistik edebiyatta Kallimakhos ve Apollonios arasındaki çekişmelerin tarihte hangi argümanlara dayandırıldığını ikinci kısımda (16-22) tartışmaktadır. Mitosla logos arasındaki çatışmayı, Argonautika’nın konumu da inceleyerek ortaya koymaya çalışan yazar üçüncü bölümde (22-31) bu bağlamda Apollonios’un anlatım yapısını biçimlendiren ilk mitin Homeros öncesinden Hellenistik dönemlere hatta arkaik dönemdeki birkaç örnek üzerinden de bu gelişimin izlerini sürmüştür. Argonautika üzerindeki incelemelerine dördüncü bölümde (31-42) devam eden P. Green, bu destanın başkahramanları olan Pelias ve Iason gibi kişilerin hayat hikâyelerini antik dönem anlatımları ve eserleri üzerinden açıklarken; Argonaut mitinin kinayeden uzak oluşu, yalnızca Euripides’in 431’de yazdığı Medeia’dan etkilenmiş olması gibi edebi özelliklerini nakletmeye ve ortaya koymaya çalışmaktadır. Destan ile ilgili değerlendirmelerine beşinci bölümde (41-56)’de devam ederek burada daha ziyade tartışma ortamı yaratarak sözde soru cümleleriyle okuru düşünmeye sevk etme gayretindedir. Metnin başından sonuna kadar ciddi ölçüde akıl yürütme yatmaktadır. Argonautika’nın anlatım tarzının geleneksel anlatımdan bariz ölçüde farklı olduğunu söylerken, anlatıdaki Lemnos’taki bütün epizotun uygunsuz görülerek es geçildiği örneği verilmektedir. Green’nin burada çarpıcı addedilebilecek değerlendirmesi; Hellenlerin kendilerini Barbar Ötekiyle kıyaslayarak tanımlamak için sistemli gayretidir. Bunun için de Karadeniz bölgesi sakinlerinin acımasız, vahşi, tehlikeli ve yabancı gezginleri öldürmeye eğilimli olduklarının daha en baştan vurgulandığını delil göstermektedir. Apollonios’un eserde bağımsız gelenekselci paradoksun zıtlığı ortaya çıkardığı vurgulanırken, temel belirgin özelliğin Helenizmin başka herhangi bir kültüre esasında üstün olduğunun etnik merkezli, dolayısıyla da bunun siyasal bir varsayım olduğu belirtilmektedir. Zıtların uzlaşması olan destana bir diğer atıf, kahraman olan ama zarar da gören insanların yaşadıklarının anlatılması olarak gösterilir. Apollonios’un hikâyesinin dikkat çeken yanının akıl yürütmeye asla dayanmıyor oluşu ve kinayeden uzak olduğunun vurgusu burada da yinelenmiştir. Herakles’in seferin erken bir evresinde hikâyeden çıkarılıyor oluşunu ahlak meselelerine (ırz düşmanı ve katil olmasını telafi etmek için) ve dramatik gerginliğe (uygar yanlarını öne çıkarmaya sev etmek) dayandıran Green; özellikle de Homeros’u yansıtma, değiştirme veya bozma tarzını vurgulamıştır. Argonatların Altın Post peşinde Kolkhis’e olan bu yolculuklarında post aslında sihirli bir semboldü: Doğaüstü gücün, hak sahipliğinin, her şeyden çok da krallığın.

Elimizdeki eserde bundan sonra Argonautika’nın dört kitaptan oluşan bölümünün orijinalinden çevirisi yer almaktadır. Bu çeviri üzerinden birinci kitap da (61-93) Apollonios anlatısına Kral Pelias’ın emri üzerine Altın Postu aramak için Karadeniz’in ağzından yola çıkan, çok sayıda kürekçi oturağıyla teçhiz edilmiş Argo’yla yolculuk eden Argo Denizcilerinin seçilmesi ile başlamaktadır. Bu seçime Iason, Pelias, Orpheus, Herakles gibi kişilerin adını zikrederek başlamıştır. Bunları sıralarken de bu kişilerin kim olduklarını, nereden gemiye katıldıklarını ve çoğunlukla da karakter tahlillerini yapmıştır. Akabinde Argo Denizcileri’nin halk tarafından Magnesai Pagasai denen dağlık burundan üzüntü içinde uğurlanmasıyla devam edilen anlatıya gemiye lider seçme işlemi ile devam edilmektedir. Lider için Herakles’e gözler çevrilse de; Herakles’in “bu kalabalığı kim topladıysa o önderlik etsin” demesi üzerine Iason işe el atmış ve Apollon’a adaklar adandıktan sonra, kura çekilmek suretiyle gemideki görev dağılımı yapılmıştır. Orpheus’un lir eşliğinde söylediği şarkılarıyla yol alan Argo Denizcileri Lemnos’a gelmiştir. Apollonios burada Lemnos’taki Hypsipyle ve kentteki kadınlar ve kent ile detaylı bilgiler vermektedir. Argo Denizcileri bir süre bu adada kalmıştır. Hypsiplyle Iason’a bütün görev ve yetkileri devretmeyi teklif etmiş fakat Herakles’in asıl işlerinin bu olmadığına yönelik yaptığı uyarıcı konuşmasından sonra Lemnos’tan ayrılmışlardır. Hellespontos’un tamamını geçtikten sonra Dolionlar ülkesinde demir atarlar. Bir süre sonra Khytos Limanı’ndan ayrıldıktan sonra yerlilerin saldırısına uğrarlar ve Dolion ülkesine gece vakti geri dönmek mecburiyetinde kaldıklarında ne olduğunu anlamayan Dolionlar ile çatışmaya girmelerinin sonucunda kral Kyzikos ölür. Kocasının ölümünden sonra eşi Kleite de kendini öldürür. Bu elem hadiseden sonra buradan da yol alan gemi Kios’a ulaşır. Bu bölgede yaşayan Mysialılar onları sıcak karşılamış ve ihtiyaçlarını görmüşlerdir. Hylas’ın burada kaybolmasını anlatan Apollonios onun peşine de Herakles’i takmıştır. P. Green, giriş bölümünde Apollonios’un Herakles’i destandan çıkarmak için (bilinçli olarak) bu doğrultu da anlatısına devam ettiğini söylemektedir.

Apollonios ikinci kitap (95-125) anlatısına Bebrykialılarla Amykos’u nasıl öldürdüklerini anlatarak başlar. Phineus’un acılarını ve kehanetlerini, koyu kobalt kayalıklardan geçişlerini adeta bir hat tezyin edercesine betimleyerek anlatır. Argo gemisi denizin sert dalgalarında hasar görmüştür ama denizciler bir zarar görmezler. Dipsakos ülkesini betimledikten sonra Thynias adasında Leto’nun oğlu Apollon ile adada karşılaşmalarını hikaye ederek anlatır. Abas’ın oğlu kahin İdmos’un ve dümenci Typhis’in ölümünü de aynı şekilde anlattıktan sonra Assyria kıyısına vardıklarını söylerken burada Zeus ve Sinope mitini anlatmadan geçmez.Thermodon ağzında kıyıya çıkan Argo denizcilerinin; eğer burada fazla kalsalardı Amazonlarla savaşa gireceklerini vurgular. Amazonlar hakkında da bilgi verir. Khalybes, Tibarenoi ve Mossynoikoinin’den geçerken bu bölge halkı ve yaşamları hakkında kıymetli anektodlar aktarır. Kolkhis ülkesine ulaşırlar. Argonaut’lar altın postu almak için kral Aietes’in huzuruna çıkarlar.

Üçüncü kitap (127-161) Iason’un gemiden inip amcası Pelias’ın kendisine verdiği görevi krala arz etmesiyle başlar. Kral Aietes altın postu Iason’un gerçekleştirmesi imkânsız gibi duran işleri başarması durumunda verebileceğini söyler. Kralın büyücü kızı Medeia Iason’u görür ve ona aşık olur. Bu karşılaşmadan sonra, Iasos’un bütün işlerinin yönetimini, bu büyücü prenses yüklenir. Kral altın postu alabilmesi için Iason’dan ateş püskürten iki boğayı boyunduruğa vurmasını ve Ares’in ejderhasının dişlerinden çıkan savaşçıları alt etmesini ister. Bu konuyla ilgili olarak Medeia kendisi ile evlenmeye söz verirse Iason’a yardım edeceğini bildirir. Büyülü bir merhem hazırlayıp Iason’un vücudu ve silahlarını, zırhını bu merhemle kaplar. Ejderin dişleri Iason’un bedenine geçemez olur, öldürdüğü ejderin dişlerini ekince yığınla silahlı adam yerden biter. Medea’ın söylediği gibi bu adamların içine bir taş atar, adamlar birbirlerine saldırırlar ve hepsi ölür.

Dördüncü kitap (161-203) Iaoson’un altın postu almasını ve geri dönüş macerasını anlatmaktadır. Başarılı olan Iason’dan kurtulmak isteyen Kolkhis kralı Argo Gemisi’ni yakıp adamlarını öldürmeyi planlar, Medeia babasından daha evvel davranıp altın postu bekleyen ejderi uyutur, Medeia ve Iason altın postu alıp Argo Gemisine kaçırırlar. Ertesi sabah şafak sökmeden yola çıkarlar. Medeia babasının kendilerine yetişmesini önlemek için genç Kolkhis prensi olan kardeşi Apsyrtos’u öldürüp parçalarını denize atmaya başlar babası Aietes büyük bir acı içinde oğlunun parçalarını toplamakla meşgul edildiği için arkalarından yetişemez. Kolkhisliler Argonautlara Korfu Adası’nda yetişir, kızı almak için kraldan izin alsalar da Iason ve Medeia gece evlendikleri için adadan elleri boş ayrılırlar. Argo daha sonra Girit’e ulaşır fakat burada da demircilik tanrısı Hephaistus tarafından yaratılan adanın koruyucusu bronz dev Talos ile karşılaşırlar. Argonautlar bu hadiseden de Medeia’nın yardımıyla (devin bronz tırnağını çıkarıp kan kaybından ölmesiyle) kurtulmayı başarmışlar ve Argonautlar Hellas’a dönmeyi başarmıştır.

Edebiyatın yüksek betim tarzını gördüğümüz bu kitap; Suut Kemal Yetkin’in “Timurlu mimarlığında, mimari, çini mozaik oyunu için bir vesileden başka bir şey değildir” şeklinde ifade ettiği gibi; Apollonios, mitolojiyi devleştiren karakterleri ve kalemşörlüğünü aktarmak için bu destanı vücuda getirmiş gibidir. Mit-destan olay örgüsü kelime tezyininin yanında ışıktaki alaz gibi kalmaktadır. Yaşıyor hissiyatı yaratan her kelime sathı, kitaptan adeta bakiye edilemeyecek konuma yüceltilmiştir. Yazındaki coğrafi betimlemeler ve olay örgüsünün aktarılış biçimi, an’ın içinde yaşanılıyor hissini her dem tadacağimiz bir mit-destan kurgusunu yaşatmaktadır.