{"id":2906,"date":"2017-06-23T17:10:40","date_gmt":"2017-06-23T14:10:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.libridergi.org\/2015-en\/trans-2015-en\/lbr-0097"},"modified":"2017-07-10T14:22:59","modified_gmt":"2017-07-10T11:22:59","slug":"lbr-0097","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.libridergi.org\/en\/2017-en\/lbr-0097","title":{"rendered":"Sualt\u0131 Arkeolojisindeki Tarihsel Partik\u00fclarizme [Tek Taraf\u00e7\u0131l\u0131\u011fa] Y\u00f6nelik Bir \u0130tiraz"},"content":{"rendered":"
\n\t\t
\n\t\t\"\"<\/a>\n\t\t<\/div><\/div><\/figure><\/div>\n

Sualt\u0131 Arkeolojisindeki Tarihsel Partik\u00fclarizme [Tek Taraf\u00e7\u0131l\u0131\u011fa] Y\u00f6nelik Bir \u0130tiraz<\/h2>\n

George F. BASS<\/h3>\n
<\/div><\/div>
<\/div>\n

<\/div>\nLIBRI<\/em> III (2017) 151-168<\/strong>
\nDOI<\/strong>:\u00a010.20480\/lbr.2017015
\nReceived Date<\/strong>: 13.05.2017 | Acceptance Date<\/strong>: 28.05.2017
\nOnline Publication Date<\/strong>: 23.06.2017
\nCopyright \u00a9 Journal of Book Notices, Reviews and Translations, 2017<\/p>\n

<\/div><\/div>\n

\n\t
\n\t\t\n

\"pdf\"\u00a0\u00a0Get PDF<\/strong><\/a><\/p>\n

\"references\"\u00a0<\/strong> View PDF<\/strong><\/a><\/p>\n

\"info\"\u00a0 <\/a>Citation<\/a>
\n<\/b><\/p>\n

\n\t\t

<\/div>\n\t<\/div>\n<\/div>\n<\/div>
<\/div>\n

Sualt\u0131 Arkeolojisindeki Tarihsel Partik\u00fclarizme [Tek Taraf\u00e7\u0131l\u0131\u011fa] Y\u00f6nelik Bir \u0130tiraz<\/strong><\/p>\n

Bir sualt\u0131 arkeolo\u011fu olarak yirmi y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcredir savunma halindeydim. H\u0131z\u00adl\u0131ca, g\u00fcl\u00fcmseyerek konu\u015fup, birka\u00e7 dakika s\u00fcren bu s\u00f6yle\u015filerime keyifli, ancak umutsuz bir \u015fekilde olabildi\u011fince bilgi s\u0131\u011fd\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordum. \u00c7al\u0131\u015f\u00adma veya yemek masalar\u0131nda kar\u015f\u0131mda oturmakta olan bu ki\u015filerin \u2013klasik arke\u00adologlar, antropologlar, tarih\u00e7iler, co\u011frafyac\u0131lar ve meslekten olmayan di\u011fer insanlar\u0131n\u2013 \u00e7okbilmi\u015f g\u00fcl\u00fcmsemelerini izlerken kelimelerim de birbiri \u00fcs\u00adt\u00fcne biniyordu. D\u00fcped\u00fcz bir paranoyak m\u0131yd\u0131m?<\/p>\n

\u00d6nde gelen bir klasik arkeolog bana \u201csualt\u0131nda sa\u00e7ma sapan bir i\u015f yap\u0131yor\u00adsun\u201d<\/em> dedi\u011fi zaman paranoyak say\u0131lmazd\u0131m. Veya \u00f6denek taleplerimi de\u011fer\u00adlen\u00addiren ad\u0131 me\u00e7hul bir antropolog \u201ce\u011flenceli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, ancak antropoloji ile hi\u00e7bir ilgisi yok<\/em>\u201d diye yazd\u0131\u011f\u0131nda ya da \u201cmevcut literat\u00fcr\u00fcn g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere sualt\u0131 arkeolojisi eski\u00e7a\u011f ticareti veya ekonomisine ili\u015fkin bilgimize herhangi bir katk\u0131 sunmamaktad\u0131r<\/em>\u201d notunu d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde de\u2026 Bir eski\u00e7a\u011f tarih\u00e7isi, gen\u00e7 bir meslekta\u015f\u0131m\u0131 (sonradan \u00f6nde gelen bir \u00fcniversitede Yak\u0131n Do\u011fu Ara\u015ft\u0131r\u00admalar\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde k\u00fcrs\u00fc ba\u015fkan\u0131 olan) ilk i\u015f m\u00fclakat\u0131nda \u201cbiz bir tarih\u00e7i ar\u0131yoruz, bir bal\u0131k adam de\u011fil!<\/em>\u201d diyerek kap\u0131 d\u0131\u015far\u0131 etti\u011finde de\u2026 Bir \u00f6\u011frenci ba\u00adna, kendisinin antropoloji dersine giren ve \u015fu an \u0130ngiltere\u2019deki en \u00f6nde gelen arkeoloji k\u00fcrs\u00fclerinden birinde bulunan profes\u00f6r\u00fcn\u00fcn, \u201cciddi bir i\u015f ol\u00adma\u00adyaca\u011f\u0131<\/em>\u201d gerek\u00e7esiyle, sualt\u0131 arkeolojisiyle ilgili bir tez yazmas\u0131na izin ver\u00adme\u00addi\u011fini s\u00f6yledi\u011finde de paranoyak say\u0131lmazd\u0131m. \u00d6nde gelen haber dergi\u00adleri, \u201cbilim<\/em>\u201d k\u00f6\u015felerinde \u0130spanya kalyonlar\u0131n\u0131n ya\u011fmalanmas\u0131yla ilgili makale\u00adler yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131nda veya hatta Science<\/em> isimli dergi (29 Temmuz 1981) aleni bir \u015fekilde define avc\u0131lar\u0131n\u0131n arkeoloji yapt\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6vg\u00fcyle s\u00f6z etti\u011fi zaman bile de\u011fildim\u2026<\/p>\n

Olas\u0131l\u0131kla onlarla \u00e7ok s\u0131k\u0131 ili\u015fki i\u00e7inde olmam\u0131z, konferanslar\u0131nda sunumlar yapmam\u0131z ve dergilerinde makaleler yay\u0131mlamam\u0131z sebebiyle, san\u0131yorum ki sualt\u0131 arkeologlar\u0131 sonunda klasik arkeologlar\u0131n pek \u00e7o\u011funun sayg\u0131s\u0131n\u0131 kazan\u00adm\u0131\u015f durumda. \u015eu an dahi, m\u00fccadele antropolog \u00e7evresi ve de genel olarak kamu\u00adoyuylad\u0131r; bu ikinci gurup arkeolojinin ger\u00e7ek manada ne oldu\u011fu konu\u00adsunda tek kelimeyle bilgisiz; ancak ilk grup yaln\u0131zca bilgisiz de\u011fil, ayn\u0131 za\u00admanda \u00e7o\u011fu kez sualt\u0131 arkeolojisine muhaliftir.<\/p>\n

Bu durum beni \u015fa\u015f\u0131rt\u0131yor. Arkeologlar\u0131n \u201cgemicili\u011fin evrelerini<\/em>\u201d neden \u201ckentsel evrim s\u00fcreci<\/em>\u201d kadar yo\u011fun bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131 konusunda hay\u00adretler i\u00e7indeyim. Denizcilik ve nehir seyahati; g\u0131da \u00fcretimi, madencilik ve kentle\u015fme s\u00fcrecinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nceye tarihlenmesinin yan\u0131nda[1]<\/sup><\/a> bun\u00adlar\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131nda dolayl\u0131 ya da dolays\u0131z olarak \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015f ve sonu\u00e7 olarak be\u015feri sosyo-ekonomik sistemi k\u00f6kten bir de\u011fi\u015fime u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131r. Gemi\u00adler, mallar\u0131n ve beraberinde fikirlerin bir yerden ba\u015fka bir yere en ekonomik yollarla aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ara\u00e7lard\u0131r[2]<\/sup><\/a>. \u201cS\u00fcratli ve de sessiz olu\u015flar\u0131yla<\/em>\u201d gemiler, \u201csava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 bir yerden ba\u015fka bir yere ta\u015f\u0131mada ideal bir ara\u00e7 olup, avc\u0131 toplay\u0131c\u0131l\u0131k ba\u011flam\u0131nda sava\u015f\u0131n geli\u015fimine katk\u0131 sunmu\u015flard\u0131r<\/em>\u201d[3]<\/sup><\/a>. Ayr\u0131ca, \u201cpek \u00e7ok toplumda Sanayi Devrimi\u2019nden \u00f6nce \u00fcretilmi\u015f en b\u00fcy\u00fck ve de en komplike nesneler olan<\/em>\u201d gemiler, \u201cMezolitik \u00c7a\u011f\u2019dan itibaren sanayile\u015fme \u00f6ncesi toplumlar\u0131n ileri teknolojilerini \u015fekillendirmi\u015flerdir<\/em>\u201d[4]<\/sup><\/a>. Antropoloji odak\u00adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan arkeologlar gemilere \u00e7ok az ilgi g\u00f6steriyorlar; san\u0131yorum ki bu durum onlar\u0131n sualt\u0131 arkeolojisi alan\u0131nda ya\u015fanan h\u0131zl\u0131 geli\u015fmelere a\u015fina olmamala\u00adr\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00fclt\u00fcre y\u00f6nelik sistematik bir alg\u0131lama i\u00e7in, sistemlerin ileti\u015fim i\u00e7inde oldu\u011fu ve temas yoluyla birbirlerini \u015fekillendirdi\u011fi yolun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmesi olduk\u00e7a kritiktir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya da ge\u00e7mi\u015fte, Akdeniz havzas\u0131n\u0131n ya da benzer havzalar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel ekolojisini ger\u00e7ekten an\u00adlamak, denizcilik konusunda detayl\u0131 bilgiye sahip olunmaks\u0131z\u0131n m\u00fcmk\u00fcn de\u00ad\u011fildir.<\/p>\n

Belki de \u015fa\u015f\u0131rmamam gerekir, zira her ki\u015fi kendi deneyimlerinden ders \u00e7\u0131karmal\u0131d\u0131r ve benim deneyimlerim ise Pennsylvania \u00dcniversitesi\u2019ndeki \u00f6\u011f\u00adren\u00adcilik ve de \u00f6\u011fretim \u00fcyeli\u011fi g\u00fcnlerimden kaynaklan\u0131yor. Amerika\u2019da, \u00f6nde gelen antropoloji dergilerinden birinin edit\u00f6r\u00fcn\u00fcn Philadelphia B\u00f6lgesi\u2019ndeki b\u00fct\u00fcn arkeologlar\u0131n bir araya geldi\u011fi bir toplant\u0131da \u201cyaln\u0131zca kral mezarlar\u0131 ve alt\u0131n defineler ile ilgilenen klasik arkeologlardan farkl\u0131 olarak biz antro\u00adpologlar\u2026<\/em>\u201d dedi\u011fi g\u00fcn\u00fc iyi hat\u0131rl\u0131yorum. Bilgisizli\u011finin bilincinde olmamas\u0131n\u0131n yan\u0131nda, onun ad\u0131na utan\u00e7 duyan klasik arkeologlar\u0131n g\u00f6zlerini nas\u0131l yere indirdiklerini bile fark etmeden, keyifli bir ifadeyle odan\u0131n etraf\u0131nda g\u00f6z gez\u00addirmi\u015f oldu\u011funu da hat\u0131rl\u0131yorum. Baz\u0131 klasik arkeologlar bilhassa klasik sa\u00adnata, \u00f6zellikle de sanat\u0131n s\u00fcrekli bi\u00e7imde de\u011fi\u015fen toplumlar\u0131 yans\u0131tma \u015fekille\u00adrine elbet ki ilgi duymaktad\u0131rlar. Ama ayn\u0131 \u015fekilde Afrika ve Eskimo sanat\u0131na \u00f6zel ilgi duyan antropologlar da mevcuttur. Ancak o g\u00fcn orada bulunan klasik arkeologlar\u0131n pek \u00e7o\u011funun sanat tarihine bir e\u011filimi yoktu.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019deki bir Do\u011fu Roma bat\u0131\u011f\u0131nda benimle beraber \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f \u00f6\u011frenci\u00adle\u00adrimden biri antropoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden bir ders alm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6\u011frencim bana dersi\u00adne giren profes\u00f6r\u00fcn kendisine, bizim deniz dibinde bulunan amphora <\/em>ve di\u00ad\u011fer arkeolojik buluntular\u0131 fi\u015flemek ve r\u00f6l\u00f6ve \u00e7\u0131kartmak konusunda iyi oldu\u011fu\u00admuzu ancak, ilgimizin esas olarak kaz\u0131 tekniklerine ve arkeolojik buluntular\u0131 sadece birer nesne olarak g\u00f6rmeye y\u00f6nelik oldu\u011funu belirtti\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n

K\u0131sa s\u00fcre sonra hem bu profes\u00f6r, hem de ben m\u00fcze \u00fcyelerine en son arazi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131za y\u00f6nelik g\u00f6rsellerle desteklenmi\u015f konu\u015fmalar yapt\u0131k. Ben Do\u00ad\u011fu Roma gemi yap\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ilgili neler \u00f6\u011frenmi\u015f oldu\u011fumuzdan ve de bu ge\u00adminin in\u015fas\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan sosyal-ekonomik nedenlerin neler oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden, geminin son yolculu\u011funun ekonomik durumundan ve de gemi g\u00fcvertesindeki hayattan bahsetti\u011fimi an\u0131ms\u0131yorum. Sadece g\u00fczel oldu\u00ad\u011fu i\u00e7in herhangi bir arkeolojik buluntuya ait bir slayt g\u00f6sterdi\u011fimi de an\u0131msa\u00adm\u0131yorum.<\/p>\n

Daha sonra antropoloji profes\u00f6r\u00fc konu\u015fmas\u0131n\u0131 yapt\u0131. Ye\u015fim maskelerin, m\u00fccevherlerin ve Guatemala\u2019dan gelen di\u011fer \u00e7arp\u0131c\u0131 objelerin slaytlar\u0131 birbi\u00adrini takip etti. Konu\u015fmas\u0131 \u201cmuhte\u015fem<\/em>\u201d ve \u201charika<\/em>\u201d gibi kelimelerle doluydu. Bu, estetik kayg\u0131lar g\u00fcdenler i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f bir g\u00f6steri, par\u0131lt\u0131l\u0131 bir definenin utanmazca haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir te\u015fhiriydi.<\/p>\n

Sualt\u0131 arkeolojisi halk nezdinde, ku\u015fkusuz g\u00f6z al\u0131c\u0131 renkli foto\u011fraflar ve suyun alt\u0131nda \u00e7ekilmi\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerden olu\u015fan filmlerden tan\u0131n\u0131r; ancak bu du\u00adrum, antropolojiye y\u00f6nelmi\u015f arkeologlar\u0131n, sualt\u0131 arkeolojisini en iyi olas\u0131l\u0131kla teknik bir uygulama, en k\u00f6t\u00fc olas\u0131l\u0131kla ise anlams\u0131z bir me\u015fgale olarak alg\u0131l\u0131\u00adyor olmalar\u0131na mazeret de\u011fildir. \u00dcniversite m\u00fczemiz taraf\u0131ndan Hasanlu\u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen ve ba\u015fka bir antropoloji profes\u00f6r\u00fc taraf\u0131ndan halen s\u00fcrd\u00fcr\u00fc\u00adlen bir \u0130ran kaz\u0131s\u0131 hakk\u0131nda kamuoyunun bildi\u011fi tek \u015fey, bas\u0131nda b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6rm\u00fc\u015f ve sanat tarih\u00e7ileri taraf\u0131ndan \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131larak tekrar tekrar yay\u0131n\u00adlanm\u0131\u015f olan i\u015flemeli alt\u0131n bir k\u00e2seydi. Ancak bu durum bana kaz\u0131 ba\u015fkan\u0131n\u0131n yaln\u0131zca define bulmak i\u00e7in kaz\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmedi.<\/p>\n

Bu olaylar\u0131 an\u0131msatmam\u0131n nedeni antropologlar\u0131 de\u011fil, bilakis arkeolojinin \u00e7e\u015fitli dallar\u0131 aras\u0131nda vuku bulmu\u015f ve halen de vuku bulmakta olan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmay\u0131 k\u0131namakt\u0131r. Kendi su\u00e7umu ink\u00e2r edemiyorum. Klasik arkeo\u00adlo\u00adjideki y\u00fcksek lisans \u00f6\u011frencilerim bana \u2013en iyi tabirle\u2013 inek \u00f6\u011frencilermi\u015f gibi gelirdi; di\u011fer yandan antropoloji \u00f6\u011frencileri ise kafelerde ya\u015f\u0131yorlarm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Tart\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 konular hakk\u0131nda \u2013en az\u0131ndan Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n\u2013 en \u00fcst\u00fcn ak\u0131llar\u0131 taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nm\u0131\u015f fikirleri okumaktansa, burada dur\u00admadan konu\u015furlar, profes\u00f6rleri de bu uzun sohbetlere s\u0131k s\u0131k d\u00e2hil olurdu. Tek antropoloji dersimi ald\u0131\u011f\u0131m zaman (eklemeliyim ki, \u00fcniversitedeki en y\u00fcksek notumu bu derste alm\u0131\u015ft\u0131m) antropoloji \u00f6\u011frencilerinin puslu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00adcesi kar\u015f\u0131s\u0131nda deh\u015fete kap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131m, zira onlar ger\u00e7ekleri detayl\u0131 bir bi\u00e7imde \u00f6\u011frenmeye y\u00f6nelik bir disipline sahip olmaks\u0131z\u0131n s\u00fcrekli olarak teoriler \u00fcret\u00admeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Daha sonra klasik arkeoloji \u00f6\u011fretim \u00fcyeli\u011fine d\u00e2hil oldu\u011fumda, Ege prehistoryas\u0131 \u00fczerine verdi\u011fim seminerlerime kat\u0131lan antro\u00adpoloji \u00f6\u011frencileri i\u00e7in \u00f6zel olarak okuma \u00f6devleri vermek zorunda kald\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7o\u011funun bildi\u011fi tek dil \u0130ngilizce idi. Peki Frans\u0131z, Alman ya da di\u011fer mil\u00adlet\u00adlerden bilim adamlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini umursam\u0131yorlar m\u0131yd\u0131?<\/p>\n

\u0130tiraf etmeliyim ki ba\u015flang\u0131\u00e7taki \u00f6nyarg\u0131m, bir\u00e7ok arkeolo\u011fun sualt\u0131 arke\u00adolojisi konusunda g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar beni de antropoloji alan\u0131nda bilgisiz k\u0131ld\u0131. Sonu\u00e7 olarak ben de, bu seminer i\u00e7in antropologlarca \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f arkeoloji teorileri \u00fczerine zaman\u0131m el verdi\u011fi s\u00fcrece okuyarak haz\u0131rland\u0131m; makul olan bir bi\u00e7imde ve makale se\u00e7mede benden daha yetkin ki\u015filerce haz\u0131rlanm\u0131\u015f antolojileri[5]<\/sup><\/a> kulland\u0131m. Ayn\u0131 zamanda antropoloji e\u011fitimi alm\u0131\u015f s\u00f6zle\u015fmeli arkeo\u00adloglar\u0131n haz\u0131rlam\u0131\u015f olduklar\u0131 raporlar\u0131, k\u00fclt\u00fcrel kaynak y\u00f6netimi[6]<\/sup><\/a> ve tarihsel koruma[7]<\/sup><\/a> \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, National Science Foundation<\/em> (Ulusal Bilim Vakf\u0131) b\u00fcnyesindeki Antropoloji Program\u0131\u2019na sunulan birtak\u0131m ba\u015far\u0131l\u0131 proje \u00f6nerilerini de okudum.<\/p>\n

Elbette ki limitleri belli olan bu s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma antropoloji \u00fczerine bir lisans e\u011fitiminin yerini tutamazd\u0131. Yine de, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde iyi fikirler i\u00e7eren ve ak\u0131ll\u0131ca haz\u0131rlanm\u0131\u015f birtak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalara rastlad\u0131m; bunlar\u0131n sadece biraz\u0131n\u00addan fazlas\u0131 benim entelekt\u00fcel anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131n \u00f6tesindeydi. Ancak astronomi, kriminoloji ve spor \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplardan keyif almama ra\u011fmen bir astronom, kriminolog veya atlet olmaya bir arzum ya da belki de yetene\u011fim olu\u015fmamas\u0131 gibi, antropoloji konulu okumalar\u0131m aras\u0131nda ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olanlar\u0131 bile bende antropolog olmad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in bir pi\u015fmanl\u0131k yaratmad\u0131. Bir \u00e7ift\u00e7i topra\u011f\u0131 bir madenciden farkl\u0131 bir nedenle kazar; ayn\u0131 \u015fekilde bir klasik arkeo\u00adlog da bir antropologdan farkl\u0131 bir sebeple arkelolojik kaz\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirir. Her\u00adkesin ge\u00e7erli bir nedeni vard\u0131r. Bir \u00e7ift\u00e7i, insano\u011flunun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ya da k\u00fcl\u00adt\u00fcrel de\u011fi\u015fimi a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor diye su\u00e7lanamaz. Bu da beni, antro\u00adpolojik okumalar\u0131m\u0131 dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131m temel itiraza g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

Okuduklar\u0131m\u0131 \u00e7o\u011fu kez rahats\u0131z edici buldum. Bunun \u00f6ncelikli nedeni ya\u00adzarlar\u0131n s\u0131k s\u0131k, arkeolojiye y\u00f6nelik bir \u201cdo\u011fru<\/em>\u201d bir de \u201cyanl\u0131\u015f<\/em>\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131n oldu\u00ad\u011funu sert\u00e7e ima etmeleri veya bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc kati suretle dile getirmeleriydi. Bu ifadeler k\u0131s\u0131tl\u0131 bir bilgi birikimine dayan\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu, bu da Amerikal\u0131 ve \u0130ngiliz meslekta\u015flar d\u0131\u015f\u0131nda kalan meslekten olanlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 ve yap\u00admaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 u\u011fra\u015flara yap\u0131lan at\u0131flar\u0131n neredeyse tamamen eksik olu\u015fu\u00adnun yans\u0131mas\u0131yd\u0131. \u0130ncelemelerim s\u0131ras\u0131nda ayr\u0131ca, yazarlar\u0131n pek \u00e7o\u011funda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcnen korku kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fok oldum. Bu yazarlar, \u015fayet \u201cmensubu olduklar\u0131 taraf\u0131n kurallar\u0131na yeterince sad\u0131k kalmad\u0131klar\u0131 takdirde<\/em>\u201d bunun s\u0131k\u0131n\u00adt\u0131s\u0131na katlanmaktan \u00e7ekiniyor ve neredeyse tamamen ayn\u0131 teknik terim\u00adleri tekrar tekrar kullanarak olduk\u00e7a y\u00fcksek bir sesle kendi \u00f6zg\u00fcnl\u00fcklerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131. Yazarlar\u0131n birka\u00e7 otoriteye at\u0131fta bulunmak i\u00e7in, sanki bu otoritelerin ifadeleri sorgulanamaz birer dogmaym\u0131\u015f gibi, bunlardan al\u0131nt\u0131 yaparak onlara olan ebedi ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyormu\u015f\u00e7as\u0131na, kendilerini ne kadar mecbur hissettiklerini g\u00f6rmek benim i\u00e7in \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir durumdu. Bu durum belki de antropolojiye y\u00f6nelmi\u015f gen\u00e7 arkeologlardan herhangi bir gru\u00adbun, klasik arkeologlar\u0131n yirmi y\u0131l \u00f6nce sualt\u0131 arkeolojisindeki Eski D\u00fcnya i\u00e7in ortaya koyduklar\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 neden hala Yeni D\u00fcnya i\u00e7in ortaya koyamad\u0131kla\u00adr\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir. Bu ki\u015filer yapt\u0131klar\u0131 her ne olursa olsun bunun, arkeolojinin \u00fcstatlar\u0131 taraf\u0131ndan ele\u015ftirilece\u011finden \u00e7ekiniyorlar; arkeolojinin Fal\u00adwell\u2019lerinin[8]<\/sup><\/a> \u201carkeoloji ya antropolojidir ya da hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildir<\/em>\u201d \u015feklindeki g\u00fcr\u00adleyen s\u00f6zleri, okuduklar\u0131 hemen her kitab\u0131n sayfalar\u0131nda \u00e7\u0131nl\u0131yor. Bir\u00e7ok Yeni D\u00fcnya bat\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in antropolojik bir yakla\u015f\u0131m do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olamaya\u00adca\u011f\u0131ndan, bu gen\u00e7 arkeologlar bir \u00e7\u0131kmazdalar ve sonu\u00e7ta da hi\u00e7bir \u015fey ya\u00adpam\u0131yorlar. Bu beni kayg\u0131land\u0131r\u0131yor, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu duruma yol a\u00e7an ifadelerin alt\u0131nda bir t\u00fcr ba\u011fnaz kibir yat\u0131yor ki, bu da benim d\u00fc\u015f\u00fcnceme g\u00f6re, pek \u00e7o\u011fumuzun i\u00e7inde ya\u015famak isteyece\u011fi \u015feffaf bir toplumun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit ediyor: \u201cH\u0131ristiyanl\u0131k Katoliklik\u2019tir ya da hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildir<\/em>\u201d.<\/p>\n

Leone\u2019nin Contemporary Archaeology<\/em> (Modern Arkeoloji) isimli kitab\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcmlerinde ve di\u011fer makalelerinde her bir yazar ayn\u0131 dayana\u011f\u0131 tekrar eder ki bu kesinlikle tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r. Paul S. Martin \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u201c\u0130ki var\u00adsay\u0131mda bulunaca\u011f\u0131m ve \u015fayet bunlar kabul g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse, o zaman <\/em>(s\u00f6zlerimin) geri kalan\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 zaten makul gelecektir.<\/em> 1) Antropoloji ve buna ba\u011fl\u0131 olarak arkeoloji, bir sosyal bilimdir<\/em>[9]<\/sup><\/a> ve \u201carkeoloji antropolojinin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r<\/em>\u201d[10]<\/sup><\/a>. Leone bizzat \u015f\u00f6yle bir saptamada bulunur: \u201cPek \u00e7oklar\u0131, hi\u00e7bir arkeolo\u011fun ink\u00e2r etmeyece\u011fi \u015fu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6z ard\u0131 ediyor: arkeoloji antropoloji\u00adnin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r<\/em>\u201d[11]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

\u015eayet bir klasik arkeolog s\u0131rf Hellen mimarisi ve dramas\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131\u00adlabilmesi i\u00e7in itinayla bir antik tiyatroyu kazarsa ve buna ili\u015fkin yay\u0131n\u0131n\u0131 yapar\u00adsa, yine de bir arkeolog say\u0131lmaz m\u0131? Bu ki\u015finin etik kurallara ayk\u0131r\u0131 hareket etmi\u015f veya yanl\u0131\u015f yola sapm\u0131\u015f oldu\u011funu sanm\u0131yorum.<\/p>\n

Okudu\u011fum makaleleri se\u00e7erken, Walter W. Taylor\u2019un \u201cAmerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde arkeoloji uzunca bir s\u00fcredir antropolojinin bir alt disiplini ola\u00adrak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir<\/em>\u201d[12]<\/sup><\/a> \u015feklinde bir \u015fey yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hem Lewis Binford\u2019un[13]<\/sup><\/a> hem de Kent Flannery\u2019in[14]<\/sup><\/a>, Willey\u2019in \u201cAmerikan arkeolojisi antropolojidir ya da hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildir<\/em>\u201d ifadesine at\u0131fta bulunmak i\u00e7in kendilerini mecbur his\u00adset\u00adtiklerini fark etti\u011fimde bu konu hakk\u0131ndaki endi\u015fem k\u0131smen dinmi\u015fti. De\u00admek ki pek \u00e7ok yazar yaln\u0131zca Amerikan arkeolojisinden bahsediyordu. Bunu neden daha \u00f6nce s\u00f6ylememi\u015flerdi ki? Yine de, bir Amerikal\u0131 grup; kasabalar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131 atalar\u0131ndan kalan k\u00fclt\u00fcrel kal\u0131nt\u0131lar konusunda bilgilensin diye, eski bir ev \u00fczerinde \u2013yaln\u0131zca eski oldu\u011fu i\u00e7in\u2013 yapacaklar\u0131 inceleme ve restoras\u00adyon s\u0131ras\u0131nda arkeolojik teknikler kullanmak isteseler, onlar\u0131n buna hakk\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kim s\u00f6yleyebilir ki? Arkeolojinin hangi ama\u00e7la yap\u0131labilece\u011fi konu\u00adsunda h\u00fck\u00fcm verecek bu s\u00f6zde yarg\u0131\u00e7lar kimlerdir? \u0130ster antropolojik arkeo\u00adloji ister klasik arkeoloji isterse de kutsal kitap arkeolojisine y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olsun, pek \u00e7ok arkeolog i\u00e7in, sadece antikalarla ilgilenmeyi k\u0131namak bug\u00fcn\u00adlerde moda haline gelmi\u015ftir. Her ne kadar benim ilgi alan\u0131ma girmeseler de bu t\u00fcr bir ilginin yanl\u0131\u015f veya ahlaks\u0131zca oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n

Contemporary Archaeology<\/em> kitab\u0131ndaki se\u00e7kilerden baz\u0131lar\u0131n\u0131 tekrar oku\u00addum ve fark ettim ki, yazarlar genel olarak prehistorik<\/em> Amerikan arkeolojisini tart\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. \u0130\u015fte yapbozun bir par\u00e7as\u0131 daha! Terminolojilerine kar\u015f\u0131 neden daha dikkatli olmuyorlard\u0131 ki? Zira Amerikan arkeolojisi b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, Amerikan \u0130\u00e7 Sava\u015f\u0131\u2019ndaki ablukalar\u0131n\u0131 yarmay\u0131 ba\u015far\u0131p Kuzey Carolina\u2019da ba\u00adtan gemilerin yan\u0131 s\u0131ra, Louisiana veya Florida sahillerinde batm\u0131\u015f \u0130spanyol kal\u00adyonlar\u0131n\u0131 da i\u00e7erir. Umar\u0131m bir otorite \u00e7\u0131k\u0131p da \u201c\u0130\u00e7 Sava\u015f denizalt\u0131lar\u0131 arkeo\u00adlojisi antropolojidir ya da hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildir<\/em>\u201d diye diretmemi\u015ftir.<\/p>\n

Yazarlar\u0131n genel olarak prehistorik arkeolojiyi, \u00f6zellikle de Amerikan pre\u00adhistorik arkeolojisini tart\u0131\u015fmakta olduklar\u0131n\u0131 anlar anlamaz, ifadelerinde ilk bak\u0131\u015f\u00adta hata gibi g\u00f6r\u00fcnen hususlar\u0131 daha iyi anlad\u0131m. \u00d6rne\u011fin, Leone \u201carkeo\u00adloglar sahip olduklar\u0131 ama\u00e7lardan ikisinin ge\u00e7erlili\u011fini yitirmi\u015f oldu\u011funu k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde fark edecekler. Modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f bu ama\u00e7lardan ilki, yani ge\u00e7mi\u015fteki olaylar\u0131n yeniden kurgulanmas\u0131 i\u015fi, neredeyse tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r ve bug\u00fcn kar\u015f\u0131 sav \u00f6nerme hususuna \u00e7ok az \u015fey sunmaktad\u0131r<\/em>\u201d diyordu[15]<\/sup><\/a>; di\u011fer yazarlar, y\u0131llarca s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131klar\u0131 ta\u015f aletleri ve \u00e7anak-\u00e7\u00f6mlekleri tasnif ettikten sonra, y\u00fcz y\u00fcze kald\u0131klar\u0131 kar\u015f\u0131 sav \u00f6nerme eksikli\u011fini yineliyordu. Ancak bu eksiklik, sualt\u0131 arkeolojisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ge\u00e7erli de\u011fildir. T\u00fcrkiye\u2019de yakla\u015f\u0131k M\u00d6 1200 y\u0131l\u0131na tarihlendirilen bir bat\u0131\u011f\u0131 kazmam\u0131zdan \u00f6nce[16]<\/sup><\/a>, Ge\u00e7 Tun\u00e7 Devri Ege\u00adsi\u2019ndeki bak\u0131r ve kalay ticaretinin i\u015fleyi\u015fi \u00fczerine bilgimiz bug\u00fcnk\u00fc 10 puan \u00fczerinden muhtemelen 2\u2019den fazla de\u011fildi. Bat\u0131\u011fa hemen her dal\u0131\u015f veya bunu takip eden ara\u015ft\u0131rman\u0131n her bir g\u00fcn\u00fc antik d\u00f6k\u00fcmc\u00fcl\u00fck, metal i\u015fleme\u00adcili\u011fi, \u00f6l\u00e7\u00fcm bilimi, ticaret ya da denizcilik ile ilgili tamamen yeni birtak\u0131m bilgileri beraberinde getiriyordu. Kazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z her bat\u0131k, erken d\u00f6nem gemileri ve gemicili\u011fi ile ilgili ne kadar az bilgimiz oldu\u011fu konusunda bizi her seferinde bir kez daha \u015fa\u015f\u0131rt\u0131yor. Kara kaz\u0131lar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir Amerikal\u0131 prehistorik arke\u00adolo\u011fun ta\u015f aletleri s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131 bir s\u00fcre sonra s\u0131k\u0131c\u0131 ve anlams\u0131z bir hal alabilir; ancak bat\u0131k buluntular\u0131n\u0131 katalog haline getirmek ve s\u0131n\u0131fland\u0131rmak i\u00e7in sualt\u0131 arkeolojisinin ciddi \u015fekilde \u00e7ok uzun y\u0131llara ihtiyac\u0131 vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fimiz kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 veriler son derece s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ge\u00e7enlerde, Jamaika h\u00fck\u00fcmetinin bir talebi \u00fczerine, bir bat\u0131\u011f\u0131n daha defi\u00adne avc\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan yok edilmesini engellemek amac\u0131yla orada bir dal\u0131\u015f ger\u00ad\u00e7ek\u00adle\u015ftirdi\u011fim zaman yukar\u0131da bahsetti\u011fim kataloglama konusunun ne kadar \u00f6nemli oldu\u011fu yeniden vurgulanm\u0131\u015f oldu (Amerikal\u0131 arkeologlar\u0131n; hani \u015fu, yirmi y\u0131l sonra bile hala, gemi bat\u0131klar\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in somut bir \u015feyler yap\u00admak yerine yaln\u0131zca, bunlara kar\u015f\u0131 nas\u0131l bir tutum tak\u0131nmalar\u0131 gerekti\u011fini ko\u00adnu\u015fan antropolojiye meyilli bilim adamlar\u0131n\u0131n problemlerini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in ne\u00adden ben Akdeniz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131 b\u0131rakmak zorunda kalay\u0131m?). Jamaika\u2019da bu\u00adlundu\u011fum s\u00fcre zarf\u0131nda Yeni D\u00fcnya bat\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6zellikleri konusunda bili\u00adnen\u00adlerin (veya en az\u0131ndan yay\u0131nlananlar\u0131n) ne denli az oldu\u011funu \u00f6\u011frendim. Dal\u0131\u015flarda bir d\u00fczineden fazla zeytin testisinin tam haldeki a\u011f\u0131z k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 bulduk ve fark ettik ki zeytin testileri \u00fczerine yay\u0131nlanan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 inceleye\u00adrek, bu testilerin hi\u00e7birini iki y\u00fcz y\u0131ldan daha dar bir zaman dilimi i\u00e7erisine tarihleyemiyoruz. Yerini saptad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bat\u0131klardan birinde bulunan iki topu temizledik, foto\u011fraflad\u0131k ve detayl\u0131 \u00e7izimlerini yapt\u0131k. Neden Hellen tokalar\u0131 veya Roma kandilleri \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar gibi eksiksiz bir \u015fekilde haz\u0131rlanm\u0131\u015f toplara ait bir katalog yok? Bir Akdeniz bat\u0131\u011f\u0131n\u0131, tarihli sikkeler veya ba\u015fka eserler bulmadan bile on veya yirmi y\u0131ll\u0131k bir zaman dilimi i\u00e7eri\u00adsine tarihleyebilmemiz genelde m\u00fcmk\u00fcn olabiliyorken, Jamaika projemiz s\u0131ras\u0131nda su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck eserleri olduk\u00e7a h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde tarih\u00adle\u00adyebilmemizi ve hatta k\u00f6kenlerini belirleyebilmemizi sa\u011flayacak yay\u0131nlan\u00adm\u0131\u015f herhangi bir buluntu kayna\u011f\u0131 mevcut de\u011fil. Benzer \u015fekilde, Meksikal\u0131 ve Amerikal\u0131 arkeologlardan olu\u015fan bir ekip taraf\u0131ndan ge\u00e7en y\u0131l Meksika\u2019daki bir bat\u0131ktan \u00e7\u0131kar\u0131lan bir top, Yeni D\u00fcnya\u2019da ke\u015ffedilmi\u015f en eski bronz topu temsil ediyor olabilir ancak \u00fcretildi\u011fi tarih ve yer hen\u00fcz do\u011fru bir \u015fekilde tespit edilebilmi\u015f de\u011fildir; ki bu topun \u00fcretim yeri Meksika ile deniz yoluyla kurulan \u00f6nc\u00fcl ili\u015fkileri anlamam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Neye ikna olursa olsun, bir arkeolog, bu gemi veya \u00fczerinde seyretmi\u015f insanlar\u0131n veya bunu in\u015fa etmi\u015f, finanse etmi\u015f olan kimselerin ne zaman ve nerede ya\u015fad\u0131klar\u0131na dair en ufak bir fikri bile yoksa nas\u0131l olur da onlar hakk\u0131nda anlaml\u0131 varsay\u0131m\u00adlarda bulunabilir? Bana g\u00f6re bu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir durumdur! Elbette, ortada define avc\u0131lar\u0131 ve topun foto\u011fraflar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcp \u201cbunu kolayl\u0131kla tan\u0131mlayabilirim<\/em>\u201d diyebilecek olan ki\u015filer mevcuttur; ancak ortada yay\u0131nlanm\u0131\u015f bir belge olma\u00addan, kulaktan kula\u011fa bilim yap\u0131l\u0131r m\u0131?<\/p>\n

Antropolojiye y\u00f6nelmi\u015f arkeologlar, belki de bir yandan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n taslaklar\u0131n\u0131 haz\u0131rlayarak, bir sonraki a\u015famada ne yapmay\u0131 planlad\u0131klar\u0131 hak\u00adk\u0131nda konu\u015fmaya devam ederken; ben ise Yeni D\u00fcnya bat\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u2013en iyileri define avc\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan tamamen yok edilmeden \u00f6nce (ki bu olay \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc boyutlara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r)\u2013 titiz bir kaz\u0131ya ba\u015flamak \u00fczere \u00e7ok say\u0131da partik\u00fclarist sualt\u0131 arkeolo\u011fu yeti\u015ftirmeyi planl\u0131yorum. Bu yeni arkeologlar\u0131n, bizim son yirmi y\u0131ld\u0131r Akdeniz\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimize benzer \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u00admalar\u0131n\u0131 bekliyorum, zira Akdeniz\u2019de bug\u00fcn neredeyse hi\u00e7bir \u00fclke ne define av\u0131na, ne de bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fmalardan daha d\u00fc\u015f\u00fck nitelikli ara\u015ft\u0131rmalara izin veriyor. Ben, bu \u00f6\u011frencilerden baz\u0131lar\u0131na zaman zaman s\u0131k\u0131c\u0131, ancak son derece b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan, genel buluntu kataloglar\u0131 haz\u0131rlamaya ba\u015flama i\u015fine \u2013ki i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 hayatlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bu i\u015fe adayabilir\u2013 giri\u015fmeleri i\u00e7in ilham vermeyi umut ediyorum. B\u00f6ylece gelecek y\u0131llarda arke\u00adologlar bug\u00fcn tan\u0131mlamas\u0131 y\u0131llar s\u00fcren \u2013hatta bazen hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015femeyen\u2013 seramik kaplar\u0131 veya toplar\u0131 birka\u00e7 g\u00fcnl\u00fck bir s\u00fcre i\u00e7inde tan\u0131mlayabilecek duruma gelebilsin. \u00c7\u00fcnk\u00fc ancak o zaman ba\u015fka ba\u015fka bilinmeyen bat\u0131klar \u00fczerine anlaml\u0131 hipotezler \u00fcretilebilecektir.<\/p>\n

Sualt\u0131 arkeologlar\u0131n\u0131n Eski D\u00fcnya\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na pek a\u015fina olmayan, antropolojiye y\u00f6nelmi\u015f bir arkeolog, Yeni D\u00fcnya bat\u0131klar\u0131nda s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131\u00adlan eser t\u00fcrlerinin neredeyse ezbere ve d\u00fc\u015f\u00fcncesiz bir \u015fekilde kataloglan\u0131yor olmas\u0131n\u0131n mevcut eksiklikler i\u00e7erisinde en \u00f6nemlilerinden biri oldu\u011fu \u00f6neri\u00adsine an\u0131nda burun k\u0131v\u0131rabilir. Ancak yine de eminim ki, takdire de\u011fer g\u00f6r\u00fcl\u00admeyen bu g\u00f6rev \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki yirmi y\u0131l i\u00e7erisinde sualt\u0131 arkeolojisi i\u00e7in her\u00adhangi bir konudan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem arz ediyor olacak.<\/p>\n

Leone\u2019nin modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f olarak nitelendirdi\u011fi ikinci arkeolojik hedef olan, ge\u00e7mi\u015f ya\u015fam tarzlar\u0131n\u0131n resmedilmesi i\u015fiyse kendisinin deyimiyle[17]<\/sup><\/a>: bilimsel a\u00e7\u0131dan imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc arkeologlar ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelik resimli kitap rekonstr\u00fcksiyonlar\u0131 i\u00e7in eserler \u00fcretir, sanatsal bir sentez ortaya koymaz<\/em>. Ancak buna kar\u015f\u0131l\u0131k bizler, rekonstr\u00fcksiyonunu yapmak i\u00e7in y\u0131llar\u0131m\u0131z\u0131 verdi\u011fi\u00admiz gemilerin betimlemesini yapan sanat\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131zla s\u0131k\u0131 ili\u015fkiler i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z ve bunun sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan rekonstr\u00fcksiyonlar antik\u00e7a\u011f Akde\u00adniz\u2019inin a\u00e7\u0131k deniz gemilerine ait tek muteber resimleri olur. Bir bat\u0131k gemi Pompeii ve Thera d\u0131\u015f\u0131ndaki bir\u00e7ok \u00f6ren yerinden farkl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir gemi enkaz kurtarma operasyonunu engelleyecek kadar derine batm\u0131\u015f ise, bunun g\u00f6vdesi ve ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 malzemelerin \u2013normal \u015fartlarda bozulabilir malzemeler de buna d\u00e2hil olmak \u00fczere\u2013 b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc genelde orijinal konumlar\u0131nda kayda de\u011fer bir \u015fekilde korunmu\u015f olur. VII. y\u00fczy\u0131la tarihlendirilen bir Bizans bat\u0131\u011f\u0131 kaz\u0131m\u0131z\u0131 takip eden ve on y\u0131ldan fazla s\u00fcren ara\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinden son\u00adra, Bizansl\u0131 bir lostromonun \u00f6zellikle hangi alet-edevatlar\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131, (\u00f6rne\u00ad\u011fin, tamamen yeni bir gemi in\u015fa etmeye yetecek marangoz tak\u0131mlar\u0131n\u0131n aksine) bunlar\u0131 nerede saklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilk kez kesin olarak \u00f6\u011frenmi\u015f bulunuyoruz. Gemideki d\u00fcmencinin devasa d\u00fcmen k\u00fcre\u011fini nerede tuttu\u011funu ve kiremit \u00e7at\u0131l\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck gemi mutfa\u011f\u0131n\u0131n iskele taraf\u0131nda, gemi a\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n al\u00e7ak \u0131zgaral\u0131 oca\u011f\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda durdu\u011funu art\u0131k biliyoruz. Bunlara ek olarak ticari ve de dini anlamda gemideki ya\u015fam hakk\u0131nda da pek \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frendik[18]<\/sup><\/a>. Dolay\u0131s\u0131yla geminin i\u00e7 ve d\u0131\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131na y\u00f6nelik yap\u0131lan maketler ve resimler bir sanat\u00e7\u0131\u00adn\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcne de\u011fil son derece sa\u011flam arkeolojik verilere dayan\u0131yor.<\/p>\n

En \u00f6nemli ke\u015fiflerden biri, bu VII. y\u00fczy\u0131l gemisinin su hatt\u0131na kadar Hellen-Roma tarz\u0131 \u201ckaplama \u00f6ncelikli<\/em>\u201d y\u00f6ntemde, bu hizadan sonra ise modern \u201ciskelet \u00f6ncelikli<\/em>\u201d y\u00f6ntemde in\u015fa edilmi\u015f olmas\u0131yd\u0131. Yak\u0131n zamanda, T\u00fcrk k\u0131y\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131klar\u0131nda 1973 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir ara\u015ft\u0131rma s\u0131ras\u0131nda yerini tespit etti\u011fimiz on yedi bat\u0131k aras\u0131ndan XI. y\u00fczy\u0131la tarihlenen bir bat\u0131\u011f\u0131n kaz\u0131s\u0131n\u0131 1977-1979 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdik. B\u00f6ylece, gemi yap\u0131m metotlar\u0131n\u0131n antik\u00e7a\u011fdan zaman\u0131m\u0131za kadar evrimini tamamlay\u0131p tamamlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011fre\u00adne\u00adbilmeyi ama\u00e7lad\u0131k[19]<\/sup><\/a>. XI. y\u00fczy\u0131la ait geminin modern \u201ciskelet \u00f6ncelikli<\/em>\u201d y\u00f6ntemde in\u015fa edildi\u011fini \u00f6\u011frendik. Yine de, bu geli\u015fimin nedenlerini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in yaln\u0131zca di\u011fer ba\u015fka bat\u0131klar\u0131 \u2013\u00f6zellikle de, VII. ve XI. y\u00fczy\u0131l\u00adlar aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fu doldurabilecek, bir IX. veya X. y\u00fczy\u0131l bat\u0131\u011f\u0131n\u0131\u2013 kazmakla kalmay\u0131p ayn\u0131 zamanda bu gemilerin k\u00f6kenlerinin neresi oldu\u011funu da anla\u00admal\u0131yd\u0131k. \u015eayet XI. y\u00fczy\u0131l gemisi, s\u00f6z gelimi bir Arap ticaret gemisi ise, \u0130slami gemicilik gelene\u011finin veya b\u00f6yle bir gelene\u011fin olmay\u0131\u015f\u0131 modern gemi yap\u0131m\u0131\u00adn\u0131n geli\u015fmesinde ne gibi bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131? Ormanlar\u0131n yok edilmesinin, tek\u00adnik ilerlemelerin veya ekonominin rol\u00fc neydi? Geminin ticari y\u00fck\u00fc, pi\u015firme ve yeme kaplar\u0131, sikkeleri, resmi belgeleri ve g\u0131da maddelerinin tamam\u0131 \u0130slam ve Bizans Hristiyan kaynaklar\u0131 aras\u0131nda e\u015fit oranda b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, geminin k\u00f6kenini tespit etmek uzun y\u0131llar alacakt\u0131r. Kereste yayg\u0131n bi\u00e7imde ihra\u00e7 edildi\u011fi i\u00e7in, gemi teknesinde kullan\u0131lan ah\u015fap kayna\u011f\u0131n\u0131n tespit edil\u00admesi bile geminin nerede yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na veya son seferinde bununla kimlerin yolculuk etti\u011fine y\u00f6nelik bir \u015fey s\u00f6yleyemez.<\/p>\n

Bu XI. y\u00fczy\u0131l gemisindeki ya\u015fam hakk\u0131nda ba\u015fka sonu\u00e7lara varmadan \u00f6nce ilk olarak bir temel saptama yapmak gerekir. Geminin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer alan kemik a\u011f\u0131r\u015faklar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, orta\u00e7a\u011f \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kad\u0131nlar\u0131n kullan\u00add\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden ah\u015fap taraklar \u00e7\u0131kard\u0131k. T\u00fcm bunlar gemide kad\u0131nlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na m\u0131 i\u015faret ediyordu? Bununla ilgili bir hipotez \u00fcretmek i\u00e7in\u00a0yaz\u0131l\u0131 belgeler \u00fcze\u00adrinde, Bizans ve \u0130slami gemilerde kad\u0131nlar\u0131n rol\u00fcne ili\u015fkin \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yo\u00adruz. Kad\u0131nlar\u0131n, pek \u00e7ok k\u00fclt\u00fcr\u00fc temsil eden g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ve zamane Akdeniz gemilerinde nas\u0131l seyahat etti\u011fini \u00f6\u011freniyoruz. Kaz\u0131da, ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z yakla\u015f\u0131k 900 adet kur\u015fun a\u011f a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 aras\u0131nda korunmu\u015f olan elyaf kal\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00fczerindeki ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonucunda, erkek denizcilerin bal\u0131k a\u011flar\u0131 veya yelken onar\u0131mlar\u0131 i\u00e7in a\u011f\u0131r\u015fak\/kirman ile ip e\u011firdiklerine ve diki\u015f i\u011fnesi kulland\u0131klar\u0131na dair bir kan\u0131t olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Belki de, gemideki di\u011fer buluntularla ili\u015fkili olarak bu kal\u0131nt\u0131lar\u0131n konumlar\u0131yla ilgili ortaya \u00e7\u0131kacak bir bilgi, bunlar\u0131n gemide kullan\u0131lan alet ve edevattan ziyade ticari mallar olduklar\u0131na i\u015faret edecektir.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla, yaln\u0131zca a\u011f\u0131r\u015fak ve taraklardan edindi\u011fimiz bilgiler, \u00f6zel uygulamal\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131ndan de\u011fil, bu kaz\u0131 alan\u0131ndan ve bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 on binlerce eserden edinilmesi m\u00fcmk\u00fcn olan her t\u00fcrl\u00fc bilgiyi \u00f6\u011frenme arzusundan kaynaklanm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bu s\u0131rada do\u011fal olarak, sanat tarih\u00e7ileri, etnoarkeologlar, paleobotanik\u00e7iler, \u0130slam ve Bizans tarih\u00e7ileri, metal\u00fcrji uz\u00admanlar\u0131, cam uzmanlar\u0131, zooarkeologlar, denizcilik tarih\u00e7ileri, n\u00fcmismat\u00adlar, konservat\u00f6rler, gemi rekonstr\u00fcksiyoncular\u0131, dendrokronologlar, silah uz\u00admanlar\u0131 ve buna benzer bir grup uzmanla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaktay\u0131z. Bu kez, orta\u00e7a\u011fa ait bu ticari giri\u015fime ili\u015fkin olabildi\u011fince eksiksiz bir tablo elde ede\u00adbilmek i\u00e7in sa\u011flam bir ekibin devaml\u0131 olarak on – on be\u015f y\u0131l boyunca \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekiyor. Bundan daha az bir s\u00fcre yeterli gelmez; hatta e\u011fer b\u00f6yle bir \u00e7a\u00adl\u0131\u015fma ko\u015fulu m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse bat\u0131k alan\u0131na hi\u00e7 dokunmamak gerekir.<\/p>\n

Antropolojiye y\u00f6nelmi\u015f arkeologlar\u0131n Eski D\u00fcnya sualt\u0131 arkeolojisini kavra\u00adyamamalar\u0131n\u0131n bir nedeni de, Akdeniz\u2019de b\u00fcy\u00fck ilerleme kaydetmi\u015f olan bizlerin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n geli\u015fig\u00fczel olmad\u0131\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131k ortada olsa da, bi\u00e7imsel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri kullan\u0131lmamas\u0131ndan olabilir. Ben \u015fahsen bi\u00e7imsel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemlerini geni\u015f kapsaml\u0131 de\u011fil, aksine k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 buluyorum ve bunlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmeyi tercih ediyorum. Yeni D\u00fcnya \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan, ara\u015f\u00adt\u0131rma y\u00f6ntemlerinin k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fmaya al\u0131\u015fk\u0131n meslekta\u015flar\u0131mla konu\u015furken, bir bat\u0131\u011f\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa vurabilece\u011fi her \u015feyi; pop\u00fcler kitaplar, makale\u00adler, filmler, rekonstr\u00fcksiyonlar ve m\u00fcze sergilerinin yan\u0131 s\u0131ra bilimsel yay\u0131nlar\u00addaki arkeolojik ve tarihsel yorumlamalar\u0131 \u2013 di\u011fer bir deyi\u015fle, s\u00f6zgelimi Micha\u00adel Katzev\u2019in K\u0131br\u0131s a\u00e7\u0131klar\u0131nda bulunan ve M\u00d6 IV. y\u00fczy\u0131la tarihlendirilen Girne gemisi i\u00e7in, ki bu gemiyle ilgili nihai arkeolojik yay\u0131n \u015fu s\u0131ralar Katzev ve ekibi taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmakta[20]<\/sup><\/a>\u2013 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc eksiksiz kaz\u0131, kurtarma, konservasyon ve restorasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla birlikte yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsaml\u0131 bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmenin onlar i\u00e7in zor bir i\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc Katzev yaln\u0131zca antik geminin teknesini restore etmekle kalmay\u0131p, in\u015fa tekniklerini ve i\u015fg\u00fcc\u00fc teorilerini s\u0131namak i\u00e7in geminin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ait tam \u00f6l\u00e7ekli bir replikas\u0131n\u0131; seyir \u00f6zelliklerini denemek i\u00e7in ger\u00e7ek boyun be\u015fte biri \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00fczer bir modelini, teknenin detaylar\u0131n\u0131 daha iyi anlayabilmek i\u00e7in ise ba\u015fka maketler \u00fcretmi\u015fti. Bir bat\u0131\u011f\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa vurabilece\u011fi t\u00fcm bu hususlar hakk\u0131nda konu\u015ftu\u011fum zaman, sorgulay\u0131c\u0131 bir \u015fekilde y\u00fcz\u00fcme bak\u0131p, \u201cfakat ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131nda b\u00f6yle bir \u015feye yer yok<\/em>\u201d diyen birden fazla antropolog mevcuttu. Yine de kendilerini bir tasar\u0131 form\u00fcle etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde \u2013s\u00f6zge\u00adlimi, bir bat\u0131ktaki ka\u00e7ak mal\u0131 ticari y\u00fckten ay\u0131rt edebiliyor musunuz? Gemide kad\u0131nlar\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit edebiliyor musunuz?\u2013 i\u015fte bu durumu son derece i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 buluyorum. National Science Foundation<\/em>\u2019a (Ulusal Bilim Vakf\u0131) sunulan \u00e7ok say\u0131daki ba\u015far\u0131l\u0131 antropolojik ara\u015ft\u0131rma \u00f6nerilerini okudu\u00ad\u011fumda \u00fcz\u00fcnt\u00fcm iyice artt\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00f6neriler \u015fayet sade bir \u0130ngilizce ile yaz\u0131lm\u0131\u015f olsayd\u0131, klasik arkeoloji alan\u0131ndaki bizlerin \u00e7al\u0131\u015fma tarz\u0131n\u0131 tam olarak tan\u0131ml\u0131yor olacaklard\u0131 (bizzat benim de bir zamanlar reddedilmi\u015f bir NSF (UBV) ara\u015ft\u0131rma \u00f6nerim vard\u0131 ve \u201cyeni arkeoloji temsilcisi<\/em>\u201d olan arkada\u015f\u0131m taraf\u0131ndan ayn\u0131 \u00f6neri antropolojik dildeki ifadelerle tekrar yaz\u0131l\u0131nca sonradan kabul g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc!).<\/p>\n

Bu eski tarzdaki k\u0131s\u0131tlanmam\u0131\u015f y\u00f6ntemle \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 tercih edi\u015fimin binlerce nedeninden bir \u00f6rnek vereyim. T\u00fcrkiye’de Gelidonya Burnu bat\u0131\u011f\u0131 (M\u00d6 1200) kaz\u0131 alan\u0131n\u0131n bir ucunda yer alan (olas\u0131l\u0131kla k\u0131\u00e7 taraf\u0131nda) ya\u015fam alan\u0131nda bir a\u015f\u0131k kemi\u011fi veya di\u011fer ad\u0131yla astragal<\/em> buldum. O anl\u0131k ilk d\u00fc\u015f\u00fcncem bunun gemide yenmi\u015f bir yeme\u011fin kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi; bunun nedeni de \u00f6zellikle kemi\u011fin zeytin \u00e7ekirdeklerinin yan\u0131nda bulunmu\u015f olmas\u0131yd\u0131. Ancak bizimle birlikte \u00e7al\u0131\u015fan Frans\u0131z bir dalg\u0131\u00e7, bu kemi\u011fin kendisinin de k\u00fc\u00e7\u00fckken oynad\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131k oyunu <\/em>(daha sonra bana, yak\u0131n zamanda Fransa\u2019da \u00fcretilmi\u015f olan plastik bir a\u015f\u0131k oyunu tak\u0131m\u0131 hediye etti) oynanmas\u0131nda kulla\u00adn\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Bu olas\u0131l\u0131k son derece a\u015fik\u00e2rd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonraki d\u00f6nemlere ait gemilerin k\u0131\u00e7 taraflar\u0131nda oynanm\u0131\u015f olan oyunlara ili\u015fkin arke\u00adolojik ve temsili kan\u0131tlar\u0131m\u0131z vard\u0131. O s\u0131rada ben ise Gelidonya Burnu bat\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir Miken gemisinden ziyade bir Yak\u0131n Do\u011fu (olas\u0131l\u0131kla Kenanl\u0131) gemisinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131 oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m. Ancak Yak\u0131n Do\u011fu\u2019da fark\u00adl\u0131 ba\u011flamlarda ve bol miktarda a\u015f\u0131k kemi\u011fi ele ge\u00e7ti\u011fini fark ettim, ki bu da bu kemiklerin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn antik\u00e7a\u011fda birer oyun arac\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6\u00adr\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc engelliyordu. O halde ba\u015fka bir a\u00e7\u0131klama m\u00fcmk\u00fcn olabilir miydi?<\/p>\n

K\u00fct\u00fcphane ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m s\u0131ras\u0131nda a\u015f\u0131k kemiklerinin antik\u00e7a\u011fda bir \u00e7e\u015fit kehanet y\u00f6ntemi olan astragalomansi<\/em>de kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendim. Denizcile\u00adrin tanr\u0131lardan gelen i\u015faretlere g\u00f6re rotalar\u0131n\u0131 \u00e7izdikleri Homeros\u2019un eserle\u00adrindeki referanslardan zaten biliniyordu. Dolay\u0131s\u0131yla ben de; Gelidonya Bur\u00adnu\u2019ndaki a\u015f\u0131k kemi\u011finin \u201cnavigasyon ara\u00e7lar\u0131n\u0131n<\/em>\u201d en erken \u00f6rneklerinden biri olabilece\u011fi, yemek art\u0131\u011f\u0131 veya oyun arac\u0131 olmaktan \u00e7ok, Tun\u00e7 Devri denizcileri i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz eden unsurlar olabilecekleri sonucuna vard\u0131m.<\/p>\n

B\u00f6yle bir sonuca bir ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131 kapsam\u0131nda de\u011fil, her bir buluntu\u00addan olabildi\u011fince fazla bilgi edinme arzusu yard\u0131m\u0131yla varabildim. \u0130\u015fte bu \u015fekilde belli belirsiz teoriler \u00fcretmeden \u00f6nce ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelik t\u00fcm detaylar\u0131 anlayabilmem m\u00fcmk\u00fcn oluyordu. \u015eayet bu a\u015f\u0131k kemi\u011fi antropolojiye y\u00f6nel\u00admi\u015f \u00f6\u011frencilerim taraf\u0131ndan bulunup \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f olsayd\u0131, olas\u0131l\u0131kla ayn\u0131 bilgi d\u00fczeyine ula\u015famazlard\u0131; daha \u00f6nce Homeros\u2019un pasajlar\u0131yla tesad\u00fcfen kar\u015f\u0131\u00adla\u015fm\u0131\u015f olsalar bile muhtemelen astragalomansi<\/em>yi \u00f6\u011frenmemi\u015f olurlard\u0131; zira benim edindi\u011fim t\u00fcm referanslar Frans\u0131zca veya Almanca kaynaklarda bulu\u00adnuyordu ve bu kaynaklara ya hi\u00e7biri ya da yaln\u0131zca birka\u00e7\u0131 ba\u015fvurabilirdi.<\/p>\n

Her hal\u00fckarda, herhangi bir ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131 olmaks\u0131z\u0131n a\u015f\u0131k kemiklerinin Tun\u00e7 Devri denizcileri i\u00e7in bir dini \u00f6nemi oldu\u011fu sonucuna ula\u015ft\u0131m. Sonraki y\u0131llarda b\u00f6lgedeki T\u00fcrk s\u00fcngercilerden \u00e7ok say\u0131da antik gemi oca\u011f\u0131 veya malt\u0131z\u0131 sat\u0131n alarak bunlar\u0131 Bodrum M\u00fczesi\u2019ne verdim. Bu malt\u0131zlarda iki tip bezeme g\u00f6r\u00fclmekteydi ve bunlardan ikisinde y\u00fcksek kabartmal\u0131 a\u015f\u0131k kemik\u00adleri bezemesi bulunuyordu. M\u00fczenin bu b\u00fcy\u00fcyen malt\u0131z koleksiyonunda g\u00f6r\u00fclen iki farkl\u0131 tip bezemeden iki malt\u0131zda a\u015f\u0131k kemi\u011fi olmas\u0131 bence \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir tesad\u00fcft\u00fc[21]<\/sup><\/a>. G\u00f6r\u00fclen o ki bu bezemeli mangallar Hellenistik D\u00f6nem\u2019e ait. Peki bu denli ge\u00e7 bir d\u00f6nemde yer alan denizciler neden a\u015f\u0131k kemikleriyle bu \u015fekilde ilgilenmi\u015flerdi? Kara yerle\u015fimlerine y\u00f6nelik yay\u0131nlarda benzer \u015fekilde bezenmi\u015f mangallara dair bir \u00f6rne\u011fe rastlamam\u0131\u015ft\u0131m. Bir kez daha bunlar\u0131n gemide kullan\u0131lan talismanlar (t\u0131ls\u0131mlar) oldu\u011funu varsayd\u0131m.<\/p>\n

Bu olaydan uzun y\u0131llar sonra bir bal\u0131k\u00e7\u0131 bize y\u00fcksek kabartmal\u0131 iki a\u015f\u0131k ke\u00admi\u011fiyle bezenmi\u015f Klasik D\u00f6nem\u2019e ait kur\u015fun \u00e7ipodan bir par\u00e7a getirdi. Daha sonra y\u00fcksek kabartmal\u0131 d\u00f6rt a\u015f\u0131k kemi\u011fiyle s\u00fcslenmi\u015f sa\u011flam durumda olan kur\u015fun bir \u00e7iponun foto\u011fraf\u0131n\u0131 da g\u00f6rd\u00fck. Bu sonuncusunda, a\u015f\u0131k kemikleri d\u00f6rt farkl\u0131 cepheden g\u00f6sterilmi\u015fti, yani antik d\u00f6nemde \u2018Aphrodite\u2019nin u\u011furlu alay\u0131\u2019 olarak bilinen \u015fekilde bezenmi\u015fti[22]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

O halde a\u015f\u0131k kemi\u011finin antik gemiciler i\u00e7in u\u011fur getiren bir t\u0131ls\u0131m olmas\u0131 durumu neredeyse kesindi. Umar\u0131z bir g\u00fcn bu durumu antik d\u00f6nem denizci\u00adlerinin dini inan\u0131\u015flar\u0131 ba\u011flam\u0131nda bir yere konumland\u0131rabiliriz.<\/p>\n

Tabii ki, bu hik\u00e2yeyi onlarca, y\u00fczlerce kez tekrarlayabilirim. VII. y\u00fczy\u0131l Bi\u00adzans bat\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n demirden yap\u0131lm\u0131\u015f on bir \u00e7apas\u0131 y\u00fczy\u0131llar boyunca koroz\u00adyona u\u011frayarak neredeyse tamamen yok olmu\u015ftu, fakat \u00f6ncesinde bu \u00e7apa\u00adlar deniz dibindeki kal\u0131n bir tortuyla kaplanm\u0131\u015ft\u0131. Frederick van Doorninck bu olu\u015fan do\u011fal ta\u015f kal\u0131b\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir titizlikle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Kendi \u00f6l\u00e7\u00fcmle\u00adrine dayanarak orijinal \u00e7apalar\u0131n rekonstr\u00fcksiyon \u00e7izimlerini yapt\u0131. Daha son\u00adra her bir \u00e7apan\u0131n hacmini hesaplad\u0131 ve herhangi bir ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131 olmak\u00ads\u0131z\u0131n, bu \u00e7\u00f6keltilerin birinde bulunan oksitlenmemi\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck bir demir par\u00ad\u00e7as\u0131ndan elde etti\u011fi \u00f6zk\u00fctle katsay\u0131s\u0131 ile \u00e7arparak \u00e7apalar\u0131n ger\u00e7ek a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 elde etti. Belki de en ba\u015fta tam fark\u0131nda olmadan, \u00e7apalar\u0131n ve bunlara ait \u00e7ipolar\u0131n bir Ge\u00e7 Roma libresi olan 315 gram\u0131n 50 birim kat\u0131na tam olarak denk geldi\u011fini fark etti\u011finde \u015fa\u015f\u0131rd\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu aritmetik bir devaml\u0131l\u0131\u011fa ve dolay\u0131s\u0131yla da \u00e7e\u015fitli tip ve b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki gemilerde kullan\u0131lan \u00e7apalar\u0131n say\u0131 ve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 belirleyen ge\u00e7 d\u00f6nem denizcilik yasalar\u0131n\u0131n muhtemel kayna\u00ad\u011f\u0131na i\u015faret ediyordu. Antik\u00e7a\u011f insanlar\u0131n\u0131n gemicilik konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncele\u00adrini alg\u0131lamam\u0131zdaki ilerleme van Doorninck\u2019in Roma a\u011f\u0131rl\u0131k sistemleri gibi ezoterik detaylar \u00fczerindeki \u00f6n bilgilerinden kaynaklan\u0131yordu. \u015eimdi geriye d\u00f6\u00adn\u00fcp bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda gerekli ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131s\u0131n\u0131 form\u00fcle etmek kolay olsa da, onun Bizans \u00e7apalar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n titiz bir \u015fekilde kontrol edildi\u011fini kan\u0131tla\u00admaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktu.<\/p>\n

Hem yukar\u0131dakilere hem de buluntu kataloglar\u0131n\u0131 yorumlamalar\u0131 i\u00e7in ar\u00ad\u015fiv\u00adci ve tarih\u00e7i \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak zorunda olan antropolog arkeologlarca yay\u0131nlan\u00adm\u0131\u015f kaz\u0131 raporlar\u0131na dayanarak fazlas\u0131yla inan\u0131yorum ki, her d\u00f6neme ait bat\u0131k onun hakk\u0131nda en fazla bilgiyi edinme konusunda kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir ge\u00e7mi\u015fi bulunan partik\u00fclarist arkeologlara teslim edilmelidir. Kara yerle\u015fimlerindeki kaz\u0131lar i\u00e7in say\u0131sal \u00f6rnekleme tekniklerini vurgulayan antropologlar taraf\u0131n\u00addan bat\u0131klar\u0131n kaz\u0131lmas\u0131 sonucunda ortaya \u00e7\u0131kabilecekleri g\u00f6rmek bile iste\u00admem. Bat\u0131klar\u0131n, bu gemilerin in\u015fas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f, finanse etmi\u015f ve bun\u00adlarla yolculuk yapm\u0131\u015f ki\u015filerin dilini, tarihini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc bilmeyen insanlar taraf\u0131ndan kaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmeyi istemem. Yeni D\u00fcnya bat\u0131klar\u0131 \u00fczerine uzman\u00adla\u015fmak isteyen \u00f6\u011frencilerimi \u0130spanya koloni tarihi ve \u0130spanya paleografisi gibi konular\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya sevk ediyorum ki kendi ar\u015fiv ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fctebilsin\u00adler. Zira deniz dibinde \u00e7al\u0131\u015fan pek \u00e7o\u011fumuzun ayr\u0131ca Eski Yunanca da biliyor olmas\u0131 Akdeniz\u2019de elde etti\u011fimiz sonu\u00e7larda son derece \u00f6nemli bir rol oyna\u00adm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Son derece dengesiz bir tablo \u00e7izdi\u011fimi kabul ediyorum, ancak bu kitap\u00adtaki makalelerin temas\u0131 \u2018Antropolojik Bir Fenomen Olarak Bat\u0131klar<\/em>\u2019 oldu\u011fu ve ben de burada antropolog olmayan tek yazar oldu\u011fum i\u00e7in bu \u00f6nyarg\u0131l\u0131 ko\u00adnuyu g\u00fcndeme getirmenin gerekli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Deneyimli bir mes\u00adlek\u00adta\u015f\u0131m ge\u00e7enlerde bana, daha iyi bir \u00f6denek alabilmek u\u011fruna Karayip Denizi\u2019ndeki bat\u0131klar\u0131n kaz\u0131 iznini almak i\u00e7in arkeologlar\u0131n birbirlerine girdik\u00adlerini g\u00f6rd\u00fckten sonra, yak\u0131n gelecekte, \u00f6zellikle de \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bilimsel g\u00f6stermek i\u00e7in yeterli kan\u0131tlar\u0131 oldu\u011funda, akademik sualt\u0131 arkeolojisinin ba\u015f d\u00fc\u015fman\u0131n\u0131n define avc\u0131lar\u0131ndan ziyade bu s\u00f6zle\u015fmeli arkeologlar olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6y\u00adlemi\u015fti. S\u00f6zle\u015fmeli arkeologlar genelde Klasik, Yak\u0131n Do\u011fu, Orta\u00e7a\u011f, \u0130slam, \u0130ncil, M\u0131s\u0131r veya Uzak Do\u011fu arkeolojisi gibi b\u00f6l\u00fcmlerde e\u011fitim almam\u0131\u015f ki\u015filer\u00addir; bu b\u00f6l\u00fcmlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 finansal de\u011fil bilimseldir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, tarihsel partik\u00fclaristler taraf\u0131ndan antik\u00e7a\u011f gemicili\u011fine y\u00f6\u00adnelik b\u00fcy\u00fck bulu\u015flar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve yap\u0131lmaya devam edecektir. Yirmi y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n deneyimim, antik\u00e7a\u011f denizcili\u011fine y\u00f6nelik g\u00f6r\u00fclen en parlak sezgilerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ilk etapta, \u00f6nc\u00fcl ara\u015ft\u0131rma tasar\u0131lar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 olmaktan ziyade i\u00e7\u00adg\u00fcd\u00fcsel olarak yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bat\u0131klara yakla\u015f\u0131m\u0131n tarihsel partik\u00fclarizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan kimseler taraf\u0131ndan kuramla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ye\u00adrine, ben bizimkilerle k\u0131yaslanabilen somut sonu\u00e7lar g\u00f6rmeyi tercih ederim.<\/p>\n

Notlar<\/strong><\/h3>\n

[1]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Bass 1980, 137-138.
\n[2]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Bass 1972, 9.
\n[3]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Orme 1981, 174.
\n[4]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Muckelroy 1980, 24.
\n[5]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Deetz 1971; 1977; Watson et al.<\/em> 1971; Leone 1972; Flannery 1976; South 1977; Clark 1978 ve Muckelroy 1978.
\n[6]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 McGimsey \u2013 Davis 1977.
\n[7]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 King et al.<\/em> 1977.
\n[8]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 \u00c7evirmen notu: Jerry Falwell (1933-2007); Amerikal\u0131 G\u00fcney Baptist papaz, televangelist ve muhafazak\u00e2r eylemci.
\n[9]<\/a> \u00a0\u00a0\u00a0 Leone 1972, 6.
\n[10]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 8.
\n[11]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 16.
\n[12]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 28.
\n[13]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 93.
\n[14]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 102.
\n[15]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 26.
\n[16]<\/a> \u00a0\u00a0 Bass 1967.
\n[17]<\/a> \u00a0\u00a0 Leone 1972, 26.
\n[18]<\/a> \u00a0\u00a0 Bass \u2013 Doorninck 1982.
\n[19]<\/a> \u00a0\u00a0 Bass 1979.
\n[20]<\/a> \u00a0\u00a0 Katzev 1980.
\n[21]<\/a> \u00a0\u00a0 Leonard 1973.
\n[22]<\/a> \u00a0\u00a0 Bass 1972, 58-59.<\/p>\n

 <\/p>\n

Akdeniz \u00dcniversitesi
\nAkdeniz Uygarl\u0131klar\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n

<\/div>\n

\u00c7ev. Erkan KURUL\u00a0(Ar\u015f. G\u00f6r.) <\/strong>
\nerkankurul@akdeniz.edu.tr<\/strong><\/p>\n

<\/div>

<\/div>\n

<\/div>\n

<\/a>