A New Dedication to Sarapis, Isis and Anubis from Phaselis

Nihal TÜNER ÖNEN
Murat ARSLAN

Abstract: This article introduces a votive inscription unearthed among the ruins of one of the building groups, dated I^st century BC – I^st century AD in the light of the findings and located in the pronaos of the Doric temple called the Hellenistic Temple, during 2023 excavations in the city of Phaselis. This inscription was dedicated by Krotos, the son of Agathion, to Sarapis, Isis and Anubis. Since the name Krotos is documented in various papyrus texts, it has been suggested that the person who made the dedication may have been one of the merchants from Egypt as supported by the similar votive inscriptions from Delos. In this context, the worship to these gods in the Hellenistic period was revealed, especially by examining the examples found in the port cities of the Aegean islands and the southwestern Anatolian coast. At the same time, based on the epigraphic, papyrological, numismatic and archaeological evidence obtained from both the Phaselis and Egypt, the interaction of the city of Phaselis with Egypt since its foundation and continuing throughout the Hellenistic period is mentioned.

Keywords: Phaselis, Hellenistic Temple, Dedication, Sarapis, Isis, Anubis

Öz: Burada ele alınan makalede Phaselis kentinde 2023 yılı kazı çalışmaları sırasında, Hellenistik Tapınak olarak da adlandırılan Dor düzenindeki tapınağın pronaosunda, ele geçen buluntular ışığında MÖ I – MS I. yüzyıllar arasına tarihlendirilen yapı gruplarından birinin duvar çöküntüsünde ele geçen bir adak yazıtı tanıtılmaktadır. Yazıta göre söz konusu adağı Agathion oğlu Krotos Sarapis, Isis ve Anubis için (adamıştır) yazdırmıştır. Krotos isminin çok sayıda papirüs metninde belgelenmesi dolayısıyla söz konusu adağı yapan kişinin, Delos’taki benzer adak yazıtlarının da desteklediği gibi, Mısır’dan gelen tüccarlardan biri olabileceği öne sürülmüştür. Bu bağlamda söz konusu tanrıların özellikle Ege Adaları ve Güneybatı Anadolu sahilindeki liman kentlerinden ele geçen örnekleri ele alınarak Hellenistik Dönem’deki tapınım durumu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bunu yaparken aynı zamanda hem Phaselis’ten hem de Mısır’dan ele geçen epigrafik, papyrolojik, nümizmatik ve arkeolojik kanıtlardan yola çıkarak antik kentinin kuruluşundan itibaren ve Hellenistik Dönem boyunca Mısır’la süregelen ticari ve sosyo-kültürel ilişkisi ile etkileşim sürecine değinilmiştir.

Anahtar sözcükler: Phaselis, Helenistik Tapınak, Adak Yazıtı, Sarapis, Isis, Anubis

New Suggestions for Personal Names on a Group of ‘Western Asia Minor’ Balance Weights from the Roman Imperial Period at the Pera Museum

Hüseyin Sami ÖZTÜRK
Yavuz Selim GÜLER

Abstract: This article presents twelve lead balance weights from the Roman Imperial period at the Suna and İnan Kıraç Foundation Pera Museum. Oğuz Tekin previously published these weights in the catalog as part of the Corpus Ponderum Antiquorum et Islamicorum (CPAI) project, which documents the balance weights in museum collections in Türkiye. In the catalog, Tekin left the epigraphic autopsy and possible solutions for the marketplace officials mentioned on the weights for further research. For this reason, this article focuses on the epigraphy of some of these balance weights. This article reviews these inscriptions and provides addenda and corrigenda to them. The findings presented here significantly improve our comprehension of the names of the marketplace officials on the balance weights originating from ‘Western Asia Minor’. The names of these new marketplace officials are as follows: 1) P. Aelius Marcellus (corrigendum), 2) M. Aurelius Metrodoros, 3) M. Aurelius Neratius Philometor (corrigendum), 4) Flavius Aristion (corrigendum et addendum), 5) Tib. Flavius Meliton (corrigendum et addendum), 6) Iulius Claudius Modestus (corrigendum), 7) Iulius Hermolaos and Claudius Genesios (corrigen­dum), 8) Tatianus (corrigendum), 9) Apollonios, Varus, Hermippos, 10) P. Aelius Hermippos (corrigendum et ad­dendum), 11) Apollonios (corrigendum), 12) Tib. Claudius Varus (corrigendum).

Keyword: Ionia, Ephesos, Onomastic, Agoranomos, Litra/Libra, Uncia

Öz: Bu makalede Suna ve İnan Kıraç Vakfı Pera Müzesi’nde bulunan Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait on iki kurşun terazi ağırlığı tanıtılmaktadır. Bu ağırlıkları daha önce Oğuz Tekin Corpus Ponderum et Antiquorum et Isla­morum (CPAI) projesi için hazırlamış olduğu, Türkiye’deki müze koleksiyonlarında yer alan terazi ağırlıklarını bel­geleyen katalogda yayımlamıştır. Tekin, katalogda epigrafik otopsi ve ağırlıklarda geçen pazar yeri sorumluları için olası çözümleri daha ileride yapılacak araştırmalara bırakmıştır. Bu nedenden ötürü, bu makale bazı terazi ağırlık­larının epigrafisine odaklanmaktadır. Bu makale yazıtları yeniden gözden geçirmiştir ve bunlara addenda ve cor­rigenda yapmıştır. Burada sunulan bulgular, Batı Asia Minor kökenli terazi ağırlıklarının üzerinde bulunan pazar yeri sorumlularının isimlerini anlamamızı önemli ölçüde geliştirmektedir. Bu yeni ‘pazar yeri sorumlularının adları şöyledir: 1) P. Aelius Marcellus (corrigendum), 2) M. Aurelius Metrodoros, 3) M. Aurelius Neratius Philometor (corrigendum), 4) Flavius Aristion (corrigendum et addendum), 5) Tib. Flavius Meliton (corrigendum et adden­dum), 6) Iulius Claudius Modestus (corrigendum), 7) Iulius Hermolaos ve Claudius Genesios (corrigendum), 8) Tatianus (corrigendum), 9) Apollonios, Varus, Hermippos, 10) P. Aelius Hermippos (corrigendum et addendum), 11) Apollonios (corrigendum), 12) Tib. Claudius Varus (corrigendum).

Anahtar sözcükler: Ionia, Ephesos, Onomastik, Agoranomos, Litra/Libra, Uncia

Two New Graves and Some Fragmentary Inscriptions from Termessus

Ferit BAZ

Abstract: This article presents two new burial inscriptions from the necropolis areas E3, E4 and two new fragmentary inscriptions at Termessus. They were discovered during the 2018 and 2019 surveys conducted by the author in the city of Termessus. Both inscriptions belong to the Roman Imperial Period. The first inscription was found in area of E3. It is a fragmentary inscription which gives the name Artemeis as a grave owner. The names of the other owners have not been reached. The second inscription talks about the persons Aurelia Eukarpia, Aurelius Hermodorus and Agoraste as a graveowners. Both burial inscriptions mention that the fine should be paid to Zeus Solymeus, the chief god of the city. This is quite common in Termessus. The third one is a fragmentary inscription and most likely belongs to a sculptural honorary monument. The stone that bears inscription, looks like a flat pedestal and most likely it honors a man whose name ends with letters -doros. Probably for Theodoros. The fourth is another fragmentary inscription found in the area of the bouleterion. On the block were probably carved the names of a female and a male in the genitive case and least the Greek word thygater.

Keyword: Grave, Sarcophagus, Termessus, Necropolis

Öz: Aşağıdaki makalede Termessos’taki E3, E4 ve iki yeni fragman yazıtı nekropolis alanlarında bulunan iki adet yeni mezar yazıtı sunulmaktadır. İlki E3 nekropolis alanında bulunmuştur. Fragman yazıtı olup, mezar sahibi olarak Artemeis isminden bahsetmektedir. Mezarın diğer sahiplerinin isimlerine ulaşılmamıştır. İkinci yazıt ise mezar sahipleri olan kimselerden Aurelia Eukarpia, Aurelius Hermodorus ve Agoraste’den bah­seder. Her iki mezar yazıtında ceza miktarlarının kentin baş tanrısı Zeus Solymeus’a ödenmesi kararlaştırılmıştır. Söz konusu bu durum Termessos’ta oldukça yaygın bir biçimde karşımıza çıkmaktadır. Üçüncü yazıt bir fragman yazıtı olup büyük bir olasılıkla heykelli bir onurlandırma anıtına aittir. Yazıt taşıyıcısı basık bir kaide görünümünde olup büyük bir olasılıkla isminin sonu -doros olan bir erkek şahıs onurlandırılmaktadır. Olasılıkla bu isim Theodoros’tur. Dördüncü yazıt ise bouleuterion yapısının yakın­larında bulunmuş olan diğer bir fragman yazıtıdır. Blok üzerinde büyük bir ihtimalle en başta bir kadın adı, sonrasında genetivus halinde bir erkek adı, en sonunda ise kız çocuğu anlamına gelen thygater ibareleri yer almakta idi.

Anahtar sözcükler: Mezar, Lahit, Termessos, Nekropolis

Epigraphical Investigation of the Defensive Layout of Stratonikeia

Murat AYDAŞ

Abstract: The aim of this paper is to investigate the defensive layout of Stratonikeia from a new inscription that records a city gate, a military unit, and an emblem and indicates the direction of a defence division of the city. The current paper presents an epigraphical view of the defence system of Stratonikeia in Karia and discusses this system. Stratonikeia is within the village of Eskihisar in the district of Yatağan, in the province of Muğla. The new village carrying the same name has been rebuilt several kilometers away. There are the walls of three Pyrgoi surrounded Stratonikeia, while the presence of a fourth Pyrgos is uncertain. The coal mining in Yatağan may have destroyed its remains. The citizens of Stratonikeia built the four city gates: the North Gate, a modern appellation, Mese Pyle (the Middle Gate), Tripylon, and Mylasike Pyle (the Mylasa Gate). The city might have been divided into three or into four zones for defence. The emblems of the zones represented the units of the city’s army, with the Stratonicean Army comprising the Herakles, Rhopalon, Elephas, and Kapros units. Astragon and Tendeba were part of the defence system of Stratonikeia. Livius only attests to the castles in the Khora of Stratonikeia.

Keyword: Karia, Stratonikeia, City Walls, City Gates, Defence System

Öz: Bu makalenin amacı bir kent kapısı, bir askerî birlik ve bir amblem belgeleyen ve kentin bir savunma bölümünün yönüne işaret eden yeni bir yazıttan hareket ederek Stratonikeia’nın savunma düzenini incelemektir. Bu makale Karia’daki Stratonikeia’nın savunma sistemine epigrafik bir bakış sunmakta ve bu sistemi tartışmaktadır. Stratonikeia, Muğla ilinin Yatağan ilçesinde Eskihisar köyündedir. Aynı adı taşıyan yeni köy birkaç kilometre uzakta yeniden inşa edilmiştir. Stratonikeia’yı çeviren üç Pyrgos’lu surlar vardır. Dördüncü Pyrgos’un varlığı ise belirsizdir. Yatağan’da kömür madenciliği kalıntılarını yok etmiş olabilir. Stratonikeialılar dört kent kapısı inşa etmiştir: Modern bir isim olan Kuzey Kapısı, Mese Pyle (Orta Kapı), Tripylon ve Mylasike Pyle (Mylasa Kapısı). Stratonikeia kenti üç ya da dört savunma bölgesine ayrılmış olabilir. Bu bölgelerin amblemleri, Herakles, Rhopalon, Elephas ve Kapros birliklerinden oluşan Stratonikeia Ordusunu ve ordu birliklerini temsil etmekteydi. Astragon ve Tendeba, Stratonikeia savunma sisteminin parçasıydı. Sadece Livius, Stratonikeia Khora’sındaki bu kalelerden bahsetmiştir.

Anahtar sözcükler: Karia, Stratonikeia, Kent Surları, Kent Kapıları, Savunma Sistemi

Weihungen aus dem Museum von Uşak

N. Eda AKYÜREK ŞAHİN
M. Ertan YILDIZ

Zusammenfassung: Im Rahmen unserer Studien über die Kulte in der Region Phrygien arbeiteten wir auch im Archäologischen Museum von Uşak und nahmen die entsprechenden auf. In diesem Artikel werden die kleinen Votivsteine vorgestellt, die wir untersucht haben. In dem Artikel erfolgt eine Analyse der 53 Werke. Die Weihungen fügen sich in das allgemeine Bild der Votivsteine, Götter und Kulte in Phrygien ein. In dem Artikel werden die Weihungen nach den Namen der Götter gruppiert, was in Übereinstimmung mit den aus den Inschriften gewonnenen Informationen erfolgt. Die Opfergaben wurden Göttern wie Apollon Alse­nos, Apollon, Zeus, Zeus Anpelikos, Zeus Ampelites, Zeus Thallos, Meter Appaktis? dargebracht. Die Wei­hungen, die aufgrund ihrer stilistischen Merkmale einer bestimmten Gottheit gewidmet sein könnten, auch wenn der Name der Gottheit nicht mehr erhalten ist, wurden der Gruppe der betreffenden Gottheit hin­zugefügt. Unter den hier vorgestellten Weihungen ist eine Gruppe von Votivstelen, die Apollon gewidmet sind, besonders wichtig, da sie zusammen auf ein ländliches Heiligtum des Apollon (/Apollon Alsenos) hin­weisen (Nr. 1-16 und vielleicht Nr. 17). Obwohl einige dieser Votivstelen bereits veröffentlicht wurden (Varinlioğlu, I.Uşak Museum), werden sie hier zum ersten Mal zusammenhängend veröffentlicht und ana­lysiert. Banaz und die umliegenden Dörfer, in denen die Votivstelen gefunden wurden, waren in der Antike Teil des Territoriums von Akmonia.

Schlüsselwörter: Phrygien, Museum von Uşak, Weihungen, Apollon, Apollon Alsenos, Akmonia, Zeus Anpelikos, Zeus Ampeleites, Zeus Thallos, ländliches Heiligtum, Doumos

Öz: Phrygia Bölgesi’nin kültleri üzerindeki çalışmalarımız kapsamında Uşak Arkeoloji Müzesi’nde de çalışmış ve zamanında ilgili eserleri kaydetmiştik. Bu makalede üzerinde çalıştığımız küçük adak taşları tanıtılmakta­dır. Makalede 53 adet eser incelenmektedir. Eserler Phrygia’nın adak taşları ile tanrı ve kültlerinin genel tablosuna uymaktadır. Makalede eserler yazıtlarından alınan bilgiler doğrultusunda tanrı isimlerine göre gruplandırılmıştır. Adaklar Apollon Alsenos, Apollon, Zeus, Zeus Anpelikos, Zeus Ampelites, Zeus Thallos, Meter Appaktei? gibi tanrılara sunulmuştur. Tanrı adı kaybolup da stil özelliklerine göre belirli bir tanrıya sunulmuş olabilecekler ilgili tanrının grubuna eklenmiştir. Burada sunulan eserler arasında Apollon’a ithaf edilen bir grup adak steli özellikle önemlidir, çünkü bunlar birlikte kırsal bir Apollon (/Apollon Alsenos) tapı­nağına işaret etmektedir (no. 1-16 ve belki no. 17). Bu adaklardan bazıları daha önce yayınlanmış olmalarına rağmen (Varinlioğlu, I.Uşak Museum) bu makalede ilk kez toplu olarak birlikte yayınlanmakta ve değerlen­dirilmektedir. Adakların buluntu yeri olan Banaz ve çevresindeki köyler antik dönemde Akmonia teritoryu­munda yer almaktaydı.

Anahtar sözcükler: Phrygia, Uşak Müzesi, Adak Yazıtları, Apollon, Apollon Alsenos, Akmonia, Zeus Anpelikos, Zeus Ampeleites, Zeus Thallos, Kırsal Kutsal Alan, Doumos

Feriale Duranum: XX. Palmyrenorum Cohors’unun Takvimi

Roma askerî tarihi üzerine yapılan araştırmalar genel itibarıyla bu teşkilatın siyasi tarihine yönelir­ken kayda değer bir kısmı da onu oluşturan askerlerin dinsel inançlarına odaklanmaktadır. Bu bağ­lamda Alfred von Domaszewski’nin 1895 yılında yayımladığı die Religion des römischen Heeres adlı eseri, Roma ordusunda görev yapmış askerlerin dinsel inançlarına yönelik ilk monografi olması bakımından önemlidir^[1]. Domaszewski bu eserinde çeşitli rütbe ve birliklere mensup Roma asker­lerine ait olmak üzere kendi dönemine dek keşfedilmiş adak yazıtlarını bir araya getirerek asker­lerin ibadet ettiği tanrı ve tanrıçaları tespit etmiş, bunların kültlerine ilişkin bilgiler vererek ibadet yöntemleri üzerine değerlendirmelerde bulunmuştur. Roma ordusunda dinsel yaşam hakkında yazılmış bu monografiden sonra konuyla ilgili en çarpıcı çalışma, W. F. Snyder, Robert O. Fink ve Allan S. Hoey tarafından 1940 yılında yayımlanan Feriale Duranum adlı makale olmuştur^[2]. Bu makalenin konusu, günümüz Suriye Arap Cumhuriyeti’ndeki Dura’da keşfedildiği için Feriale Duranum adı verilen dinsel içerikli bir papirüstür. Roma askerlerinin dinsel yaşamının takvimsel olarak düzenlendiğini göstermesi bakımından oldukça önemli bir keşif olan bu papirüs, yayımlan­dığı tarihten itibaren pek çok araştırmacının dikkatini çekerek sıklıkla başvurulan ve incelenen bir kaynak olmuştur^[3].

               Romalılar Euphrates Nehri’nin güneybatı kıyısında bulunan Dura’yı ilk kez Traianus’un Parthia Seferi’yle (MS 114) ele geçirmiş fakat imparatorun ölümünün ardından Parthlar kenti yeniden zapt ettiği için Roma’nın buradaki egemenliği uzun süreli olmamıştır^[4]. Bundan sonra ancak Gaius Avidius Cassius’un Parthia Seferi’ndeki (MS 165) hizmetleri neticesinde ele geçirilen Dura, Roma askerlerinin buraya konuşlandırılmasıyla önemli bir sınır garnizonuna ev sahipliği yapmış ve colo­nia statüsüne getirilmiştir^[5]. Roma’nın Dura’daki ikinci egemenliği MS 256 yılında İranlıların bölgeyi yeniden ele geçirmesiyle sonlanmıştır^[6]. MS III. yüzyılın sonuna doğru terk edilen kent, yeni bir yerleşim yeri olmadan günümüze ulaşmıştır^[7]. Söz konusu askerî takvim 1931/32 yıllarında Roma’nın MS 220’li yıllarda buraya konuşlandırmış olduğu bir auxilia cohors’u olan XX. Palmyre­norum cohors’una ait mektup ve emir metinleri gibi pek çok papirolojik belgenin saklandığı Arte­mis Azzanathkona Tapınağı’nda yürütülen araştırmalar sayesinde keşfedilmiştir^[8].

               İmparator Severus Alexander (MS 222 – 235) döneminden kaldığı anlaşılan bu askerî takvim MS 223 ile 227 yılları arasına tarihlendirilmektedir^[9]. Takvimde Augustus (MÖ 24 – MS 14) ve Caesar’a ilişkin kutlamaların yer alması, takvimin ilk halinin Augustus tarafından oluşturulduğunu, günümüze gelen metnin ise Severus Alexander döneminde düzenlenmiş olduğunu düşündürmek­tedir^[10]. Ayrıca söz konusu takvime ilişkin metin, doğrudan XX. Palmyrenorum cohors’una ait olsa da büyük olasılıkla dönemin diğer bütün askerî birlikleri aynı takvime ve öngörülen dinsel sorum­luluklara sahiptir^[11]. Böylece devletin başına geçen her yeni imparatorla birlikte yeniden düzenle­nen askerî takvim, imparatorluğun dört bir yanında görev yapmakta olan birliklere dağıtılmış gibi görünmektedir.

               Günümüze ulaşan takvime ait metin Latince yazılmış olup toplam dört sütundan oluşmaktadır. Bunlar Ocak ayından Mart ayının ortasına kadar olan birinci sütun; Mart’ın ortasından Ağustos’un ortasına kadar olan ikinci sütun; Ağustos’un sonundan muhtemelen Eylül’ün sonuna dek olan üçüncü sütun ve son olarak yılın son aylarının yer aldığı dördüncü sütundur. Ocak ayından başlayan metnin hemen her sütununda tahribat sebebiyle meydana gelmiş bazı eksikliklere rastlanmakla beraber Ekim, Kasım ve Aralık aylarını içeren satırlar neredeyse tamamen yok olmuştur.

               Takvim boyunca askerlerin yürütmesi gereken iki tür ibadet biçimine rastlanmaktadır. Bunlardan birincisi immolatio denilen kurban törenidir. Kurban töreninde kesilmesi gereken hayvan, sunulacağı kutsal varlığın kültüne göre seçilmektedir. Bu bağlamda tanrılar için erkek, tanrıçalar için dişi kur­banlıklar seçilmektedir. Geleneksel Roma tanrıları arasından Iupiter için erkek, Iuno için ise dişi bir sığırın kurban edilmesi buna örnektir. Bir istisna olarak yalnızca Mars için bir boğa kurbanı öngörül­mektedir. Benzer bir istisna imparator kültüyle ilgili kutlamalarda da mevcuttur.

               İkinci bir ibadet türü olarak supplicatio denilen bir şükran töreni öne çıkmaktadır. Bu şükran töreninde içeriği çözümlenemeyen bir dua merasimi tertip edilmektedir^[12]. Büyük olasılıkla kurban törenlerinde olduğu gibi bir ziyafet de söz konusudur^[13]. Takvimde yer alan şükran törenlerinin çoğunlukla geleneksel Roma festivalleri vesilesiyle tertip edildiğine rastlanmaktadır.  Bunların yanı sıra imparatorların ailelerine mensup olan erkek ve kadın akrabaları için de şükran törenleri tertip edilmiştir.

               Askerî takvimde başlıca iki ibadet türüne rastlanırken bu ibadetlerin yürütüldüğü kutlamalar kapsamları ve sıklıklarına göre üç ana gruba ayrılarak değerlendirilebilir. Bunlardan birincisi impa­rator kültüne ilişkin kutlamalardır. Zira takvim boyunca en çok bu tür kutlamalara rastlanmakta; imparatorların doğum günleri, tahta çıkışları ve çeşitli unvanlar aldıkları günlerin yıl dönümleri kutlanmaktadır. Bu bağlamda doğum gününün kutlandığı ilk imparator Tanrısal Hadrianus olup 24 Ocak’ta onun için erkek bir sığır kurban edilmesi öngörülmektedir^[14]. Diğer tanrısal imparatorların doğum günlerinde de aynı uygulama takip edilmiştir. İmparatorlar için diğer bir önemli kutlama dies imperii adı verilen, tahta geçerek egemenliği (=imperium) elde ettikleri günlerin yıl dönümle­ridir. Takvim boyunca Tanrısal Antoninus Magnus’un [Caracalla] dışında diğer imparatorların tahta çıktığı günlerin yıl dönümlerinde bir kurban töreni tertip edilmiştir. Yalnızca Caracalla’nın tahta çıkışı bir istisna olarak hem şükran hem de kurban törenleriyle kutlanmıştır (i. 17-18). Bu durum, Severus Alexander döneminde Caracalla’ya atfedilen öneme işaret etmektedir.

               Askerî takvim boyunca Severus Alexander en sık ibadet edilen imparator olarak öne çıkmak­tadır. Onun MS 13 Mart 222 tarihinde kendi askerleri tarafından imparator ilan edilmesinin yıl dönümü bir şükran töreniyle kutlanırken bu ilanın senatus tarafından kabul edilmesinden sonra imparatorun Augustus, Vatanın Babası ve Pontifex Maximus unvanlarını alması geniş çaplı bir kur­ban töreniyle kutlanmaktadır (i. 23-28). Severus Alexander için bir diğer kurban töreni, onun Caesar olarak anıldığı ve erkeklik togasını^[15] giydiği 26 Haziran’da yürütülmektedir^[16] (ii. 16-17). Her iki kurban töreninde de tanrısal imparatorların aksine doğrudan değil fakat genius’u aracılığıyla ibadet edildiği görülmektedir. Genius Augusti adı verilen bu kült Augustus tarafından oluşturulmuş olup en genel anlamıyla henüz hayatta olan imparatorun sahip olduğu, onu çevreleyen ve koruyan bir kutsal varlığı ifade etmektedir^[17]. Askerî takvimde Severus Alexander’e kendisinin genius’u için bir boğa kurban edilirken onun annesi olan Mamaea Augusta’ya ise genius’un dişil karşılığı olan iuno’su için dişi bir sığırın kurban edildiği görülmektedir (ii. 26).

               Takvimde Severus Alexander’in en sık ibadet edilen imparator olması, genel olarak yaşayan imparatorlara atfedilen önemi ve kutsallığı açıkça ortaya koymaktadır. Zira Severus Alexander’in sahip olduğu bu yoğun tapınım, büyük olasılıkla kendisinden önceki imparatorlar için de yürütül­müştür^[18]. Benzer şekilde, metinde Severus Alexander’e ayrılmış olan satırlar, onun ölümünden sonra yerine gelen imparatorlara ayrılacak ve kendisi tanrısal imparatorlardan biri olarak kısıtlı bir tapınım görecektir.

               Takvimde geleneksel Roma dinine ilişkin kutlamalar ikinci grupta değerlendirilebilir: Bunlar sıra­sıyla Mars’ın doğum günü (1 Mart); Minerva için düzenlenen Quinquatria (19 Mart); Roma kentinin kuruluşunun yıl dönümü vesilesiyle düzenlenen Parilia/Palilia (21 Nisan); Vesta için düzenlenen Vestalia (9 Haziran) ve Neptunus için düzenlenen Neptunalia (23 Temmuz) festivalleridir. Araların­dan Quinquatria ve Vestalia festivalleri için şükran törenleri tertip edilirken Mars ve Roma kenti için kurban törenleri yer almaktadır. Neptunalia için ise hem bir şükran töreni hem de bir kurban töreni tertip edilmektedir. Büyük olasılıkla Tanrı Saturnus için düzenlenen Saturnalia da bu festivallerden biri olarak askerler tarafından kutlanmıştır^[19].  Takvimin Saturnalia festivaliyle ilgili kısmı tahribattan ötürü net bir şekilde okunamamakla beraber metindeki son iki satır bu festivalin mevcut olabilece­ğine işaret etmektedir (iv. 7-8). Söz konusu festivallere ek olarak ayrıca 12 Mayıs’ta Mars’ın (ii. 9), 5 Ağustos’ta da Tanrıça Salus’un onuruna düzenlenen araba yarışları vesilesiyle kurban törenleri (ii. 25) tertip edilmektedir. Bu tür geleneksel Roma festivalleri ve imparator kültüne ilişkin kutlamaların yer aldığı günler, çeşitli karargâhlarda ikamet edip nispeten izole bir yaşam süren askerleri toplumun geri kalanıyla ortak noktada buluşturan önemli günlerdir^[20].

               Askerî takvimde adı geçen geleneksel Roma tanrı ve tanrıçaları hakkında bilgi verdikten sonra bunlardan biri olan zafer tanrıçasının Parthica sıfatıyla anıldığı satırın özel bir yeri olduğu belirtil­melidir (i. 14-16). Romalıların zafer tanrıçası olan Victoria, Septimius Severus’un MS 198 yılında Parthlara karşı kazandığı zaferinin ardından “Parthlara karşı muzaffer” anlamına gelen Parthica sıfatını alarak ayrıca bir tapınım odağı haline gelmiştir^[21].

               Takvimde üçüncü gruba alınabilecek kutlamalar ise doğrudan askerî geleneklere ilişkindir. Bu bağlamda öne çıkan ilk kutlama, Ocak ayının üçüncü gününde askerlerin yıllık olarak ettikleri sadakat yeminlerine bağlı kalmaları vesilesiyle düzenlenmektedir (i. 2-6). Aynı ayın yedinci gü­nünde hak eden askerlerin onurlu terhislerinin^[22] verilmesi ve muvazzaf olanların maaşlarını alma­ları vesilesiyle bir kutlama daha tertip edilmektedir (i. 7-9). Her iki kutlamada da Roma’nın gele­neksel tanrı ve tanrıçaları için kurbanlar kesilmesi öngörülmüştür. Buna ek olarak, takvimde birin­cisi 9-11 Mayıs, ikincisi ise 31 Mayıs günlerinde yürütülmesi planlanan ve ordudaki sancaklarla ilişkili bir gül festivali olan rosaliae signorum kutlamaları yer almaktadır (ii. 8. 14). Bu kutlamalarda birer şükran töreni tertip edilmekte ve askerî birliklerin sancakları güllerden yapılmış çelenklerle süslenmektedir^[23]. Söz konusu üçüncü gruba dâhil olan kutlamalar doğrudan Roma ordusundaki geleneklerle ilişkili olmakla beraber halk arasında doğrudan bir karşılığı söz konusu değildir.

               Takvim metninin Türkçeye çevirisi C. B. Welles, R. O. Fink ve J. F. Gilliam tarafından 1959 yılında düzenlenerek yayımlanmış olan Latince transkript esas alınarak hazırlanmıştır^[24].

[1]     Domaszewski 1895.

2]     Fink & Hoey & Snyder 1940, 1-222.

3]     Takvim metninin veya çevirilerinin yayımlandığı eserler ve sayfa aralıkları için bk. Cavenaile 1958, 412-416; Levick 1958, 143-146; Welles et al. 1959, 191-212; Fink 1971, 422-429; Bruckner & Marichal 1975, 2-9; Helgeland 1978, 1470-1505; Bohec 1993, 281-282; Campbell 1994, 127-130; Beard et al. 1998, 71-74; Lee 2000, 16-19; Olivier 2008, 127-129. Takvim metninin bir kısmının yayımlandığı, tablolaştırıldığı veya atıf yapılarak çeşitli yönlerden değerlendirildiği çalışmalar ve sayfa aralıkları için ayrıca bk. Oliver 1941, 540; 1949, 35-40; Fink 1942, 81-101; 1944, 17-19; 1947, 159-170; Guey 1948, 60-70; Nock 1952, 187-252; Gilliam 1954, 183-196; Benario 1962, 192-196; Birley 1978, 1506-1541; Herz 1978, 1135-1200; Chisholm & Ferguson 1981, 159; Pekáry 1986, 91-103; Fishwick 1988, 354-360; Stoll 1995, 107-118; Herz 2002, 98-100; Southern 2006, 160; Goldsworthy 2015, 108-113.

4]     Kienast 2004, 122-123; James 2019, 51.

5]     Millar 1990, 55; Sartre 2005, 186, 196; Edwell 2008, 116; Jones 2019, 52.

6]     Andringa 2007, 454.

7]     Fink et al. 1940, 1-30; Welles et al. 1959, 191; Lee 2000, 16.

8]     Fink 1947, 165-170; Davies 1968, 31-34; 1976, 253-255; Campbell 1994, 130.

9]     Benario 1962, 196 krş. Welles et al. 1959, 197.

10]   Chisholm & Ferguson 1981, 159.

11]   Fink et al. 1940, 28; Lee 2000, 16.

12]   Beard et al. 1998, 235.

13]   Nock 1952, 203.

14]   Takvim metninde i. sütunun 11-12. satırları.

15]   Romalı özgür bir gencin çocukluk yıllarının sona ermesinin ardından giydiği bir kıyafet, toga virilis. Roma toplumunda toga virilis giymek yetişkinliğin başlaması olarak görülmektedir. Bunun için bk. Dolansky 2008, 47-59.

16]   Kienast 2004, 177.

17]   Speidel & Dimitrova-Milčeva 1978, 1543-1544; Beard et al. 1998, 207; Bohec 2015, 425.

18]   Fishwick 1969, 364-366; Beard et al. 1998, 366.

19]   Bohec 1993, 282 krş. Campbell 1994, 130.

20]   Lee 2000, 21.

21]   Fink 1942, 81-101.

22]   Hizmet sürelerini tamamlayan askerlere verilen honesta missio adlı terhis. Aerarium militare adlı askerî hazineden emeklilik ikramiyesi verilmesi ve bir arazi tahsis edilmesi gibi ayrıcalıkları vardır. Bunun için bk. Bohec 2015, 335.

23]   Domaszewski 1895, 12-13; Hoey 1937, 22-32; Speidel & Dimitrova-Milčeva 1978, 1543-1544.

24]   Welles et al. 1959, 197-202.

A Newly Discovered Two Tomb Inscriptions from Eskişehir / Dorylaion and a Corrigendum

Necmettin ERAYDIN

Abstract: This article introduces, two ancient Hellenic tomb inscriptions from the Roman imperial period, one of which was found in the village of Yakakayı in the Tepebaşı district of Eskişehir and the other in the Avdağlı area of the village of Aşağıdudaş in the Beylikova district. Both artifacts found are tombstones, proclaiming that declare with symbols that the patronage of Zeus, who was worshiped along the line starting from Nakoleia and extending into Bithynia, was needed. This article is important in terms of showing the expansion of the dominance of the Zeus Bronton cult in this part of Phrygia.

Keywords: Phrygia, Dorylaion, Grave Inscription, Zeus, Cult, Eagle

Öz: Bu makalede birisi Eskişehir ili, Tepebaşı ilçesi, Yakakayı köyü’nden diğeri de Beylikova ilçesi Aşağıdudaş köyü, Avdağlı mevkisi’nden olmak üzere Roma İmparatorluk dönemine ait Hellence iki mezar yazıtı tanıtılmaktadır. Bulunan her iki eser, yoğunluklu olarak Nakoleia’dan başlayarak Bithynia’nın içlerine uzanan hat boyunca tapınımı gerçekleştirilen Zeus’un hamiliğine ihtiyaç duyulduğunu sembollerle beyan eden mezar taşlarıdır. Bu makale Phrygia’nın bu kesiminde Zeus’un Bronton kültünün egemenlik alanının yayılımını göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar sözcükler: Phrygia, Dorylaion, Mezar Yazıtı, Zeus, Kült, Kartal

Zwei neue Inschriften aus Dorylaion

Emre ERTEN

Zusammenfassung: In diesem Artikel werden ein Grab-Votiv für Zeus Bronton im Dorf Cumhuriyet im Bezirk Tepebaşı von Eskişehir und ein Sarkophag, der auf dem Friedhof im Dorf Muttalip ausgegraben wurde, vorgestellt. Beide Werke sind in griechischer Sprache beschriftet und gehören zur römischen Kaiserzeit. Diese Inschriften wurden im Rahmen der Feldforschungen in Eskişehir, Kütahya, Afyonkarahisar aufgenom­men, die unter der Leitung von Prof.  Dr. Taciser Tüfekçi Sivas in früheren Jahren durchgeführt. Später wur­den sie während der von uns durchgeführten epigrafischen Forschungen in der Provinz Eskişehir erneut untersucht.

Schlüsselwörter: Phrygien, Dorylaion, der Religion, Zeus Bronton, Voconius, Hosios kai Dikaios

Öz: Bu makalede Eskişehir İli Tepebaşı İlçesi Cumhuriyet Köyü’nde bulunmuş olan, Zeus Bronton’a adanmış bir mezar steli ile Muttalip Köy mezarlığında ortaya çıkarılmış bir lahit tanıtılmaktadır. Her iki eser de Hel­lence yazıtlıdır ve Roma İmparatorluk Dönemi’ne tarihlenmektedir. Bu yazıtlar Prof. Dr. Taciser Tüfekçi Sivas başkanlığında Eskişehir, Kütahya, Afyon İllerinde daha önceki yıllarda yürütülmüş olan yüzey araştırmala­rında bulunmuş olup, Eskişehir İlinde tarafımızca sürdürülmekte epigrafik araştırmalar esnasında yeniden incelenmiştir.

Anahtar sözcükler: Phrygia, Dorylaion, Din, Zeus Bronton, Voconius, Hosios kai Dikaios